TARIXIY XOTIRA – MA'NAVIY YANGILANISH VA MA'RIFATLI JAMIYAT POYDEVORI SIFATIDA (RAUF PARFI LIRIKASI MISOLIDA)

191 TARIXIY XOTIRA – MA’NAVIY YANGILANISH VA MA’RIFATLI JAMIYAT POYDEVORI SIFATIDA (RAUF PARFI LIRIKASI MISOLIDA) Murodillayev Nurali Asliddin o‘g‘li Xalqaro innovatsion universitet, O‘zbek filologiyasi va jurnalistika kafedrasi o‘qituvchisi [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17445068 Annotatsiya. Mazkur tezisda tarixiy xotira va ma’rifatli jamiyat qurish g‘oyalari o‘zaro bog‘liqlikda tahlil etiladi. Tarixiy xotiraning millat ongini shakllantirishdagi o‘rni, uning ma’naviy tiklanish va milliy o‘zlikni anglash jarayonidagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, Rauf Parfi ijodidagi tarixiy xotira talqini, jadidchilik harakati g‘oyalari bilan ma’naviy hamohangligi tahliliy asosda ko‘rsatib beriladi. Maqolada shoirning adabiy-falsafiy qarashlari xalqning ma’naviy uyg‘onishi, tafakkur ozodligi va ma’rifatli jamiyat qurish konsepsiyasi bilan bog‘liq holda izohlanadi. Kalit so‘zlar: tarixiy xotira, ma’rifat, milliy o‘zlik, ma’naviy uyg‘onish, tafakkur ozodligi, ma’rifatli jamiyat, Rauf Parfi, jadidchilik, madaniy xotira, ijtimoiy ong. O‘zlikni anglash, o‘z tarixini eslab yashash va o‘tmish saboqlarini kelajak taraqqiyotiga tatbiq etish har qanday millatning ma’naviy poydevorini mustahkamlaydi. Shu ma’noda, ma’rifatli jamiyat barpo etish g‘oyasi faqat zamonaviy taraqqiyot masalasi emas, balki tarixiy xotira bilan uzviy bog‘liq jarayondir. Tarixiy xotira – bu xalqning o‘tgan davrda kechirgan tajribasi, ma’naviy qadriyatlari va kurashlari to‘g‘risidagi ijtimoiy ong shaklidir. U ma’rifat g‘oyalarining shakllanishi va rivojida muhim o‘rin tutadi. Tarixiy xotira xalqni o‘z ildiziga qaytaradi, o‘tgan avlodlarning erk va adolat uchun kurashini eslatadi. Bu jarayon jadidlar faoliyati misolida yorqin ko‘rinadi. Jadid ma’rifatchilari – Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Fitrat, Cho‘lpon singari ziyolilar – tarixiy xotiradan kuch olib, xalqni jaholatdan chiqarish, ilm va ma’rifat bilan taraqqiyot sari yetaklashni o‘z oldilariga maqsad qilgan edilar. Ular uchun ma’rifat – faqat maktab ochish yoki savod o‘rgatish emas, balki milliy o‘zlikni uyg‘otish, tarixiy xotirani jonlantirish vositasi edi. O‘zbek adabiy tafakkurida ma’rifat, milliy uyg‘onish va tarixiy xotira tushunchalari o‘zaro uzviy bog‘liq holda shakllangan. Bu bog‘liqlik, ayniqsa, XX asrning ikkinchi yarmi va mustaqillik davri adabiyotida yaqqol namoyon bo‘ladi. Shu jihatdan Rauf Parfi ijodi o‘zbek xalqining tarixiy o‘zlikni anglash, ma’naviy tiklanish va ma’rifatli jamiyat qurish jarayonini badiiy-falsafiy darajada ifoda etuvchi muhim 192 hodisadir. Shoir ijodida tarixiy xotira – xalq ruhiyati, milliy g‘urur va ozodlik istagini mujassamlashtiruvchi tushuncha sifatida talqin qilinadi. Ijodkor she’riyati orqali shu narsa ma’lum bo‘ladiki, ma’rifatli jamiyat qurish faqat iqtisodiy taraqqiyot yoki texnik modernizatsiya bilan emas, balki tarixiy xotirani uyg‘otish, milliy o‘zlikni anglash va ma’naviy yangilanish bilan chambarchas bog‘liqdir. Rauf Parfi ijodiy konsepsiyasida tarixiy xotira xalqning o‘zligini anglash jarayonida asosiy manba sifatida namoyon bo‘ladi. Shoir millatning ijtimoiy-madaniy taraqqiyoti, ma’rifiy yuksalishi va mustaqil tafakkur shakllanishini aynan tarixiy xotira bilan bog‘laydi. Bu yondashuv Jan va Aleida Assmannlarning “madaniy xotira” konsepsiyasi 1 bilan hamohang bo‘lib, tarixni eslash ijtimoiy identifikatsiyaning zaruriy sharti sifatida talqin etiladi. Rauf Parfi o‘z asarlarida tarixni unutilgan sahifa sifatida emas, balki kelajakni qurishga yo‘naltiruvchi ma’naviy asos sifatida ko‘rsatadi. Uning qarashlarida tarixiy xotira – bu xalqning o‘tgan tajribasidan saboq olish, millatning o‘zligini asrash, tafakkur mustaqilligini tiklash vositasidir. Ma’rifatli jamiyat qurish g‘oyasi shoir qarashlarida insonning ichki ozodligi va tafakkur mustaqilligiga tayanadi. Ijodkor nazarida ma’naviy va intellektual uyg‘onish jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy islohotlaridan ustun turadi, chunki inson tafakkurida ozodlik bo‘lmas ekan, hech bir iqtisodiy yangilanish barqaror bo‘la olmaydi. Bu jihatdan Rauf Parfi jadidchilik harakati g‘oyalariga ma’naviy jihatdan yaqin turadi. Jadidlar singari u ham xalqni jaholatdan chiqarishning yagona yo‘li – ilm, ma’rifat va tafakkur ozodligi ekanini ta’kidlaydi. Shoir uchun ma’rifat insonni tarixiy ong bilan qurollantiradi, uni o‘zligini unutmaslikka undaydi. Shu tariqa, ma’rifat va tarixiy xotira o‘zaro uyg‘unlikda millatni ruhiy jihatdan mustahkamlaydi. Rauf Parfi she’riyatining asosiy ma’naviy o‘qi – milliy uyg‘onishdir. Bu uyg‘onish faqat siyosiy erkinlik emas, balki madaniy, ma’naviy va axloqiy tiklanishni ham nazarda tutadi. Shoir tarixiy xotirani milliy iftixorni qayta tiklashning markaziy elementi sifatida ko‘radi. Tarixni eslash, millat qahramonlarini xotirlash, madaniy merosni qadrlash – ma’rifatli jamiyat qurish uchun zarur bosqich sifatida talqin etiladi. Tarixiy xotira konsepsiyasi xalqning o‘z tarixiga tanqidiy, ammo hurmat bilan qarash g‘oyasini ilgari suradi. Bu yondashuv orqali shoir ma’naviy yangilanishni tarixiy tajriba asosida asoslaydi. U uchun tarixni eslash – bu o‘tgan og‘riqlarni takrorlash emas, balki ularni anglash orqali yangicha tafakkur darajasiga ko‘tarilish demakdir. 1 https://www.researchgate.net/publication/216723904_The_Invention_of_Cultural_Memory 193 Rauf Parfi ijodiy konsepsiyasida adabiyot – bu xalq ruhiyatidagi tarixiy xotiraning badiiy shaklidir. Adabiyot orqali millat o‘z o‘tmishini eslaydi, o‘zligini anglaydi va ma’naviy jihatdan yangilanadi. Shu sababli, shoir adabiyotni ijtimoiy ongni shakllantiruvchi, millatni ma’naviy uyg‘otuvchi kuch sifatida talqin qiladi. Shoir ijodida ma’rifatli jamiyat tushunchasi faqat bilimli insonlar jamiyati emas, balki o‘z tarixiy xotirasiga ega, axloqiy tamoyillari mustahkam, ma’naviy uyg‘onishga intilgan jamiyat sifatida tasvirlanadi. Xulosa qilib aytganda, Rauf Parfi ijodida ma’rifatli jamiyat qurish g‘oyasi tarixiy xotira, milliy o‘zlik va tafakkur ozodligi bilan uzviy bog‘liq. Shoir tarixiy xotirani xalqni ma’naviy uyg‘otish, milliy o‘zligini anglash va ijtimoiy ongni shakllantirish vositasi sifatida talqin qiladi. Uning adabiy-falsafiy qarashlarida ma’naviy yuksalish iqtisodiy va siyosiy taraqqiyotdan ustun qo‘yiladi. Rauf Parfi ijodiy merosi zamonaviy o‘zbek jamiyati uchun ma’rifat va tarixiy xotira uyg‘unligining badiiy timsoliga aylanadi. U ilgari surgan g‘oyalar bugungi kunda ham ma’naviy-ma’rifiy siyosatning nazariy asoslarini mustahkamlaydi, millatni tarixiy ong orqali kelajak sari yo‘naltiradi. Foydalanilgan adabiyotlar. 1. Рауф Парфи. Ўзтурк дунёси [Матн] / И.Ғаниев. – Тошкент: Мухаррир нашриёти, 2021. – 732 б. 2. Parfi, R. Saylanma. Toshkent: Akademnashr, 2013, 418 b. 3. https://www.researchgate.net/publication/216723904_The_Invention_of_Cultural_Memory 4. https://journals.rudn.ru/philosophy/article/view/35007