QADIMGI DAVR FAYLASUFLARI E'TIROFIDA OILADA YOSH AVLOD MA'NAVIY QIYOFASINI RIVOJLANTIRISH MASALALARI

272 QADIMGI DAVR FAYLASUFLARI E’TIROFIDA OILADA YOSH AVLOD MA’NAVIY QIYOFASINI RIVOJLANTIRISH MASALALARI Jabborov Jamshid Azimovich Xalqaro innovatsion universiteti dotsenti, falsafa fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) [email protected], https://orcid.org/0009-0008-6409-2967 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17445146 Annotatsiya: Mazkur maqolada yosh avlod, xususan o‘smirlar ma’naviy qiyofasini rivojlantirishda, uni axloqiy tarbiyalashda oilaning o‘rni ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, maqolada ma’naviy-axloqiy shaxsni tarbiyalashda asosiy oilaviy qadriyatlarning ahamiyati ochib berilgan, pedagogika fanida ma’naviy-axloqiy tarbiya va tarbiyaning mazmun-mohiyatiga oid pedagoglar, faylasuflar, tadqiqotchilarning qarashlari tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: o‘smir, oila, ma’naviy qiyofa, axloqiy tarbiya, yosh avlod, oilaviy qadriyatlar, ta’lim. Kirish. Kishilik jamiyati taraqqiyotining butun tarixiy jarayoni davomida oila har doim alohida ahamiyatga ega bo‘lib, eng muhim ijtimoiy vazifalarni bajaradi. Oila jamiyatning poydevori, u nafaqat birinchi va asosiy ta’lim muassasasi, balki kuchli tarbiya vositasi hamdir. “Oilada inson odob-axloqining poydevori qo‘yiladi, xulq-atvor me’yorlari shakllanadi, shaxsning ichki ma’naviy dunyosi va individual fazilatlari namoyon bo‘ladi” [1]. Oilaning asosiy vazifasi bolalarni jamiyat hayotiga tayyorlashdir. Bolalar bolaligida oilada nimani o‘zlashtirgan bo‘lsa, ular keyingi hayoti davomida saqlab qoladilar. Binobarin, farzandlar ulg‘aygan sari ota-onalarga farzandlarini tarbiyalash, ma’naviy-axloqiy fazilatlarini shakllantirish uchun katta mas’uliyat yuklanadi. Ma’naviy-axloqiy tarbiyaning asosini oilaning ma’naviy madaniyati tashkil etadi, bu esa bolalarning ma’naviy dunyosini shakllantirish imkonini beradi. Shu bilan birga, oilada hukm surayotgan axloqiy va psixologik muhit har bir bolaning shaxsiyatining poydevorini yaratishda katta rol o‘ynaydi. Shaxsning ma’naviyati va ijobiy axloqiy fazilatlarining rivojlanishi hamisha o‘zgarishsiz qolmoqda. Shuni hisobga olgan holda, jamiyat rivojlanishining barcha tarixiy bosqichlarida oilada bolalarning ma’naviy-axloqiy tarbiyasiga murojaat qilish lozim. Jamiyat taraqqiyotining dastlabki bosqichida, ibtidoiy jamoa tuzumi davrida turmush sharoiti odamlarni birlashishga, faqat jamoaviy mehnat qilishga majbur qilgan va axloqiy munosabatlarning asosi odat edi. Bunday jamiyatda hamma narsa 273 jamoaviy bo‘lib, sinflar orasida ijtimoiy tenglik hukm surgan, odamlar umumiy turarjoylarda yashab, butun urug‘ga mansub bolalarni birgalikda tarbiyalashgan. Ta’limning asosiy usuli kattalar namunasi va bolalarda mehnat ko‘nikmalarini rivojlantirish edi. Oilada o‘sayotgan bola tarbiyasiga oid mulohazalar yunon, rim, vizantiya, sharq mutafakkirlari va faylasuflari: Pifagor, Geraklit, Demokrit, Sokrat, Platon, Plutarx, Konfutsiy, Kvintilian, Seneka va boshqalarning qarashlarida o‘z ifodasini topgan. Qadimgi yunon pedagogikasining maqsadi ideal barkamol shaxsni (fazilat) tarbiyalash bo‘lib, axloq uyg‘unlikning asosiy elementi sifatida belgilangan. Qadimgi Yunoniston mutafakkirlari qanday qilib idealga erishish va baxtli bo‘lish haqida mulohazalar yuritishadi. Xususan, Pifagor bolalar uchun axloqiy xulq-atvorning o‘ziga xos qoidalari to‘plamini tuzib, unda ota-onalarga hurmat, cheklov va maxfiylik haqidagi g‘oyalar aks ettirilgan. Antik davrning atoqli materialisti Demokrit o‘z nazariyasida ota-onalar o‘zlarini farzand tarbiyasiga bag‘ishlashlari muhimligini ta’kidlaydi va ta’limning muhim jihatini – ota-onalarning ijobiy namunasining bolaga ta’siri ekanligini ta’kidlaydi. Yunon faylasufi Platon tarbiya va ta’lim faqat davlat tomonidan to‘liq nazorat qilinishi kerak, deb hisoblasa, Arastu ham davlat ta’limi g‘oyasini ishlab chiqib, u tarbiyada oilaning o‘rni muhimligini ta’kidlaydi. Arastu “oila ta’limdan chetda qolmaydi, u birinchi navbatda axloqiy tarbiya uchun javobgardir” deb hisoblagan [3]. Bu davrda axloqiy xulq-atvor asoslarini shakllantirishda ko‘pgina qadimgi yunon faylasuflari ona bilan yaqin aloqada bo‘lishni bolaning axloqiy va hissiy rivojlanishi uchun juda muhim deb bilishgan. Qadimgi yunonlarning falsafiy-pedagogik qarashlarini ko‘rib chiqsak, shuni aytishimiz mumkinki, bolalar tarbiyasida ajralmas uyg‘un yaxlitlik mavjud, ya’ni ta’lim va oila tarbiyasi o‘rtasida bog‘liqlik mavjud. Bu davr axloqining asosini axloqiy tamoyillar, axloqiy ong va axloqiy xulq-atvorning birligi tashkil etgan. Qadimgi Rimning ta’lim tizimida uy ta’limi yetakchi rol o‘ynagan, buning uchun oila boshlig‘i jamiyat oldida javobgar edi. Oilada tarbiya nazariyasining asosiy maqsadi axloqni shakllantirish edi. Xususan, mashhur Rim pedagogi Kvintilian fikriga ko‘ra, oilaviy ta’lim bolaning ruhiyatini himoya qilish va axloqiy tarbiyalashga qaratilganligi bilan ahamiyatlidir. U shunday degan edi: “Bola - bu qimmatbaho idish, unga g‘amxo‘rlik va hurmat bilan munosabatda bo‘lish kerak” [2]. 274 Oila va maktablarda ta’lim Rim imperiyasining paydo bo‘lishi bilan, xristianlik hukmron din deb e’lon qilinganida diniy tus oldi. Shaxsning axloqiy rivojlanishi diniy g‘oyalar va qadriyatlar ta’sirida shakllandi. Oilada shakllangan ta’lim tizimida rimliklar bolalar ongiga o‘tmishga bo‘lgan muhabbat, ajdodlarga hurmat va milliy qahramonlarni singdirdilar. Tangrilarga ehtirom va itoatkorlikka asoslangan ma’naviy tarbiya yuksak baholangan. Binobarin, Rim oilasida ta’lim ma’naviy-axloqiy xarakterga ega bo‘lib, ota va onaning ta’sirini, o‘tmish va hozirgi qahramonlarning ideallarini, xudolarga sig‘inishni afzal ko‘rgan. Bunga misol tariqasida Qadimgi Xitoyda oilaning farzand tarbiyasidagi rolini keltirish o‘rinlidir. An’anaga ko‘ra, farzand tarbiyasiga katta e’tibor berildi, chunki u shaxsni har tomonlama rivojlantirishga asoslangan va axloqiy tamoyilga ustuvor ahamiyat berilgan. Xitoy madaniyatida oila tarbiyasi ta’lim-tarbiya bilan to‘ldirilib, munosabatlarning asosi, eng avvalo, yosh avlodning kattalarga hurmati bo‘lgan. Bizning fikrimizcha, qadimgi Xitoy oilaviy tarbiyasi eng o‘ziga xos xususiyatga ega. Xitoy oilasida ota va ona o‘z farzandlarida haqiqatga, an’anaga va otabobolarining boy ma’naviy madaniyati merosiga bo‘lgan intilishni tarbiyalagan. Xitoylik bolalar oilada “qadimgi mo‘jizaviy toshlardan kelajak zinapoyalarini qur” g‘oyasi ostida tarbiyalanishgan [5]. Qadimgi Xitoy mutafakkiri va faylasufi Konfutsiy bolalarni tarbiyalash jarayoni ular tug‘ilgandan keyin deyarli darhol boshlanishi kerak deb hisoblagan. Faylasuf o‘zining bola tarbiyasi haqidagi qoidalarida kelajakda ideal fuqaro bo‘lishi uchun qanday ulg‘ayish kerakligini ta’riflab bergan. “Dunyodagi eng go‘zal manzara – bu siz unga yo‘l ko‘rsatganingizdan keyin hayot yo‘lida ishonch bilan ketayotgan bolaning ko‘rinishidir”, - deydi Konfutsiy [4]. Shunday qilib, Qadimgi Xitoyda bolalarning oilaviy va ijtimoiy tarbiyasi o‘zining ko‘p qirraliligi, axloqiy fazilatlarni rivojlantirish va takomillashtirishga e’tibor qaratish bilan ajralib turardi. Xulosa qilib aytganda, buyuk faylasuf, alloma va mutafakkirlari tomonidan ta’kidlangan oilada bola tarbiyasiga oid pand-nasihatlari amal qilish har bir inson uchun foydalidir. Kattalarning tarbiyaviy sa’y-harakatlari pedagogik jihatdan maqsadga muvofiq bo‘lishi, ular yuqori darajada malakali bo‘lishi va oilaviy hayotning umumiy ohangiga, kattalar xulq-atvoriga mos kelishi – oilada bola tarbiyasi ijobiy yo‘nalish olishiga, ma’naviy-axloqiy qadriyatlarini shakllanishiga va bolada ma’naviy qiyofa shakllanib rivojlanishiga zamin yaratadi. 275 Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Азаров Ю.П. Семейная педагогика / Ю.П. Азаров. – СПб.: Питер, 2011. – 400 с. 2. Горячева Н.А. Проблемы семейного воспитания в философском и педагогическом наследии ХХ века / Н.А. Горячева, В.А. Фролов // Проблемы эффективного использования научного потенциала общества: сборник статей международной научно-практической конференции. – в 5 ч. Ч. 3. – Уфа: Аэтерна, 2017. – 220 с. 3. Гранкин А.Ю. Проблемы семейного воспитания в русской демократической педагогике конца XIX-XX вв.: дис. … канд. пед. наук: 13.00.01. – Пятигорск, 1996. – 216 с. 4. Конфуций Великие изречения / Конфуций. – М.: АСТ, 2013. – 224 c. 5. ГуаньцюньШ. Воспитание и педагогическая мысль в Древнем Китае / Ш. Гуаньцюнь. – Ухань, 1956. 6. Жабборов, А. М., Жабборов, И. А., & Жабборов, Ж. А. (2015). Этнические стереотипы и психология самобытности узбекского народа. Журнал научных публикаций аспирантов и докторантов, (1), 80-83. 7. Жабборов, А. М., & Жабборов, Ж. А. (2016). Социально-психологическая значимость использования узбекских народных пословиц при совершенствовании учебновоспитательного процесса. Журнал научных публикаций аспирантов и докторантов, (3), 93-95. 8. Жабборов, Ж. А. (2021). Ўзбекистонда таълим-тарбия тизимини объектив заруратга мослаштириш бўйича олиб борилаётган давлат сиёсати. BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI.(6), 19-28. 9. Jabborov, J. A. Society in his Life Spiritual of Needs Held Place. merican Journal of Language, Literacy and Learning in STEM Education (2993-2769), 2(1), 48-51. 10. Жабборов, Ж. А. (2021). Маънавий эҳтиёжлар–жамият тараққиётининг мезони. Трансформація суспільних наук: соціально-економічний, лінгвістичний, політичний та itвиміри» II Міжнародна наукова конференція, 22, 40-43. 11. Жабборов, Ж. А. Илм-фанда эҳтиёжлар таснифи. Збірник наукових праць ΛΌГOΣ. 2021. 12. Жабборов, Ж. А., & Жабборова, М. А. (2021). Постмодерн жамият зиддиятларининг маънавий эҳтиёжлар юксалишига таъсири (фалсафий таҳлил). Традиційні та інноваційні підходи до наукових досліджень, 149. 13. Jabbarov, J. (2024). INCREASING NEEDS IS AN IMPORTANT FACTOR OF SOCIETY'S DEVELOPMENT. ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE, 3(5), 32-36. 14. Жабборов, Ж. А. (2021). Ғарб олимларининг илмий тадқиқотларида эҳтиёжлар тизимининг таҳлили. Ўзбекистон миллий ахборот агентлиги–ЎзА илм-фан бўлими (электрон журнал), 316-325. 15. Жабборов, Ж. А. (2021). Мамлакатимиз олимларининг илмий тадқиқотларида маънавий эҳтиёжлар муаммосининг талқини. Жамият ва инновациялар–Общество и инновации– Society and innovations Special, (5), 2181-1415. 16. Jabborov, J. A. (2021). Analysis of spiritual needs. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary. 17. Жабборов, Ж. (2021). Интерпретация проблемы духовных потребностей в научных исследованиях ученых нашей страны. Общество и инновации, 2(5/S), 484-491. 18. Жабборов, Ж. А. (2017). Эҳтиёжлар тизимида-маънавий эҳтиёжлар. In Актуальные вызовы современной науки. II Международная научная конференция (pp. 62-64). 276 19. Azimovich, J. J. (2025). ISSUES OF FORMING THE SPIRITUAL IMAGE OF THE PERSON IN THE SCIENTIFIC HERITAGE OF OUR ANCESTORS AND SCHOLARS OF OUR COUNTRY. International Innovation Research, 1(1), 14-21. 20. Jabborov, J., & Norsubxonova, D. (2025). MA’NAVIY EHTIYOJLAR SHAKLLANISHIDA ZAMONAVIY AXBOROT KOMMUNIKATSIYALARINING ORNI. Инновационные исследования в современном мире: теория и практика, 4(1), 26-30. 21. Jabborov, J., & Ilhomov, S. (2025). MAMLAKATIMIZDA TA’LIM TIZIMI OBYEKTIV ZARURAT SIFATIDA. Наука и технология в современном мире, 4(1), 40-44. 22. Jabborov, J. (2024). ANALYSIS OF NEEDS IN THE SCIENTIFIC HERITAGE OF WESTERN SCIENTISTS. Collection of scientific papers «SCIENTIA», (February 9, 2024; Athens, Greece), 94-98. 23. Azimovich, J. J. (2021). MA’NAVIY EHTIYOJLAR RIVOJLANISHINING IJTIMOIYMADANIY OMILLARI. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 1(3), 30-35. 24. JABBOROV, J. A. FALSAFIY TAFAKKUR TARAQQIYOT BOSQICHI: G „ARB FALSAFASI. 25. Жабборов, Ж. А. АЖДОДЛАРИМИЗ МАЪНАВИЙ МЕРОСИДА ЭҲТИЁЖЛАР ТАЛҚИНИ. УЧИНЧИ УЙҒОНИШ ҒОЯЛАРИНИНГ ИЛМ-ФАН ТАРАҚҚИЁТИДАГИ ЎРНИ.