TA'LIMDA PEDAGOGIK DASTURIY VOSITALAR

298 TA’LIMDA PEDAGOGIK DASTURIY VOSITALAR Shoimov Anvar Mamarizayevich, Xalqaro innovatsion universiteti “Pedagogika” kafedrasi dotsenti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17445185 Annotatsiya. Maqolada, ta’limda pedagogik dasturiy vositalar va immersiv texnologiyalar, fanni o‘qitishda ishlatiladigan ta‘lim platformalari kabi masalalar yoritib berilgan. Shunningdek, asosiy tushunchalar va ta'lim platformalari haqida Khan Academy, Coursera, edX,Udemy, Google classroom, Microsoft teams platformalaridan tavsif va afzalliklari, 3D Modellar va Simulyatsiyalar haqida fikr yuritilgan. Kalit so‘zlar: Ta’lim, pedagogik dasturiy vositalar, immersiv texnologiyalar, ta‘lim platformalari, Khan Academy, Coursera, edX,Udemy, Google classroom, Microsoft teams, 3D Modellar, Simulyatsiyalar. Fanni o'qitishga doir ta'lim platformalari – bu talabalarga va o'qituvchilarga ilmiy bilimlarni onlayn tarzda o'zlashtirish va taqdim etish imkoniyatlarini yaratadigan raqamli vositalar va resurslardir. Ushbu platformalar o'qitish va o'rganishni yanada qulay va samarali qilish uchun turli interaktiv xususiyatlarga ega, jumladan video darslar, forumlar, testlar, va muhokama maydonlari. Zamonaviy pedagogik dasturiy vositalari ta'lim jarayonini interaktiv va samarali qilishda muhim ahamiyatga ega. 1. LearningApps – o'quvchilar bilan interaktiv mashqlar va o'yinlar yaratish uchun qulay platforma. O'quv materialini takrorlash, ko'rish va mustahkamlash uchun foydalaniladi. 2. Wordwall – o'qituvchilar uchun moslashtirilgan testlar va taqdimotlar yaratish imkonini beradi. O'yinli mashqlar va interaktiv testlar yordamida darslarni jonlantiradi. 3. Kahoot! – savol-javob o'yinlari orqali interaktiv darslar o'tkazish imkonini beruvchi platforma. O'quvchilarni qiziqtirish uchun jonli kvest va musobaqalar tashkil etish mumkin. 4. Nearpod – darslar uchun interaktiv taqdimotlar yaratishga yordam beradi. O'qituvchi turli faoliyatlarni boshqarib borishi va o'quvchilarning javoblarini real vaqtda kuzatishi mumkin. 5. Ispring Suite – PowerPoint taqdimotlarini interaktiv e-learning kontentiga aylantirish imkoniyatini beradi. U testlar, videodarslar va interaktiv elementlar yaratish uchun qulay. 299 6. Canva – taqdimotlar, infografikalar, plakatlar va boshqa vizual materiallarni yaratishda foydalaniladigan grafik dizayn platformasi. Pedagoglar va talabalar dizayn ko'nikmalarisiz ham osongina chiroyli materiallar yaratishlari mumkin. 7. Padlet – o'qituvchilar va o'quvchilar o'rtasidagi hamkorlikni rag'batlantiruvchi virtual taxta. U yerda g'oyalarni yozish, media fayllar yuklash va fikr-mulohazalar almashish mumkin. 8. FigJam – onlayn o'quv jarayonida loyihalar va fikrlarni vizual tarzda taqdim etish va hamkorlikda ishlash uchun ishlatiladi. U diagrammalar, rejalashtirish va g'oyalar almashish uchun qulay. 9. Socrative – savollar, testlar va viktorinalar orqali o'quvchilarning bilimlarini baholash uchun onlayn vosita. Javoblarni real vaqtda ko'rish va tahlil qilish imkonini beradi. 10. Quizlet – ta'lim jarayonida o'quv materiallarini kartochkalar orqali o'rganish va takrorlash uchun foydali platforma. O'quvchilar mashq qilish va bilimlarini mustahkamlashlari mumkin. Bunday platformalar, odatda, o'quvchilarga o'z o'qish jarayonlarini o'z vaqtida va o'z sharoitida boshqarish imkoniyatini taqdim etadi. Bu esa masofaviy ta'limni qo'llashda samarali yechimlarni taqdim etadi. Eng mashhur platformalar orasida Coursera, edX, Udemy, va Khan Academy kabi saytlar mavjud bo'lib, ular yuqori sifatli darslar va materiallar bilan ta'minlashadi. Fanni o'qitishga doir ta'lim platformalari, ayniqsa, COVID-19 pandemiyasidan so'ng jadal rivojlanib, o'qituvchilar va talabalar uchun yangi imkoniyatlar yaratdi. Bu platformalar faqat ilmiy bilimlarni o'rganish uchun emas, balki talabalar va o'qituvchilarga o'zaro hamkorlik qilish, ijodiy fikrlashni rivojlantirish va ta'lim sifatini oshirish imkonini ham beradi. Shuningdek, ular texnologiyalarning imkoniyatlarini kengaytirib, an'anaviy ta'lim metodlaridan samarali foydalanishni ta'minlaydi. Biroq, bu tizimlarning ba'zi kamchiliklari ham mavjud. Masalan, texnologik muammolar, diqqatni jamlashda yuzaga keladigan qiyinchiliklar va o'qituvchi va talaba o'rtasidagi aloqaning cheklanishi ba'zan ta'lim sifatiga ta'sir ko'rsatishi mumkin. Umuman olganda, fanni o'qitishga doir ta'lim platformalari zamonaviy ta'lim tizimining ajralmas qismi bo'lib, ularning samarali foydalanilishi o'qish jarayonining rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatadi. 300 Fanni o'qitishga doir ta'lim platformalari o'qituvchilar va o'quvchilar uchun keng ko'lamli resurslar va vositalarni taqdim etadi. Quyida ayrim mashhur ta'lim platformalari haqida ma'lumot berilgan: 1. Khan Academy Tavsifi: • Moslashtirilgan Ta'lim: Har bir o'quvchining bilim darajasiga mos keladigan individual o'quv rejalarini taqdim etadi. • Fanlar Bo'yicha Kurslar: Matematika, ilm-fan, tarix, iqtisodiyot va boshqa ko'plab fanlar bo'yicha bepul kurslar. • Mashq va Ko'nikmalar: Turli darajadagi mashqlar va sinovlar orqali o'quvchilar bilimlarini mustahkamlashi mumkin. Afzalliklari: • Har qanday yoshdagi o'quvchilar uchun mos. • Interaktiv darsliklar va video ma'ruzalar. • O'qituvchilar uchun kuzatuv va tahlil vositalari. 2. Coursera Tavsifi: • Keng Ko'lamli Kurslar: Dunyoning yetakchi universitetlari va kompaniyalari tomonidan taqdim etilgan turli fanlar bo'yicha kurslar. • Moslashtirilgan Ta'lim: O'quvchilar o'z qiziqishlariga va ehtiyojlariga mos kurslarni tanlashi mumkin. • Sertifikatlar: Kurslarni muvaffaqiyatli tamomlagan o'quvchilarga sertifikatlar taqdim etiladi. Afzalliklari: • Darslarni mutaxassislar o'qitadi. • O'quvchilar o'z tempida o'rganishi mumkin. • Sertifikatlar ish bozorida raqobatbardoshlikni oshiradi. 3. edX Tavsifi: • Universitet Kurslari: Dunyoning eng nufuzli universitetlari tomonidan taqdim etilgan bepul va pulli kurslar. • Turli Fanlar: Fan, texnologiya, muhandislik, matematika, ijtimoiy fanlar va boshqa ko'plab yo'nalishlar bo'yicha kurslar. • O'zlashtirish: O'quvchilar o'zlashtirish darajalarini tahlil qilish imkoniyatiga ega. 301 Afzalliklari: • Dunyoning yetakchi ta'lim muassasalari bilan hamkorlik. • Keng ko'lamli fanlar va mavzular. • Sertifikatlar va diplom dasturlari. 4. Udemy Tavsifi: • Kurslar Katalogi: Turli fanlar va mavzular bo'yicha yuzlab minglab kurslar. • Professional Rivojlanish: Kasbiy ko'nikmalar va bilimlarni rivojlantirish uchun mo'ljallangan kurslar. • Moslashtirilgan Ta'lim: Har bir o'quvchi o'z ehtiyojlariga mos kurslarni tanlashi mumkin. Afzalliklari: • Amaliy ko'nikmalarni rivojlantirish uchun ajoyib manba. • Kurslarning keng tanlovi. • O'quvchilar va o'qituvchilar uchun qulay interfeys. Kahoot oʻyinga asoslangan oʻquv platformasi boʻlib, u 2012 yilda Norvegiya fan va texnologiya universiteti olimlari tomonidan yaratilgan. U qisqa muddat ichida turli xil interfaol taʼlim resurslari va viktorinalarini yaratish, ularni ulashish hamda taʼlim olish jarayonini yanada qiziqarli va mazmunli qilishga yordam beradigan zamonaviy pedagogik dasturiy vosita hisoblanadi. Bugungi kunda Kahoot! qulayligi va osonligi bilan taʼlim tashkilotlarida eng koʻp foydalaniladigan interfaol taʼlim platformalaridan biri boʻlib, 14 turdagi turli xil viktorinalarni yaratish mumkin. Kahoot! platformasining asosiy xususiyatlari: Viktorina yaratish. Foydalanuvchilar platforma orqali bir nechta tanlanadigan, jumladan, toʻgʻri/notoʻgʻri savollar va boshqotirmalarni oʻz ichiga olgan maxsus testlarni yaratishi mumkin. Lekin platformaning bepul talqinidan foydalanishda faqat ikki xil shakldagi savollarni yaratish imkoniyati mavjud. Interfaol ta’lim oʻyinlari. Kahoot! platformasida yaratilgan resurslar odatda taʼlim oluvchilarga oʻyin shaklida taqdim etiladi. Bunda oʻquvchilar oʻz qurilmalaridan https://kahoot.it havolasi orqali maxsus PIN-kodni kiritish yoki QR-kod yordamida taʼlim oʻyiniga qoʻshilishlari hamda mavzuga oid savollarga real vaqtda, jumladan belgilangan taymer asosida javob berishlari mumkin boʻladi. 302 Plickers platformasi 2011-yilda yaratilgan boʻlib, u butun dunyo boʻylab millionlab taʼlim beruvchilar tomonidan taʼlim oluvchilarni baholash va sinfda tezkor natijalarni yigʻish uchun foydalaniladigan bepul hamda qiziqarli taʼlim vositasi hisoblanadi. Ushbu platforma dars jarayonida taʼlim oluvchilarning turli xil qurilmalardan (smartfon, kompyuter yoki planshet) foydalanmagan holda QR kod yordamida formativ baholash imkonini beradi Plickers platformasining asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat: Qurilmalarga ehtiyoj yoʻqligi: Plickers oʻquvchilardan mobil qurilmalar, planshetlar yoki kompyuterlar talab qilmaydi. Faqat oʻqituvchining mobil qurilmasi yoki plansheti kerak boʻladi. Tezkor javob yigʻish va tahlil qilish: Oʻqituvchi barcha oʻquvchilar javobini bir zumda mobil telefon yoki planshet orqali skaner qilib, natijalarni toʻplashi va real vaqtda tahlil qilishi mumkin. Oʻquvchilarni faol ishtirok etishga ragʻbatlantirish: Plickers oʻquvchilarning bilimini sinovdan oʻtkazish jarayonini qiziqarli va oson qilib, ularni faol ishtirok etishga undaydi. Texnik jihatdan oddiy va oson foydalanish: Plickers dasturi oʻrnatish va ishlatish uchun juda oson. Oʻqituvchilar mobil ilovani yuklab olish va sinfni boshqarishlari uchun katta texnik bilim talab qilinmaydi Moslashuvchanlik: Plickers koʻplab fanlarda va oʻquv jarayonlarida foydalanish uchun moslashtirilishi mumkin, shuningdek, sinf hajmidan (taʼlim oluvchilar sonidan) qatʼiy nazar samarali ishlaydi. Socrative platformasi 2010-yilda Massachusetts shtatining Boston shahrida bir guruh aspirantlar tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, dars jarayonida test va viktorinalar hamda o‘quvchilar tezligini aniqlash uchun o‘yin ko‘rinishida kosmik poygalar o‘tkazadigan bepul onlayn xizmat hisoblanadi. Socrative platformasining qulayligi sifatida mobil qurilmalar uchun dastur ishlab chiqilganligi va veb ilovalar orqali foydalanishni koʻrishimiz mumkin. Bu esa foydalanuvchiga har qanday qurilma orqali platformaga kirish imkonini yaratib beradi. Oʻquvchilar esa tizimda roʻyxatdan oʻtmasdan pedagog tomonidan berilgan havola orqali vazifalarni bajarishi mumkin. Yodlash rejimida platforma foydalanuvchining modul resurslarini o‘zlashtirish natijalari asosida, individual o‘quv rejasini ishlab chiqish imkonini beradi. Ko‘proq savollarga to‘g‘ri javob bergan holda, oson savollardan murakkab - yozma savollarga 303 o‘tib boriladi. Sun'iy intellektning mashinali o‘qitish tamoyillariga asoslangan holda, yodlash rejimining barcha elementlari natijalarga tezroq erishishga yordam beradi! Mazkur bosqichni yakunlash uchun esa o‘quvchi har bir savolga ikki martadan to‘g‘ri javob berishi kerak. Agar o‘quvchi xatoga yo‘l qo‘ysa, noto‘g‘ri tanlangan atamalar qayta-qayta takrorlash uchun taklif qilinadi. Har bir bosqich natijalari alohida turlarga bo‘linib, ular, barcha atamalarni o‘zlashtirish darajasiga ko‘ra “tanish” (o‘quvchi bir marta to‘g‘ri javob berganligini bildiradi) hamda “o‘zlashtirgan” (ikki marta xatosiz javob belgilagan) turlariga bo‘linadi. 6. Google Classroom Tavsifi: • Sinflarni Boshqarish: O'qituvchilar sinfni boshqarish, topshiriqlar berish va tahlil qilish imkoniyatiga ega. • Hamkorlik: O'quvchilar va o'qituvchilar o'rtasida samarali hamkorlikni ta'minlaydi. • Integratsiya: Google Drive, Docs, Sheets va boshqa Google xizmatlari bilan integratsiya qilinadi. Afzalliklari: • O'qituvchilar uchun qulay boshqaruv vositalari. • O'quvchilar va o'qituvchilar uchun oson foydalanish imkoniyati. • Barcha ma'lumotlar bir joyda saqlanadi. 7. Microsoft Teams Tavsifi: • Hamkorlik Platformasi: O'qituvchilar va o'quvchilar o'rtasida real vaqtda hamkorlikni ta'minlaydi. • Darslar Va Topshiriqlar: Darslar va topshiriqlarni boshqarish va taqsimlash uchun qulay vositalar. • Integratsiya: Microsoft Office va boshqa xizmatlar bilan integratsiya qilinadi. Afzalliklari: • Video konferensiyalar va chat imkoniyatlari. • O'qituvchilar uchun topshiriqlarni boshqarish va baholash. • Keng ko'lamli hamkorlik vositalari. Bu platformalar o'qituvchilar va o'quvchilarga ta'lim jarayonini yanada samarali va qiziqarli qilish imkoniyatini taqdim etadi. Har bir platformaning o'ziga xos afzalliklari va imkoniyatlari mavjud bo'lib, o'quvchilarning ehtiyojlariga mos keladigan platformani tanlash orqali ta'lim jarayonini optimallashtirish mumkin. 304 "Immersiv" so'zi "cho'mdiruvchi" yoki "o'ziga tortuvchi" ma'nosini anglatadi. Bu atama texnologiya va ta'lim sohasida qo'llanilganda, foydalanuvchini virtual yoki kengaytirilgan reallik muhiti orqali o'zini to'liq o'sha tajribaga sho'ng'igan holatda his qilishni ta'minlaydigan tajribalarni ifodalaydi. Immersiv texnologiyalar foydalanuvchilarni o'qish jarayoniga yanada qiziqarli va interaktiv tarzda jalb qilishga yordam beradi. Immersiv Texnologiyalarning Xususiyatlari: 1. Virtual Reallik (VR): Bu texnologiya foydalanuvchini to'liq virtual dunyoga kirishga imkon beradi. VR garnituralari yordamida foydalanuvchi 3D muhitda harakat qilib, o'zini o'sha joyda his qiladi. 2. Kengaytirilgan Reallik (AR): Bu texnologiya haqiqiy dunyo ustiga virtual elementlarni qo'shadi. Masalan, smartfon yoki planshet kamerasi orqali haqiqiy dunyoni ko'rish va unga virtual obyektlar qo'shish mumkin. 3. Interaktivlik: Immersiv texnologiyalar foydalanuvchilarga muhit bilan o'zaro ta'sir qilish imkoniyatini beradi. Bu ta'lim jarayonini yanada qiziqarli va samimiy qiladi. Immersiv Texnologiyalarning Ta'limdagi Afzalliklari: • Realistik Tajribalar: O'quvchilar fanlarni real dunyoda tajriba qilish orqali o'rganadilar. Masalan, VR orqali tarixiy joylarga sayohat qilish yoki kimyoviy reaksiyalarni ko'rish mumkin. • Yuqori Darajada Jalb Qilish: Interaktiv va qiziqarli o'qish usullari o'quvchilarning diqqatini jalb qiladi va ta'lim jarayonida faol ishtirok etishga undaydi. • Amaliy Tajribalar: O'quvchilar amaliy ko'nikmalarni real sharoitlarda mashq qilishlari mumkin. Bu, ayniqsa, tibbiyot, muhandislik va boshqa texnik fanlar uchun muhimdir. • Moslashuvchanlik: O'qituvchilar immersiv texnologiyalar yordamida darslarni o'quvchilarning ehtiyojlariga mos ravishda moslashtirishlari mumkin. 3D Modellar va Simulyatsiyalar Tavsifi: • 3D Modellar: Fan va texnologiya bo'yicha murakkab tushunchalarni 3D modellar orqali tushuntirish. • Simulyatsiyalar: Tibbiyot, muhandislik va boshqa fanlar bo'yicha amaliy mashg'ulotlar o'tkazish. Afzalliklari: • Vizual va amaliy o'rganish. 305 • O'quvchilarning qiziqishini oshirish. • Murakkab tushunchalarni oddiylashtirish. . Interaktiv Platformalar Tavsifi: • Interaktiv ta'lim platformalari: ClassVR, Nearpod va boshqa platformalar yordamida interaktiv darslar o'tkazish. • Quiz va sinovlar: O'quvchilarni jalb qilish uchun interaktiv savollar va sinovlar o'tkazish. Afzalliklari: • Foydalanuvchilar bilan faol muloqot. • Ta'lim jarayonini qiziqarli va interaktiv qilish. • O'quvchilarning bilim darajasini tahlil qilish imkoniyati. 5. Gamifikatsiya Tavsifi: • O'yin elementlari: Dars jarayoniga o'yin elementlarini qo'shish orqali o'quvchilarni motivatsiya qilish. • O'yinlar va tanlovlar: Mavzularni o'yinlar va tanlovlar orqali o'rganish. Afzalliklari: • O'quvchilarning qiziqishini oshirish. • Ta'lim jarayonini qiziqarli qilish. • Bilimlarni mustahkamlash. Xulosa o’rnida ta’kidlash lozimki, -O'quvchilarning ehtiyojlari va maqsadlariga mos ta'lim platformasini tanlash muhimdir. -Ta'lim platformalari to'g'ri va samarali qo'llanilishi kerak. -Ta'lim platformalari doimiy ravishda yaxshilanib, o'quvchilarga yanada yaxshi xizmat ko'rsatishga harakat qilishadi Onlayn ta'lim platformalari talabalarga katta imkoniyatlar yaratadi, lekin muvaffaqiyatli o'qish uchun samarali texnologiya va yaxshi rejalashtirish zarur. Fanni o'qitishda yuqori interaktivlik, qo'llab-quvvatlash va shaxsiylashtirilgan o'quv tajribasini yaratish uchun texnologiyalarni yanada rivojlantirish kerak. Bundan tashqari, o'qituvchilarning onlayn o'qitishga tayyorligi, talabalarning motivatsiyasini oshirish va o'zaro aloqalarni rivojlantirish ham muhim omillardir. Immersiv texnologiyalar, ya'ni virtual reallik (VR), kengaytirilgan reallik (AR) va muqobil reallik (MR), ta'lim jarayonida keng qo'llanilmoqda. Ushbu 306 texnologiyalar ta'lim sifatini oshirish, o'quvchilarning qiziqishini kuchaytirish va murakkab tushunchalarni osonroq tushuntirishda katta imkoniyatlar yaratadi. Quyida ta'limda immersiv texnologiyalarning xulosa va tahlili keltirilgan. Immersiv texnologiyalar ta'lim jarayonini yanada qiziqarli, interaktiv va samarali qilish uchun katta imkoniyatlar yaratadi. Ularning afzalliklari ta'lim sifatini oshirish, o'quvchilarning qiziqishini kuchaytirish va murakkab tushunchalarni osonlashtirishda namoyon bo'ladi. Biroq, texnik talablar va qo'shimcha treninglar kabi kamchiliklarni ham inobatga olish zarur. Kelajakda immersiv texnologiyalarning yanada keng qo'llanilishi va ta'lim tizimini tubdan o'zgartirish potentsiali mavjud. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 28.01.2022 yildagi PF-60-son https://lex.uz/docs/5841063 2. Mirziyoyev Sh. “2022-2023-yillarda Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasini yangi bosqichga olib chiqish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 22-avgustdagi PQ-357-son qarori. https://lex.uz/docs/-6166539 3. Технологии образования взрослых / ред. О. В. Агапова, С. Г. Вершловский, Н. А. Тоскина. – СПб.: КАРО, 2008. – 176 с. – (Серия «Уроки для педагогов».). 4. Турақулов О.Х. Ахборотлаштирилган таълим муҳитида кичик мутахассислар тайёрлашнинг илмий-методик таъминотини такомиллаштириш. Дисс. . п.ф.д. DSc. – Т.: - 2017. – 342 б. 5. Чернобай, Е. В. Проектирование учебного процесса учителем в современной информационно-образовательной среде / Е. В. Чернобай. – М.: УЦ Перспектива, 2011. – 112 с. 6. Шестакова, Ю. А. ИКТ-компетентность учителя-предметника [Электронный ресурс] /Ю. А. Шестакова. – Режим доступа: http://journal. kuzspa.ru/articles/ 7. S.T.Turg'unov, B.X.Daniyarov, M.A.Umaraliyeva, Sh.S.Shodmonova, Sh.M.Turg'unova, H.M.Tojiboyeva. O'qituvchilarning kasbiy mahorat va kompetentliligini rivojlantirish. “Sanostandart” nashriyoti Toshkent2012. B.3.