OILA MUHITIDAN MAHRUM BO'LGAN BOLALARNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK RIVOJLANISHIGA OID NAZARIY QARASHLAR

347 OILA MUHITIDAN MAHRUM BO‘LGAN BOLALARNING IJTIMOIYPSIXOLOGIK RIVOJLANISHIGA OID NAZARIY QARASHLAR Ergasheva Muhayyo Jo‘rayevna Xalqaro innovatsion universitet o‘qituvchisi DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17445235 Annotatsiya: Stress, muloqot qobiliyat, muloqot qobiliyat, affektiv soha, muloqot, psixik himoya mexanizm, muloqot qobiliyati, psixik himoya mexanizmlari, stabil ijtimoiy muhit, hissiy bog‘lanish, psixologik reabilitatsiya, psixologik holat, ichki ruhiy barqarorligini, ichki ruhiy barqarorligini ta’minlash Kalit so‘zlar: psixik faoliyat, bolalarda stabil ijtimoiy muhit va hissiy bog‘lanishlar mavjud bo‘lmagani sababli, haddan ziyod yig‘lash, o‘zini ayblash kabi psixik himoya mexanizmlarining rivojlanishiga olib keladi, ruhiy sog‘lig‘i doimiy xavf ostida bo‘ladi. Ota-ona g‘amxo‘rligi va mehridan mahrum qolgan bola o‘zini xavf ostida his qiladi va bu holat ularning butun psixik faoliyatiga singib ketadi. Bunday bolalarda sezilarli darajada stress gormonlarining o‘zgarishi, muloqot qobiliyatining cheklanishi va affektiv sohaning sust rivojlanishi kuzatiladi. Bunday bolalar ichki xavotirni bostirish uchun ko‘pincha xulq-atvor buzilishi shaklida reaksiya bildiradi. Shuningdek, ular ba’zan kattalarning e’tiborini jalb etish uchun sun’iy xattiharakatlar namoyon qilishi mumkin. Bu holat ularda yolg‘on gapirish, haddan ziyod yig‘lash, o‘zini ayblash kabi psixik himoya mexanizmlarining rivojlanishiga olib keladi. Yetim bolalarda stabil ijtimoiy muhit va hissiy bog‘lanishlar mavjud bo‘lmagani sababli, ularning ruhiy sog‘lig‘i doimiy xavf ostida bo‘ladi. Aynan shuning uchun bunday bolalar bilan ishlashda individual aralashuv, psixologik reabilitatsiya va doimiy hissiy tayanch yaratish muhim hisoblanadi 1 . Oila muhitidan mahrum qolgan bolalar ijtimoiy-psixologik rivojlanishning eng muhim tayanchidan ayrilgan toifa hisoblanadi. Bu bolalarning psixologik holati odatda barqaror emas, chunki ularning shaxsiy taraqqiyoti uchun zarur bo‘lgan hissiy qo‘llab-quvvatlash va xavfsizlik muhiti yo‘qolgan bo‘ladi. Oila, bola uchun birinchi ijtimoiy maktab bo‘lib, unda u ishonch, mehr, muloqot va qadriyatlar tizimini o‘zlashtiradi. Yetim bolalar esa bu jarayonlardan chetda qolganligi sababli, ko‘p hollarda shaxslararo munosabatlarda ishonchsizlik, o‘ziga past baho berish, ijtimoiy ajralish kabi psixologik holatlar bilan ajralib turadilar. 348 Oilaviy muhitning yo‘qligi bolaning ichki ruhiy barqarorligini susaytiradi. Doimiy hissiy aloqa bo‘lmagan muhitda o‘sayotgan bola xavfsizlik tuyg‘usini shakllantira olmaydi. Natijada, u dunyoni beqaror, ishonchsiz va o‘zi uchun xavfli deb qabul qiladi. Bu esa bola ongida tashqi muhitga nisbatan haddan tashqari ehtiyotkorlik, ichki yopiq psixologik holat va o‘z-o‘ziga qaram fikrlashni shakllantiradi. Ota-ona mehridan mahrum bo‘lgan bolalar ko‘pincha o‘zini yolg‘iz, rad etilgan va keraksiz his qiladi. Bunday hissiyotlar esa ularning o‘ziga bo‘lgan munosabatini salbiy tomonga o‘zgartiradi va bu holat ruhiy salomatlikka salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Psixologik jihatdan, bu bolalarda emotsional barqarorlik sust, impulsiv xulqatvor va stressga chidamsizlik holatlari tez-tez uchraydi. Ular muloqotda qiyinchilikka duch keladi, shaxslararo masofani to‘g‘ri belgilay olmaydi, yaqinlikdan qochadi yoki haddan tashqari qaram bo‘lib qoladi. Bunday bolalarda tashqi intizom mavjud bo‘lsa-da, ichki o‘zini boshqarish mexanizmlari zaif bo‘ladi. Ularning qaror qabul qilishda ikkilanishi, o‘z fikrini ochiq bildirishda cheklanishi o‘zini qadrlash darajasining pastligidan dalolat beradi 2 . A. Adler yetim va ota-ona parvarishidan mahrum bo‘lgan bolalarning o‘z-o‘zini qadrlash darajasi va ijtimoiy manfaatdorlik hissi o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni izchil o‘rganishga katta e’tibor qaratgan. U ota-onasiz qolgan bolalarda kuchli “mukammallik orzusi” paydo bo‘lishi va bu orzu ijtimoiy aloqalarni mustahkamlashga nonuncha ko‘mak berishini nazariy jihatdan tushuntiradi. Tadqiqotlarida Adler bunday bolalarda tanqidiy muhitdan qochish istagi va doimiy muvaffaqiyatga intilish o‘rtasidagi murakkab muvozanatni kuzatadi[16]. U oilaviy yetishmovchilikdan kelib chiqadigan “iqtisodiy o‘rinsizlanish” tuyg‘usini ijtimoiy integratsiya jarayonidagi asosiy to‘siq sifatida ko‘rib, psixologik yordamni shu muammoga yo‘naltirishni tavsiya qiladi. Metodologik jihatdan Adler individual suhbat va iroda kuchini o‘lchash testlaridan foydalangan, bu esa bolaning ichki motivatsiyasini aniqlashga xizmat qilgan. U shuningdek, ijtimoiy maqsadlarga erishishda birgalikdagi faoliyat (masalan, jamoaviy sport, san’at terapiyasi) tushunchalarini deprivatsiya oqibatlarini yumshatish vositasi sifatida ilgari suradi. Adler psixoterapiyada “ijtimoiy manfaatdorlik”ni rivojlantirish ustuvorligi tarafdori bo‘lib, bu uslubning yetim bolalar yuragida barqaror bog‘lanish tuyg‘usini qayta tiklashda samarali ekanini ta’kidlaydi. Uning nazariyasi bo‘sh qolgan emosional 349 ehtiyojlarni ijtimoiy hamkorlik orqali to‘ldirishga yo‘naltirilgan kompleks aralashuvlarni yaratuvchan asos sifatida qabul qiladi 3 . G. Ammon yetim bolalarning fenomenologik ahvolini o‘rganishda fenomenologik-analitik yondashuvni tadbiq etib, ularning sub’ektiv tajribalarini chuqurroq anglashga intilgan. U ota-ona mehridan mahrum bo‘lgan bolaning o‘zini dunyoda o‘zgacha his qilishi va bu holatning ong osti psixikasidagi izlarini aniqlash usullarini taklif etadi. Ammon intervyu-metodologiyasida strukturaviy va interpretativ suhbatlar ketma-ketligini birlashtirib, bolaning psixologik xaritasini tuzishga e’tibor qaratadi. Tadqiqot amaliyotida u sinovchi–bola munosabatining nozik omillarini qayd etib, bu munosabat orqali aniqlangan emotsional ko‘ngilsizlik va xotira izlarini tahlil qiladi. Nazariy jihatdan Ammon “psixik bo‘shliq” tushunchasini ilgari surib, deprivatsiya natijasida paydo bo‘lgan psixologik bo‘shliqni san’at va ijod orqali to‘ldirishni tavsiya qiladi. U shuningdek, bola va tadqiqotchi o‘rtasidagi empatetik aloqaning tiklanishi orqali ijtimoiy bog‘lanish ehtiyojini qondirishga xizmat qiluvchi terapevtik muhitni yaratishni muhim deb biladi. Ammonning yondashuvi bola ichki olamini hurmat qiluvchi o‘qituvchilar va tarbiyachilar bilan tajribaviy seminarlarni o‘tkazishni nazarda tutadi. Uning fikricha, fenomenologik tahlil deprivatsiya oqibatlarini chuqur anglash va shu bilan bog‘liq o'tkir ruhiy holatlarni oshkor etishda eng ishonchli yo‘l bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. To‘xtamurodov.E. Bolalar uylarida tarbiyalanuvchilarni oilaviy xayotga tayorlashning ijtimoiy va pedagogik asoslari. Pedagogika fanlari nomzodi… diss. – T.,1995, - 151 b. 2. Asqarova. O’.M. Mehribonlik uylari o’smirlarida milliy g’ururni tarbiyalashning pedagogik xususiyatlari. Pedagogika fanlari nomzodi… diss.Avtoreferat. – T., 2001.-21 b. 3. Yusupova G. Mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilarida qadriyatlar tizimini shakillantirish texnologiyasi. Pedagogika fanlari nomzodi… diss. - T., 2011. – 142 b.