IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALAR HAYOTIDA MUSIQANING O'RNI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1009 IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALAR HAYOTIDA MUSIQANING O‘RNI 1Xalilova Maxfuza Maxamadjonovna, 2Mamajonova Oydin Abdulla qizi 1Chirchiq davlat pedagogika universiteti San’atshunoslik fakulteti musiqa ta’limi kafedrasi katta o‘qituvchisi, 2Chirchiq davlat pedagogika universiteti San’atshunoslik fakulteti musiqa ta’limi yo‘nalishi 2bosqich talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17445878 Annotatsiya. Jamiyat taraqqiyoti va insoniyatning ma’naviy yuksalishi ko‘p jihatdan yosh avlod tarbiyasiga bog‘liq. Bugungi kunda O‘zbekistonda imkoniyati cheklangan bolalar ta’lim-tarbiyasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida qaralmoqda. Prezidentimizning “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorida ham bu qatlam vakillarining ijtimoiy hayotda faol ishtirokini ta’minlash dolzarb vazifa sifatida belgilangan. Kalit sozi: Ematsiyanal, musiqa, ta’surot, xissiy, idrok, tinglash, rivojlanish kuylash, kechinma, anglash, integrallashgan, nota, savod. Аннотация: Современное общество придаёт особое значение созданию равных условий для всех граждан, включая детей с ограниченными возможностями. Их образование, воспитание и социальная адаптация требуют специальных условий и педагогических подходов. Одним из наиболее эффективных средств в этом процессе является музыка. Музыкальное искусство не только формирует эстетический вкус, но и оказывает глубокое влияние на психическое развитие, эмоциональное состояние и социальную активность ребёнка. Ключевые слова: Эмоциональный, музыка, впечатление, чувство, восприятие, слушание, развитие, пение, опыт, понимание, интегрированный, примечание, грамотность. Annotation: In today’s world, providing equal opportunities for all members of society is a priority, including children with disabilities. Their education, upbringing, and social integration require special conditions and pedagogical approaches. One of the most effective tools in this process is music. Music not only cultivates aesthetic taste but also has a profound impact on a child’s psychological development, emotional state, and social adaptation. Keywords: Emotional, music, impression, feeling, perception, listening, development, singing, experience, understanding, integrated, note, literacy. Yangi O‘zbekistonni kelajagini yaratishda ta’lim –tarbiy jarayonini amalga oshirish kelajak avlodga beriladigan tarbiyaning asosiy qismlaridan biri - musiqiy tarbiyadir. Chunki musiqa nafaqat estetik tarbiya vositasi, balki shaxsning ruhiy dunyosiga, hissiyotlariga, ijtimoiy moslashuviga bevosita ta’sir etadigan kuchli pedagogik va psixologik omildir. Ushbu maqolada musiqaning imkoniyati cheklangan bolalar hayotidagi o‘rni ilmiy-nazariy hamda amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Imkoniyati cheklangan bolalar uchun ta’lim-tarbiya jarayonida samarali metodlardan biri bu musiqa san’atidir. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1010 Imkoniyati cheklangan bolalarni tarbiyalash masalasi bugungi kunda eng dolzarb masalalardan biriga aylanib bormoqda. Hozirgi kunda Respublikamizda alohida yordamga muhtoj bolalarning rivojlanish darajasi, imkoniyatlari, xususiyatlari va qobiliyatlariga ko‘ra maxsus yoki umumiy ta’lim tizimida ta’limni amalga oshirish maqsadida inklyuziv ta’lim tizimi amalga oshirilmoqda. Inklyuziv ta’lim madaniyati Salamanka deklaratsiyasiga muvofiq xar bir o‘quvchi xususiyatlarini isloh qilishni qo ‘llab-quvvatlovchi va ma’qullovchi dalil sifatida qaraladi. Uning maqsadlari jinsi, irqi, madaniyati, ijtimoiy millati, dini, individual imkoniyati va qobiliyati farqlar sabab ijtimoiy segregatsiya oldini olish uchun emas. Biroq, kontseptsiya universal foydalanish uchun yaroqsiz bo’lib chiqdi. Dunyo tajribasiga ko‘ra, maktablarda kiritish ko‘pincha tengdoshlari bilan birga o‘rta maktablarda nogironlar ta’lim sifatida qaraladi, biroq, inklyuziv ta’lim mohiyati bilim va bilim hali jamiyatda yetarli emas. “Inklyuziv va integrallashgan” terminlari ko‘pincha bir xil ma’noda ishlatiladi. Lekin falsafada bu tushunchalar o‘rtasida katta farq bo‘lishiga qaramay musiqa terapiyasi-tanadagi va ruhiy kasalliklardan aziyat chekadigan bolalar va kattalarni davolash, reabilitatsiya qilish, o‘qitish va tarbiyalashda musiqa ta’siri yordamidan foydalanib musiqani his-tuyg‘u bilan idrok etishga asoslangan psixoterapiya usuli. Kuy ohangining ritmik asosidan va ijro etilishidan kelib chiqib, musiqa insonlarga ularning individual ichki kechinmalari va his-tuyg‘ulariga qarab turli xil ta’sir etadi. Musiqani inson kayfiyatiga ta’sir etish maqsdida foydalanish mumkin. Ushbu maqolada imkoniyati cheklangan guruhlarda musiqa mashg‘ulotlarini olib borilishi xaqida so‘z boradi. Xoreografiya mashg‘ulotlari maktab o‘quvchilarini har tomonlama rivojlantirish vositalaridan biridir. Ular imkoniyati cheklangan bolalarining jismoniy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, aqlan va jismonan takomillashtirish uchun qulay asos yaratadi, o‘quvchilarning badiiy va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi, sog‘lomlashtiruvchi ta’limda qo‘shimcha ta’limning asosiy funksiyasini bajaradi imkoniyati cheklangan bolalarning ruhiy holatiga ijobiiy ta’sir ko‘rsatadi. Xoreografiyada nogiron bolalar va ularning ijodiy rivojlanishi pedagogik ishlarning ajralmas qismi hisoblanadi. Kompleks yondashuv tufayli turli xil hayotiy vaziyatlarga moslasha oladigan ijodiy, har tomonlama rivojlangan shaxs shakllanadi. Imkoniyati cheklangan bolalarni ijodiy va aqliy rivojlantirishda musiqaning turli faoliyatlaridan unumli va maqsadli foydalanish muhimdir. Bu jarayonda bolalar musiqa asboblari ijrosi yoki musiqiy asarlarni kuylash yaxshi samara beradi. Musiqa o‘qituvchilarining asosiy vazifalaridan biri bu-inklyuziv ta’limda o‘quvchilarni ijodiy qobiliyatlarini aniqlash va rivojlantirish va ijodkor bolalarni sog‘lom va serqirra bo‘lib ulg‘ayishlari uchun barcha shartsharoitlarni yaratgan holda ta’lim-tarbiya berishdir. Musiqa terapiyasi-tanadagi va ruhiy kasalliklardan aziyat chekadigan bolalar va kattalarni davolash, reabilitatsiya qilish, o‘qitish va tarbiyalashda musiqa ta’siri yordamidan foydalanib musiqani his-tuyg‘u bilan idrok etishga asoslangan psixoterapiya usuli. Kuy ohangining ritmik asosidan va ijro etilishidan kelib chiqib, musiqa insonlarga ularning individual ichki kechinmalari va his-tuyg‘ulariga qarab turli xil ta’sir etadi. Musiqani inson kayfiyatiga ta’sir etish maqsdida foydalanish mumkin. 1. Musiqaning tarbiyaviy va psixologik ahamiyati Musiqa qadimdan inson ruhiyatiga bevosita ta’sir qiluvchi san’at turi sifatida qadrlangan. Musiqa orqali insonda mehr-shafqat, sabr-toqat, hamdardlik, estetik did kabi ijobiy fazilatlar shakllanadi. Psixolog olim L. S. Vygotskiy ta’kidlaganidek, “Musiqa bolaning ichki hissiy olamini uyg‘otuvchi va uni ijtimoiy tajriba bilan bog‘lovchi vositadir”. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1011 Imkoniyati cheklangan bolalar ko‘pincha o‘z his-tuyg‘ularini og‘zaki nutq orqali to‘liq ifodalay olmaydilar. Musiqa esa ular uchun hissiy dunyosini ifodalash, stressni yengib o‘tish va o‘zini erkin his etish imkonini beradi. Shu sababli musiqiy mashg‘ulotlar maxsus pedagogika jarayonida muhim o‘rin tutadi. 2. Musiqaning ruhiy rivojlanishdagi o‘rni Ilmiy tadqiqotlar musiqaning bolaning psixik rivojiga ijobiy ta’sirini ko‘rsatmoqda. Masalan: Nutq rivoji – qo‘shiq kuylash va ritmik mashqlar logopedik ishlarni yengillashtiradi. Xotira va diqqat – musiqiy matnlarni eslab qolish, kuyni takrorlash xotira va e’tiborni kuchaytiradi. Emotsional barqarorlik – sokin ohanglar stressni kamaytiradi, faol ritmlar esa energiya bag‘ishlaydi. Amerikalik musiqa terapevti K. Bruscia o‘z tadqiqotida musiqaning autizm spektridagi bolalarda ijtimoiy muloqotga kirishish darajasini oshirishini ilmiy asoslab bergan. 3. Ijtimoiy moslashuv va kommunikatsiyada musiqaning roli Imkoniyati cheklangan bolalarda ijtimoiy moslashuv jarayoni ko‘pincha murakkab kechadi. Ular o‘zini jamoadan ajratilgan his qilishi mumkin. Musiqa esa bu to‘siqlarni yengishga yordam beradi. Masalan: Xor jamoasida kuylash — jamoaviylikni, o‘zaro hurmatni shakllantiradi. Ansambl mashg‘ulotlari — bolalarda hamkorlik va mas’uliyat hissini rivojlantiradi. Musiqiy o‘yinlar — muloqot ko‘nikmalarini kengaytiradi. Pedagogik tajribalar shuni ko‘rsatadiki, musiqiy mashg‘ulotlarda faol qatnashgan imkoniyati cheklangan bolalarda o‘ziga ishonch, ijtimoiy faollik va ijobiy emotsiyalar ko‘proq kuzatiladi. 4. Reabilitatsiya jarayonida musiqaning o‘rni So‘nggi yillarda musiqaterapiya maxsus pedagogikaning eng samarali yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Musiqaterapiya — bu musiqa orqali psixologik va fiziologik muammolarni bartaraf etish usuli. Xorijiy tajribada (AQSh, Germaniya, Yaponiya) musiqaterapiya nogironligi bo‘lgan bolalarni reabilitatsiya qilishning asosiy metodlaridan biri sifatida keng qo‘llanmoqda. Masalan: Baraban chalish — motorik harakatlarni rivojlantiradi. Pianino chalish — mayda qo‘l muskullarini mustahkamlaydi. Ritmik raqslar — koordinatsiyani yaxshilaydi. O‘zbekistonda ham maxsus maktab-internatlarda musiqiy mashg‘ulotlar, milliy qo‘shiqlar va raqs elementlari asosida bolalarning ijtimoiy va ruhiy rivojlanishiga hissa qo‘shilmoqda. Xulosa Xulosa qilib aytganda, imkoniyati cheklangan bolalar hayotida musiqa san’ati beqiyos ahamiyat kasb etadi. U nafaqat estetik tarbiya vositasi, balki ruhiy rivojlanish, ijtimoiy moslashuv va reabilitatsiya jarayonida samarali metoddir. Pedagog va psixologlar musiqaning imkoniyatlaridan keng foydalanishlari, ta’lim muassasalarida musiqaterapiya elementlarini joriy etishlari lozim. Oilada esa bolani qo‘shiqqa, kuy va raqslarga jalb qilish orqali uning emotsional dunyosi boyitiladi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1012 Shunday qilib, musiqa imkoniyati cheklangan bolalarning hayotini mazmunli, quvonchli va jamiyatda faol shaxs bo‘lishiga xizmat qiladigan eng muhim vositalardan biridir. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Abdullaeva, M. Defektologiya asoslari. Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 2. Karimova, N. Psixologiya va maxsus pedagogika. Toshkent: Fan, 2020. 3. Vygotsky, L. S. Psixologiya razvitiya rebenka. Moskva: Pedagogika, 1984. 4. Nordoff, P. & Robbins, C. Creative Music Therapy. New York: John Day Company, 1977. 5. Bruscia, K. Defining Music Therapy. Barcelona Publishers, 2014. 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 1-dekabrdagi PQ-3423-sonli qarori. 7. World Federation of Music Therapy. Global Perspectives in Music Therapy. Oxford University Press, 2021. 8. G‘anieva S. Musiqa terapiyasining asoslari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2014.