BOSHLANG'ICH SINFLARDA MUSIQIY IDROKNI RIVOJLANTIRISH USULLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1030 BOSHLANG‘ICH SINFLARDA MUSIQIY IDROKNI RIVOJLANTIRISH USULLARI 1Miskinova Sabina Ziyadxan qizi, 2Altmisheva Maftunabonu 1Chirchiq davlat pedogogika universiteti, Musiqa ta’limi kafedrasi o‘qituchisi, 2Musiqa ta’limi yo‘nalishi 24/1-guruh talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17445907 Annotatsiya. Maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining musiqiy idrokini rivojlantirish masalalari keng yoritilgan. Musiqa tinglash, qo‘shiq kuylash, ritm mashqlari, o‘yin texnologiyalari va innovatsion metodlar orqali o‘quvchilarda musiqiy eshitish, xotira, estetik did va ijodkorlikni shakllantirish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Shu bilan birga, musiqa o‘qituvchisining shaxsiy fazilatlari va metodik mahorati, darsning samaradorligini oshirish omillari ham tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: musiqa ta’limi, musiqiy idrok, estetik tarbiya, ritm, innovatsion texnologiyalar, ijodkorlik. Аннотация: В статье подробно рассматриваются вопросы развития музыкального восприятия у учеников начальных классов. Анализируются методы формирования музыкального слуха, памяти, эстетического вкуса и творческих способностей через прослушивание музыки, пение, ритмические упражнения, игровые технологии и инновационные методы. Кроме того, подчеркивается роль личности и методического мастерства учителя музыки, а также факторы повышения эффективности уроков. Ключевые слова: музыкальное образование, музыкальное восприятие, эстетическое воспитание, ритм, инновационные технологии, творчество. Abstract. This article provides a comprehensive study of the development of musical perception in primary school students. It explores methods of fostering musical hearing, memory, aesthetic taste, and creativity through listening to music, singing, rhythm exercises, game technologies, and innovative methods. The paper also emphasizes the importance of the teacher’s personality, methodological skills, and factors that contribute to increasing the effectiveness of music lessons. Keywords: music education, musical perception, aesthetic upbringing, rhythm, innovative technologies, creativity. Boshlang‘ich ta’lim inson shaxsining ma’naviy va estetik rivojlanishida muhim bosqich hisoblanadi. Ayniqsa, musiqa san’ati bu jarayonda alohida o‘rin tutadi. Chunki musiqa inson qalbiga bevosita ta’sir etib, unda go‘zallikka muhabbat, mehr-oqibat va ezgulik tuyg‘ularini uyg‘otadi. Shu sababdan ham bugungi ta’lim tizimida musiqiy idrokni rivojlantirish, o‘quvchilarda musiqaga mehr uyg‘otish eng dolzarb vazifalardan biri sifatida qaraladi. O‘zbekiston Respublikasida ta’lim tizimini rivojlantirishga oid hujjatlarda san’at va madaniyat darslarini, jumladan, musiqani o‘qitish samaradorligini oshirishga katta e’tibor qaratilgan. Chunki musiqiy tarbiya orqali bolalarda nafaqat estetik did, balki ijodkorlik, mustaqil fikrlash, jamoada ishlash kabi muhim fazilatlar shakllanadi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1031 1. Musiqiy idrok tushunchasi va uning ahamiyati Musiqiy idrok – bu musiqani eshitib, uning mazmunini anglash, his qilish va estetik zavq olish jarayonidir. U bir nechta komponentlardan iborat: Musiqiy eshitish – ohang, tovush balandligi va rangini ajrata olish; Ritmni sezish – musiqaning harakatini anglash; Musiqiy xotira – eshitilgan kuy va qo‘shiqlarni esda saqlash; Estetik qabul – musiqaning badiiy mazmunini his qilish; Ijodiy idrok – musiqadan ilhomlanib, yangi g‘oya va obrazlar yaratish. Boshlang‘ich sinf yoshidagi bolalarda bu jarayonlar tez shakllanadi. Shu bois o‘qituvchining mahorati idrokni rivojlantirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. 2. Musiqa tinglash mashqlari Musiqa tinglash orqali bolalarda tovushlarga sezgirlik, kayfiyatni anglash va obrazlarni tasavvur qilish qobiliyatlari kuchayadi. Masalan, quvnoq marsh kuyini eshitgan bola yurish qadamini tezlashtiradi, lirik qo‘shiq esa unda sokinlik uyg‘otadi. O‘qituvchi musiqa tinglash jarayonida quyidagilarga e’tibor qaratishi zarur: asarning qisqa va bolalar yoshiga mos bo‘lishi; tinglagan musiqadan keyin suhbat orqali ularning fikrini bilish; tasviriy san’at, she’r yoki raqs bilan uyg‘unlashtirish. 3. Ritm mashqlari Ritm – musiqaning yuragi. Boshlang‘ich sinflarda ritmni sezish uchun oddiy mashqlar samarali: qo‘l chalib, ritmni qaytarish; qadam tashlab, kuy bilan yurish; kichik guruhlarda “savol-javob ritmi” o‘yini o‘tkazish. Bunday mashqlar bolalarning koordinatsiyasini oshiradi, ularni jamoada ishlashga o‘rgatadi va musiqiy idrokni mustahkamlaydi. 4. Qo‘shiq kuylash va vokal mashqlar Qo‘shiq kuylash boshlang‘ich sinf musiqiy ta’limining eng sevimli mashg‘ulotidir. Kuylash jarayonida bolalar nafas olishni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yadi, tovush balandligini nazorat qiladi, ohangni eslab qoladi. Ayniqsa, milliy qo‘shiqlar va xalq kuylarini kuylash orqali ularda vatanparvarlik, milliy g‘urur tuyg‘ulari mustahkamlanadi. 5. Cholg‘u asboblari bilan tanishtirish Musiqa idrokini rivojlantirishda cholg‘u asboblarining roli katta. Masalan, dutor, nay, doira, rubob kabi milliy asboblarning tovushini eshitish bolalarning eshitish qobiliyatini boyitadi. O‘qituvchi imkon qadar dars jarayonida jonli ijrodan foydalanishi, bolalarga asboblarni ko‘rsatishi maqsadga muvofiqdir. 6. O‘yinli metodlar O‘yin – boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun asosiy faoliyat turi. Shu sababli musiqa darsida quyidagi interaktiv o‘yinlar samarali: “Ritmni top” – o‘qituvchi ritm chaladi, bolalar uni qaytaradi; “Qaysi cholg‘u chalindi?” – tovushni eshitib asbobni aniqlash; “Qo‘shiqni davom ettir” – o‘qituvchi boshlagan kuy yoki qo‘shiqni o‘quvchi tugatadi. 7. Innovatsion texnologiyalarni qo‘llash INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1032 Hozirgi kunda multimedia, interaktiv doska, audio-video materiallar musiqiy ta’lim samaradorligini oshirmoqda. Masalan, interaktiv dasturlar yordamida o‘quvchilar turli cholg‘u tovushlarini eshitib farqlashi yoki virtual orkestrda ishtirok etishi mumkin. 8. O‘qituvchining roli Musiqa o‘qituvchisi nafaqat bilim beruvchi, balki bolalarning ruhiy olamiga ta’sir qiluvchi shaxsdir. Uning sabr-toqati, mehribonligi, ijodkorligi dars samaradorligini belgilaydi. O‘qituvchi bolalarda musiqaga mehr uyg‘otishi, ularni mustaqil ijod qilishga ruhlantirishi zarur. Boshlang‘ich sinflarda musiqiy idrokni rivojlantirish – bolalarning estetik tarbiyasi va ma’naviy dunyosini boyitishda beqiyos ahamiyatga ega. To‘g‘ri tanlangan metodlar: musiqa tinglash, qo‘shiq kuylash, ritm mashqlari, cholg‘u asboblari bilan tanishtirish va o‘yinli texnologiyalar o‘quvchilarda musiqiy sezgirlikni kuchaytiradi. Zamonaviy innovatsion texnologiyalar esa bu jarayonni yanada samarali qiladi. Natijada o‘quvchilar musiqani nafaqat eshitadi, balki uni his qiladi, zavqlanadi va ijodkor shaxs sifatida shakllanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Karimova M. “Musiqa ta’limi metodikasi”. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2020. 2. Shamsiyev R. “Maktabda musiqa o‘qitish metodlari”. – Toshkent, 2019. 3. Xorunova D. “Bolalarda musiqiy idrokni rivojlantirish”. – Ilmiy maqolalar to‘plami, 2021. 4. Jalolov J. “Musiqa tarbiyasi nazariyasi va amaliyoti”. – Toshkent: Fan nashriyoti, 2022.