MAXSUS E'TIBORGA MUHTOJ BOLALARGA FORTEPIANO O'RGATISHNING O'ZIGA XOS METODIK JIHATLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1049 MAXSUS E’TIBORGA MUHTOJ BOLALARGA FORTEPIANO O‘RGATISHNING O‘ZIGA XOS METODIK JIHATLARI 1M.S.Muxitdinova, 2Z.Begmatova 1ChDPU Musiqa ta’lim kafedrasi dotsent v.v.b, 2Musiqa ta’limi yo‘nalishi 3-kurs talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17445942 Annotatsiya. Ushbu maqolada alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bo‘lgan bolalar bilan fortepiano mashg‘ulotlarini olib borishning pedagogik xususiyatlari va samaradorligi tahlil qilingan. Amaliy tadqiqot natijalariga asoslanib, fortepiano ijrochiligining bolalarning psixomotor, emotsional-hissiy va ijtimoiy-kommunikativ sohalariga kompleks ijobiy ta'siri ko‘rsatib berilgan. Kalit so‘zlar: fortepiano ta’limi, alohida ta’lim ehtiyojlari, inklyuziv ta’lim, musiqaterapiya, psixomotor rivojlanish, pedagogik metodika Аннотация: в данной статье анализируются педагогические особенности и эффективность занятий на фортепиано с детьми с особыми образовательными потребностями. На основе результатов практического исследования показано комплексное положительное влияние уроков игры на фортепиано на психомоторную, эмоционально-чувственную и социально-коммуникативную сферы развития детей. Ключевые слова: фортепианное обучение, особые образовательные потребности, инклюзивное образование, музыкотерапия, психомоторное развитие, педагогическая методика Annotation: This article analyzes the pedagogical features and effectiveness of piano lessons for children with special educational needs. Based on the results of a practical study, the complex positive impact of piano performance on the psychomotor, emotional, and sociocommunicative spheres of children's development is demonstrated. Keywords: piano education, special educational needs, inclusive education, music therapy, psychomotor development, pedagogical methodology Alohida e’tiborga muhtoj bolalarning jamiyatga integratsiyalashuvi va har tomonlama rivojlanishida san’at, xususan musiqa ta’limining o‘rni beqiyosdir[1]. Fortepiano ijrochiligi o‘zining kompleks tabiati tufayli nafaqat musiqiy ko‘nikmalarni, balki bolaning psixomotor, kognitiv, emotsional va ijtimoiy sohalarini bir vaqtning o‘zida rivojlantirish uchun noyob imkoniyatlar yaratadi. Ushbu yondashuv bolalarning sensor-motor rivojlanishiga, hissiy barqarorligiga va ijtimoiy moslashuviga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi xalqaro tajribada o‘z isbotini topgan. Musiqiy terapiya sohasining asoschilari P. Nordoff va C. Robbins autizmga chalingan bolalar bilan fortepianoda improvizatsiya qilish orqali samarali muloqot o‘rnatib, bunday usul bolaning ichki salohiyatini ochib berishini isbotlaganlar[2]. Neyropsixologik tadqiqotlar ham musiqiy faoliyat miyaning bir nechta sohalarini faollashtirib, kognitiv funksiyalarni mustahkamlashini tasdiqlaydi[3]. O‘zbekistonda inklyuziv ta’lim sohasini rivojlantirishga qaratilgan huquqiy islohotlar, jumladan, 2019-yilda qabul qilingan “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun va 2020-yil 13-oktabrdagi PQ–4860-sonli Prezident qarori alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini takomillashtirish uchun mustahkam zamin yaratdi [4]. Bu INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1050 hujjatlar maxsus maktablar infratuzilmasini rivojlantirish, inklyuziv ta’lim metodikasini ishlab chiqish va kadrlarni tayyorlash masalalarini davlat darajasida qo‘llab-quvvatlashni belgilaydi. Shu bilan birga, 2024-yil 15-noyabrdagi PQ–391-sonli Prezident qarori musiqa madaniyati ta’limini tubdan isloh qilish orqali imkoniyati cheklangan bolalarning ham musiqiy ta’limdan bahramand bo‘lishini ta’minlashga e’tibor qaratdi[5]. Ushbu huquqiy va metodik asoslar alohida e’tiborga muhtoj bolalar bilan fortepiano ijrochiligi orqali ishlashning dolzarbligini va amaliy ahamiyatini ko‘rsatadi. Shu maqsadda Chirchiq shahridagi 7-son bolalar musiqa va san’at maktabida 6-7 yosh oralig‘idagi 4 nafar alohida e’tiborga muhtoj (nutqiy nuqsonlar, harakat koordinatsiyasi buzilishi, eshitish qobiliyati zaifligi, diqqat va xulq-atvorda muammolar) bolalar ishtirokida yarim eksperimental tadqiqot o‘tkazildi. Uch oy davomida, haftasiga ikki marotabadan individual fortepiano darslari maxsus moslashtirilgan dastur asosida tashkil etildi. Mashg‘ulotlar jarayonida bolalarning imkoniyatlarini inobatga olgan holda yengil mashqlar va kuylar tanlandi, barmoqlar uchun sodda gammalar, takrorlanuvchi ritmlar va rangli stikerlar yordamida nota yozuvi kabi usullar qo‘llanildi. Har bir 30 daqiqalik dars kirish (diqqatni jamlash va qiziqishni uyg‘otish), asosiy (moslashtirilgan topshiriqlarni bajarish) va yakuniy (erkin improvizatsiya va erishilgan yutuqni e’tirof etish) qismlardan iborat bo‘lib, o‘yin elementlari bilan boyitildi [6]. Tadqiqot davomida pedagogik kuzatuv, ota-onalar bilan suhbatlar hamda so‘rovnomalar orqali bolalardagi o‘zgarishlar muntazam qayd etib borildi. Tadqiqot natijalari fortepiano mashg‘ulotlarining bolalar rivojlanishiga kompleks ijobiy ta’sirini yaqqol namoyon etdi. Eng avvalo, harakat koordinatsiyasi sezilarli darajada yaxshilandi. Dastlab ikki qo‘lni mustaqil harakatlantirishga qiynalgan bolalar tajriba yakuniga kelib sodda ikki qo‘lli mashqlarni mustaqil bajara boshladilar, bu esa mayda motorika rivojlanishi va barmoqlar mustahkamlanishiga olib keldi. Pianino chalish jarayoni bola miyasida yangi neyron bog‘lanishlarni hosil qilib, uning sensor-motor integratsiyasini kuchaytirishi ilmiy jihatdan asoslangan [7]. Ikkinchidan, bolalarning emotsional holatida ijobiy dinamika kuzatildi. Musiqa orqali o‘z his-tuyg‘ularini ifoda etish imkoniyati ularga psixologik yengillik berib, kayfiyatida ko‘tarinkilik va barqarorlikni ta’minladi. Ilgari o‘zini tortib yurgan bolalar kuy ohangiga mos ravishda mimika va harakatlar bilan hissiyotlarini ochiq namoyon eta boshladilar, bu esa ularda o‘ziga ishonch hissini orttirdi. Musiqiy faoliyat bolada ichki tajovuzni bartaraf etishga xizmat qilib, psixologik to‘siqlarni yengishga yordam berishi psixologik tadqiqotlarda o‘z isbotini topgan [8]. Uchinchidan, bolalarning ijtimoiy moslashuvi va muloqot ko‘nikmalari rivojlandi. Individual darslar bilan birga o‘tkazilgan kichik guruhli mashg‘ulotlar (duet, 4 qo‘lli ijro) bolalar o‘rtasida hamkorlik muhitini yaratdi. Ular tengdoshlari bilan muloqotga kirishish, ularning ijrosini tinglash va o‘z fikrini bildirish kabi ijtimoiy harakatlarni faol amalga oshira boshladi. Musiqa orqali erishilgan bu ijtimoiy ko‘nikmalar ularning kundalik hayotdagi integratsiyasiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Ota-onalar va pedagoglar o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rovnomalar ham ushbu natijalarni tasdiqladi: ota-onalar farzandlarining uyda mustaqil shug‘ullanishga intilishi, kayfiyati yaxshilanishi va asabiylashish holatlari kamayganini qayd etdilar. Shu bilan birga, tadqiqot mashg‘ulotlar samaradorligini oshiruvchi muhim omillarni aniqladi. Bular – ota-onalarning ta’lim jarayoniga faol jalb etilishi va uyda mashg‘ulotlarni davom ettirishi, shuningdek, har bir bolaning ehtiyojiga moslashtirilgan individual yondashuvdir [9]. Qat’iy o‘quv rejasidan ko‘ra, bolaning kayfiyati va qiziqishiga qarab mashg‘ulot mazmunini ijodiy o‘zgartirish (improvizatsiya) yuqori samara berishi kuzatildi. Ushbu tadqiqot fortepiano INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1051 ijrochiligi alohida e’tiborga muhtoj bolalar bilan ishlashda keng qamrovli rivojlantiruvchi vosita ekanligini amalda ko‘rsatdi. Fortepiano darslari nafaqat musiqiy ko‘nikmalarni shakllantiradi, balki bolaning psixomotor, hissiy va ijtimoiy rivojlanishiga kompleks ta’sir ko‘rsatadi. Kelgusida O‘zbekistonda musiqiy inklyuziv ta’lim yo‘nalishida ilmiy-amaliy tadqiqotlarni kengaytirib, moslashtirilgan metodik qo‘llanmalar va dasturlar yaratish, malakali mutaxassislar tayyorlash hamda bu jarayonga ota-onalarni faol jalb etish orqali inklyuziv jamiyat barpo etishga munosib hissa qo‘shish mumkin. Adabiyotlar roʻyxati 1. Petrushkin V.I. Musiqa va psixologiya. Moskva, 2012. 2. Nordoff-Robbins Music Therapy Foundation. London, 2019. 3. UNESCO. Inclusive Education Guidelines. Parij, 2017. 4. Farobiy A.N. Fozil odamlar shahri. Toshkent, 1991. 5. Mirziyoyev Sh.M. PQ–391-sonli qarori. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 15.11.2024. 6. Shou G. Sound and the Brain. New York, 2005. 7. Alimova N.N. Musiqa tarbiyasida individual yondashuv. Toshkent, 2020. 8. Ibragimova L.M. Inklyuziv ta’lim asoslari. Toshkent, 2021. 9. Bekmurodov Q.T. Musiqa mashg‘ulotlarining psixopedagogik asoslari. Samarqand, 2023. 10. Dănciulescu T., Zaharia A. Piano with a twist: A pilot study exploring the preliminary effects of a piano therapy program for children with autism spectrum disorder. The Arts in Psychotherapy, 2023.