MAQOM SAN'ATINING TARIXIY MANBALARI VA ZAMONAVIY AHAMIYATI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1100 MAQOM SAN’ATINING TARIXIY MANBALARI VA ZAMONAVIY AHAMIYATI 1O.G‘. Yunusov, 2D.Abdujabborova 1ChDPU Musiqa ta’limi kafedrasi mudiri, 2Musiqa ta’limi yo`nalishi 2-kurs talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17446080 Annotatsiya: Maqolada maqom san’atining kelib chiqishi, tarixiy bosqichlari, Yunus Rajabiyning merosi va mustaqillik davridagi qayta tiklanishi hamda xalqaro e’tirofi yaxlit bayon shaklida yoritiladi. Kalit so‘zlar: maqom, Shashmaqom, Yunus Rajabiy, nomoddiy meros, musiqa tarixi, milliy san’at. Аннотация: В статье в форме единого повествования освещаются происхождение искусства макома, его исторические этапы, наследие Юнуса Раджаби, а также его возрождение и международное признание в период независимости. Ключевые слова: маком, Шашмаком, Юнус Раджаби, нематериальное наследие, история музыки, национальное искусство. Annotation: The article, in a single narrative form, highlights the origin of the art of maqom, its historical stages, the legacy of Yunus Rajabiy, and its revival and international recognition during the period of independence. Keywords: maqom, Shashmaqom, Yunus Rajabiy, intangible heritage, music history, national art. Maqom san’ati o‘zbek xalqining eng ulug‘ musiqiy meroslaridan biri bo‘lib, ming yillik tarixga ega. Bu san’at shunchaki kuy va qo‘shiqlar majmuasi emas, balki chuqur falsafiy mazmun, she’riyat, ijrochilik an’analari va axloqiy-estetik qarashlarni o‘zida mujassam etgan murakkab tizimdir. Uning ildizlari Sharq musiqa madaniyatining qadimiy qatlamlariga borib taqaladi. Maqom faqat musiqiy tizim bo‘libgina qolmay, xalqning ruhiy olami, ma’naviy qadriyatlari va badiiy tafakkurining yorqin namunasidir [1]. Maqomning ilmiy-nazariy asoslari VIII–IX asrlarda Bag‘dod, Buxoro, Samarqand kabi yirik ilmiy markazlarda shakllangan. Bu borada buyuk allomalarning hissasi beqiyosdir. Markaziy Osiyolik mutafakkir Abu Nasr al-Forobiy (873–950) o‘zining “Kitob al-Musiqa alKabir” (“Musiqa haqida katta kitob”) asarida tovushlar tizimi, parda va ritmlarni ilmiy asosda tahlil qilib, maqom tizimini nazariy jihatdan asoslab bergan. Tibbiyot sultoni Abu Ali ibn Sino (980–1037) esa maqomlarni inson ruhiyati va salomatligiga ta’siri orqali talqin qilgan. U o‘z asarlarida ma'lum kuylarning inson kayfiyatiga, hissiyotlariga va hatto jismoniy holatiga ijobiy ta'sir ko‘rsatishini ilmiy dalillar bilan ko‘rsatib, musiqiy terapiya g‘oyalariga asos solgan. XIII asrda yashab ijod etgan Safiyuddin Urmaviy esa maqom tizimini yanada rivojlantirib, uning 12 asosiy bo‘limini aniq ilmiy mezonlar bilan ifodalab bergan va bu tizim butun Sharq olamida keng tarqalgan. O‘zbek mumtoz musiqasining cho‘qqisi Shashmaqom hisoblanib, u Buzruk, Rost, Navo, Dugoh, Segoh, Iroq kabi oltita monumental maqomdan iborat [2]. Har bir maqom o‘z navbatida cholg‘u va ashula bo‘limlariga bo‘linib, murakkab shakl va mazmunga ega. Bundan tashqari, INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1101 O‘zbekistonda o‘ziga xos ijro uslublari bilan ajralib turadigan boshqa maqom an’analari ham mavjud. Xorazm maqomlari o‘zining jonli ijrosi, alohida cholg‘ular tarkibi bilan ajralib tursa, Farg‘ona–Toshkent maqom yo‘llari lirik ohanglari va soddaroq tuzilishi bilan xalq orasida keng tarqalgan [1]. Maqom san’ati o‘zining uzoq tarixida turli rivojlanish bosqichlarini bosib o‘tgan. Ayniqsa, XVIII–XIX asrlarda Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklarida maqom saroy san’ati sifatida yuksak darajaga ko‘tarilgan. Hukmdorlar saroylarida iste’dodli sozanda va xonandalardan iborat maxsus guruhlar faoliyat yuritib, ustoz-shogird an’analari orqali bu san’at avloddan-avlodga o‘tib kelgan. XX asr boshlaridan esa maqom saroylardan chiqib, xalq orasida ham keng tarqala boshladi. Biroq, sovet davrining 1930-yillarida maqom san’ati “o‘tmish sarqiti” va “feodal meros” sifatida qoralanib, uning ijrosi va targ‘iboti cheklab qo‘yildi. Mafkuraviy tazyiqlar natijasida bu noyob san’atning ko‘plab namunalari unutilish xavfi ostida qoldi. Ana shunday murakkab bir davrda o‘zbek musiqasi tarixida Yunus Rajabiy (1897–1976) siymosi yorqin yulduzdek porlaydi [4]. U Toshkent shahrida tug‘ilib, yoshligidanoq maqom va xalq musiqasini chuqur o‘rgangan [4]. Yunus Rajabiy sovet mafkurasining tazyiqlariga qaramay, milliy merosni saqlab qolish uchun ulkan ilmiy jasorat ko‘rsatdi. U 1920–1930-yillarda butun O‘zbekiston bo‘ylab kezib, xalq qo‘shiqlari va maqom namunalarini yig‘ib, ularni ilk bor notaga oldi. Uning ko‘p yillik mashaqqatli mehnati natijasida 1950–1960-yillarda Shashmaqom ilmiy asosda to‘liq qayta tiklandi va 6 jildli “O‘zbek xalq musiqasi” nomli fundamental to‘plam yaratildi. 1960-yilda Buxoro Shashmaqomining to‘liq nota nashri ilk bor bosmadan chiqdi va bu voqea nafaqat O‘zbekistonda, balki butun Markaziy Osiyo miqyosida katta madaniy yangilik bo‘ldi. Yunus Rajabiy maqomni yakka ijrodan zamonaviy ansambl ijrosiga moslashtirdi, bu esa uning sahnalarda keng namoyish etilishiga imkon berdi va u yangi avlod ijrochilarini tarbiyaladi. U “Munojot”, “Segoh” kabi o‘nlab mashhur maqom yo‘llarini qayta tiklashda va ularning asl shaklini saqlashda yetakchi rol o‘ynadi. Aynan Yunus Rajabiyning fidokorona mehnati tufayli maqom san’ati XX asrda yo‘qolib ketishdan saqlanib, yangi rivojlanish bosqichiga ko‘tarildi. Uning bebaho ilmiy merosi bugungi kunda ham O‘zbekiston Davlat konservatoriyasi, san’at institutlari va ilmiy markazlarda asosiy manba sifatida chuqur o‘rganilmoqda [5]. O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘ng, ya'ni 1991-yildan keyin milliy qadriyatlarni tiklash va rivojlantirishga, jumladan maqom san’atiga davlat darajasida e’tibor qaratildi. Maqomni asrab-avaylash va kelajak avlodlarga yetkazish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. 1993-yilda Toshkentda Yunus Rajabiy nomidagi “Maqom” ansambli tashkil etildi. O‘zbekistonning tashabbusi bilan 2003-yilda Shashmaqom UNESCO tomonidan insoniyatning og‘zaki va nomoddiy merosi durdonasi sifatida e’tirof etildi, 2017-yilda esa insoniyatning nomoddiy madaniy merosi Reprezentativ ro‘yxatiga kiritildi [2]. Bu e’tirof maqomning jahon miqyosidagi yuksak ahamiyatini tasdiqladi. 2018-yildan e’tiboran har ikki yilda bir marta Shahrisabz shahrida Xalqaro maqom san’ati anjumani muntazam o‘tkazib kelinmoqda [6]. Bu anjuman dunyoning turli mamlakatlaridan sozanda, xonanda va musiqashunos olimlarni bir joyga jamlab, o‘zaro tajriba almashish va maqom san’atini dunyo bo‘ylab yanada kengroq targ‘ib qilish uchun noyob imkoniyat yaratmoqda. Bugungi kunda “O‘zbekiston davlat maqom ansambli” kabi yirik ijodiy jamoalar va viloyatlardagi ko‘plab maqom guruhlari faoliyat yuritmoqda. O‘zbek maqomchilari xorijiy mamlakatlarda INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1102 o‘tkazilayotgan nufuzli festivallar va konsertlarda muntazam ishtirok etib, milliy san’atimizni jahon miqyosida muvaffaqiyatli targ‘ib qilmoqda [3]. Xulosa qilib aytganda, maqom san’ati ming yillik tarixiy ildizlarga ega bo‘lib, xalqimizning eng yuksak ma’naviy boyliklaridan biridir. U o‘zida musiqa, she’riyat va falsafani birlashtirgan noyob hodisadir. Ayniqsa, Yunus Rajabiyning ilmiy-ijodiy merosi tufayli Shashmaqom o‘zining asl holatini saqlagan holda zamonaviy shaklda bizgacha yetib keldi. Mustaqillik yillarida esa maqomga bo‘lgan davlat siyosati darajasidagi e’tibor uning qayta yuksalishiga va xalqaro maydonda munosib e’tirof etilishiga zamin yaratdi [3]. Maqomning UNESCO ro‘yxatlariga kiritilishi uning nafaqat milliy, balki umuminsoniy qadriyat sifatidagi o‘rnini mustahkamladi [2]. ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Maqom san’ati // O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi rasmiy veb-sayti. – URL: https://madaniyat.uz/uz/pages/maqom-sanati (Murojaat sanasi: 24.09.2025). 2. Shashmaqom music // UNESCO Intangible Cultural Heritage. – URL: https://ich.unesco.org/en/RL/shashmaqom-music-00089 (Murojaat sanasi: 24.09.2025). 3. Maqom – o‘lmas navolar jilosi // O‘zbekiston Milliy axborot agentligi (UzA). – 05.09.2023. – URL: https://uza.uz/uz/posts/maqom-olmas-navolar-jilosi_519124 (Murojaat sanasi: 24.09.2025). 4. Yunus Rajabiy // O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi (Qomus.info). – URL: https://qomus.info/encyclopedia/cat-r/rajabiy-yunus/ (Murojaat sanasi: 24.09.2025). 5. Maqom cholg‘u ijrochiligi kafedrasi // O‘zbekiston Davlat Konservatoriyasi rasmiy vebsayti. – URL: https://konservatoriya.uz/maqom-cholgu-ijrochiligi-kafedrasi/ (Murojaat sanasi: 24.09.2025). 6. Festival haqida // Xalqaro Maqom San’ati Anjumani rasmiy veb-sayti. – URL: http://maqomforum.uz/uz/ (Murojaat sanasi: 24.09.2025).