INKLYUZIV TA'LIM SHAROITIDA O'SMIR YOSHDAGI O'QUVCHILAR RIVOJLANISHIDA MUSIQA FANINING AHAMIYATI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1103 INKLYUZIV TA'LIM SHAROITIDA O'SMIR YOSHDAGI O‘QUVCHILAR RIVOJLANISHIDA MUSIQA FANINING AHAMIYATI 1Asadullayeva Mastura Abduvahobovna, 2Yo’ldoshev Abduvahob Nodir o’g’li 1Chirchiq davlat pedagogika universiteti universiteti “San’atshunoslik fakulteti” Musiqa ta’limi kafedrasi katta o’qituvchisi, 2Chirchiq davlat pedagogika universiteti “San’atshunoslik fakulteti” musiqa ta’limi kafedrasi 3-kurs talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17446087 Annotatsiya. Ushbu maqolada musiqa o‘smirlarning inklyuziv ta’limdagi rivojlanishiga qanday ijobiy ta’sir ko‘rsatishi tahlil qilinadi. Musiqa inklyuziv ta’limda o’smirlarning rivojlanishida muhim o’rin tutadi. U yoshlarning ruhan, kognitiv, tasavvurini oshirish, fikrlash, his qilish ya’ni har tomonlama rivojlanishida asosiy ro’l o’ynaydi. Kalit so’zlar: Inklyuziya, o’smirlar, inklyuziv ta’lim, tasavvur, kognitiv, ijodiylik. Аннотация. Содержание статьи основано на теме «Значение музыки в развитии подростков в условиях инклюзивного образования». Музыка играет важную роль в развитии подростков в условиях инклюзивного образования. Он играет ключевую роль в духовном, познавательном, воображаемом, мышлении, чувствовании, т. е. всестороннем развитии подростков. Ключевые слова: Инклюзия, подростки, инклюзивное образование, воображение, чувствовать, творчество. Abstract. The content of the article is based on the topic "The Importance of Music in the Development of Adolescents in Inclusive Education". Music plays an important role in the development of adolescents in inclusive education. It plays a key role in the spiritual, cognitive, imaginary, thinking, feeling, i.e., the comprehensive development of adolescents. Key words: Inclusion, teenagers, inclusive education, imagination, feel, creativity. Musiqa o‘smirlarning kognitiv, emotsional va ijtimoiy rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Inkluziv ta’lim muhitida, ya’ni turli imkoniyatlarga ega bo‘lgan o‘quvchilar birgalikda tahsil oladigan maktablarda, musiqa hamjihatlikni mustahkamlovchi, o‘zini ifodalash va shaxsiy o‘sishga yordam beruvchi universal til hisoblanadi. Ayniqsa, nogironligi bo‘lgan o‘quvchilar uchun musiqa muhim terapevtik ahamiyatga ega bo‘lib, ularning muloqot qobiliyatini, motorika ko‘nikmalarini va emotsional farovonligini yaxshilaydi. Inkluziv ta’limda musiqaning kognitiv foydalari shulardan iboratki: Musiqa miyaga ijobiy ta’sir ko‘rsatib, akademik natijalarni yaxshilashga yordam beradi. Tadqiqotlarga ko‘ra, musiqa o‘rganish xotira, diqqat va muammolarni hal qilish qobiliyatini rivojlantiradi. Inkluziv sinflarda bu ayniqsa muhim bo‘lib, har xil ehtiyojlarga ega bo‘lgan o‘quvchilarga asosiy ko‘nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi. Masalan, autizm spektri buzilishi bo‘lgan bolalar nutq va hissiyotni tushunishda qiyinchiliklarga duch keladilar. Musiqa terapiyasi ularga nutq naqshlarini tanish, hissiyotlarni tushunish va ijtimoiy muloqotga kirishishda yordam beradi. Shuningdek, disleksiya bilan bog‘liq INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1104 qiyinchiliklarga duch keladigan o‘quvchilar uchun ritmik tuzilishga ega bo‘lgan musiqa o‘qish ko‘nikmalarini yaxshilashga yordam beradi. Bundan tashqari, musiqa asboblarida o‘ynash yoki kuylash turli miya qismlarining faoliyatini muvofiqlashtirishni talab qiladi. Bu esa ijro funksiyalarini rivojlantiradi va fikrlash moslashuvchanligini oshiradi – bu esa o‘smirlarning o‘qish va ijtimoiy hayotida muhim rol o‘ynaydi. Emotsional va psixologik ta’siri: O‘smirlik davri – bu his-tuyg‘ular kuchaygan, shaxsiy identifikatsiya shakllanadigan va o‘zini anglash jarayoni kechadigan davrdir. Musiqa o‘z histuyg‘ularini ifodalash, stressni kamaytirish va o‘ziga bo‘lgan ishonchni oshirish vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Inkluziv muhitda, ayniqsa, turli imkoniyatlarga ega bo‘lgan o‘quvchilar o‘zlarini yolg‘iz his qilishi mumkin, shu bois musiqa ularga o‘z his-tuyg‘ularini boshqarish va jamiyatga integratsiya qilishda yordam beradi. Emotsional buzilishlarga duch keladigan o‘quvchilar uchun musiqa terapiyasi tinchlanish va stressni kamaytirish vositasi bo‘lishi mumkin. Baraban chalish yoki qo‘shiq yozish kabi musiqiy mashg‘ulotlar o‘smirlarga o‘z hissiyotlarini xavfsiz muhitda ifodalash imkonini beradi. Bundan tashqari, musiqa dasturlarida qatnashish o‘ziga bo‘lgan ishonchni oshiradi. Musiqa asbobini o‘rganish yoki sahnada chiqish qilish o‘smirlarga yutuq hissini beradi, bu esa ularning o‘zlariga bo‘lgan ijobiy munosabatini va qiyinchiliklarga bardosh bera olish qobiliyatini mustahkamlaydi. Musiqaning inklyuziv ta’limdagi eng katta afzalliklaridan biri uning o‘quvchilarni birlashtirish, hamkorlik va ijtimoiy muloqotni rivojlantirish qobiliyatidir. Musiqa tili va madaniy chegaralardan mustasno bo‘lib, jamiyatda o‘z o‘rnini topishga yordam beradi. Xor, orkestr yoki jamoaviy musiqa loyihalari kabi guruh faoliyatlari jamoaviy ish, hurmat va hamkorlik ko‘nikmalarini rivojlantiradi. O‘quvchilar bir-birlarini tinglash, harakatlarini muvofiqlashtirish va umumiy maqsadga erishish uchun birga ishlashni o‘rganadilar, bu esa do‘stlik va jamiyatga moslashish jarayoniga ijobiy ta’sir qiladi. Nogironligi bo‘lgan o‘quvchilar uchun musiqa muqobil muloqot vositasi bo‘lishi mumkin. Masalan, nutq qobiliyati zaif bolalar o‘z hissiyotlarini ritm va melodiya orqali ifodalashlari mumkin, bu esa ularning o‘zlarini erkin his qilishlariga va ijtimoiy faol bo‘lishlariga yordam beradi. Shuningdek, moslashtirilgan musiqa asboblari va texnologiyalar har qanday jismoniy yoki kognitiv imkoniyatlarga ega bo‘lgan o‘quvchilarning musiqiy faoliyatga jalb qilinishini ta’minlaydi. Musiqa ta’limi o‘quvchilarni turli musiqa an’analari va uslublari bilan tanishtiradi, bu esa ularning madaniy savodxonligini oshiradi va turli dunyoqarashlarga hurmat bilan munosabatda bo‘lishga yordam beradi. Inkluziv ta’limda bu jihat muhim ahamiyatga ega, chunki bu boshqalarni tushunish va empatiya rivojlanishiga yordam beradi. Bundan tashqari, musiqa ijodiy fikrlashni rivojlantiradi. O‘z musiqasini yaratish, improvizatsiya qilish yoki turli tovushlar bilan tajriba o‘tkazish orqali o‘quvchilar tanqidiy fikrlash va innovatsion yondashuv ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. Inkluziv ta’limda musiqani amaliy qo‘llash Musiqaning inklyuziv ta’limdagi imkoniyatlaridan to‘liq foydalanish uchun o‘qituvchilar uni o‘quv jarayoniga kiritishlari lozim. Quyidagi samarali usullarni qo‘llash mumkin: INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1105 Musiqiy terapiya: Professional musiqaterapevtlar o‘quvchilar bilan ishlash orqali ularning muloqot va hissiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam berishi mumkin. Inklyuziv xor va orkestr: Barcha o‘quvchilarga jamoaviy musiqiy faoliyatda ishtirok etish imkonini berib, jamoa hissini rivojlantirish. Musiqiy harakat va raqs: Musiqani harakat bilan uyg‘unlashtirish orqali motorika va sensor qobiliyatlarini rivojlantirish. Texnologiya yordamida musiqa yaratish: Raqamli texnologiyalar va maxsus moslashtirilgan musiqa asboblaridan foydalanish orqali nogironligi bo‘lgan o‘quvchilar uchun ham teng imkoniyatlar yaratish. Musiqani boshqa fanlar bilan bog‘lash: Musiqa ritmlari yordamida matematika o‘rgatish, qo‘shiq yozish orqali adabiyotni mustahkamlash va tarixiy musiqiy an’analar orqali tarix fanini yanada qiziqarli qilish. Musiqa – bu o‘smirlarning rivojlanishiga yordam beruvchi kuchli vositadir, ayniqsa, inklyuziv ta’lim muhitida. U kognitiv qobiliyatlarni oshiradi, emotsional farovonlikni mustahkamlaydi, ijtimoiy integratsiyani rivojlantiradi va ijodkorlikni qo‘llab-quvvatlaydi. Shuning uchun maktab va o‘qituvchilar musiqani ta’lim jarayonining ajralmas qismiga aylantirishlari lozim. Musiqani inklyuziv ta’limga joriy etish orqali har bir o‘quvchi o‘zini qadrli, ishonchli va o‘qishga ilhomlangan holda his qilishi mumkin. Musiqa o‘smirlarning kognitiv, emotsional va ijtimoiy rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Inkluziv ta’lim muhitida, ya’ni turli imkoniyatlarga ega bo‘lgan o‘quvchilar birgalikda tahsil oladigan makonlarda, musiqa hamjihatlikni mustahkamlovchi, o‘zini ifodalash va shaxsiy o‘sishga yordam beruvchi universal til hisoblanadi. Ayniqsa, nogironligi bo‘lgan o‘quvchilar uchun musiqa muhim terapevtik ahamiyatga ega bo‘lib, ularning muloqot qobiliyatini, motorika ko‘nikmalarini va emotsional farovonligini yaxshilaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. Sh. R. Mahkamova. The role of music in the upbringing of children with disabilities and the comprehensively mature generation. Special End № 1 Pages 2223. http: // libruary. cspi. uz / book / 69 8 2. M. Asadullaeva. Musiqa va musiqiy ritmik harakatlar yordamida davolashning qisqacha tarixi. Research and publicational (respublika ilmiy-uslubiy jurnal) 3. Qodirova. F.U. Inklyuziv sinflarda boshlang’ich ta’lim o’qituvchisi va maxsus pedagog faoliyatining mazmuni. 4. M.A. Asadullaeva “Imkoniyati cheklangan bolalarning umumiy rivojlanishida musiqaning ahamiyati” Academic Research in Educational Scienses 2022 5. Eremina NI Rehabilitation correction of the psychological status of children from socially disadvantaged families by the method of vocal therapy. –Dissertation.for a job. Uch. Art. To. Psychol. N – M., RNTs VM and K, 2009, - p. 133 6. Asadullayeva. M. A. Sound regime and hygiene in school age children. School and life. Special End № Pages 125-26. http: libruary.cspi. uz book 68 Maxsus ta’lim-tarbiyaga yo’naltirilgan yondoshuv\ilmiy-metodik to’plam. –Toshkent..2011. 7. M. A. Asadullayeva. “Inklyuziv ta’limda musiqa terapiya” Science and education scientific journal may-2021 INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1106 8. Sh.R. Mahkamova. Musiqa san’ati boshqaruvida innovatsion texnologiya. Ta’lim fidoyilari 2021, issue 9 sentabr 1-5pp 9. M. Asadullaeva “Inklyuziv ta’lim sharoitida boshlang’ich sinf musiqa ta’limi o’qituvchisi faoliyatiga qo’yilgan talablar” Boshlang’ich ta’limning zamonaviy tendensiyalari: ta’lim va tarbiya integratsiyasi”III Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi Jizzax -2023 05.04` 10. TA’LIM VA TARBIYA INTEGRATSIYASI”III Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi Jizzax -2023 05.04