MUSIQANING PSIXOFIZIOLOGIYA VA KOGNITIV FAOLIYATGA TA'SIRI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1159 MUSIQANING PSIXOFIZIOLOGIYA VA KOGNITIV FAOLIYATGA TA’SIRI 1M.S.Muxitdinova, 2Abdirazzoqova E’zoza, 3Joʻrayeva Oʻg’iloy 1ChDPU Musiqa ta’lim kafedrasi oʻqituvchisi, 2,3Musiqa ta’limi yoʻnalishi 3-kurs talabalari https://doi.org/10.5281/zenodo.17446221 Annotatsiya. Ushbu maqolada musiqaning inson psixofiziologiyasi va kognitiv faoliyatiga koʻrsatadigan koʻp qirrali taʼsiri zamonaviy ilmiy tadqiqotlar asosida tahlil qilingan. Unda musiqani idrok etishning neyrobiologik asoslari, jumladan, miya yarim sharlari faoliyati, limbik tizimning hissiy reaksiyalardagi oʻrni va neyroplastiklik hodisasi yoritilgan. Shuningdek, musiqaning psixo-emotsional holatni (kayfiyat, stress, motivatsiya) boshqarishdagi, kognitiv funksiyalarni (diqqat, xotira, oʻrganish) ragʻbatlantirishdagi hamda ijtimoiy birlashuv va empatiyani shakllantirishdagi ahamiyati koʻrib chiqilgan. Maqola musiqaning terapevtik salohiyatini oʻrganish istiqbollarini koʻrsatib beradi. Kalit soʻzlar: musiqa, psixofiziologiya, kognitiv funksiyalar, neyrobiologiya, miya, emotsiya, stress, xotira, musiqiy terapiya, neyroplastiklik. Аннотация В данной статье на основе современных научных исследований анализируется комплексное влияние музыки на психофизиологию и когнитивную деятельность человека. В ней освещаются нейробиологические основы восприятия музыки, включая деятельность полушарий головного мозга, роль лимбической системы в эмоциональных реакциях и феномен нейропластичности. Также рассматривается значение музыки в регуляции психоэмоционального состояния (настроение, стресс, мотивация), стимулировании когнитивных функций (внимание, память, обучение) и формировании социальной сплоченности и эмпатии. Статья указывает на перспективы изучения терапевтического потенциала музыки. Ключевые слова: музыка, психофизиология, когнитивные функции, нейробиология, мозг, эмоции, стресс, память, музыкальная терапия, нейропластичность. Abstract This article analyzes the complex impact of music on human psychophysiology and cognitive activity based on modern scientific research. It highlights the neurobiological foundations of music perception, including the activity of the brain hemispheres, the role of the limbic system in emotional responses, and the phenomenon of neuroplasticity. The article also examines the importance of music in regulating psycho-emotional states (mood, stress, motivation), stimulating cognitive functions (attention, memory, learning), and fostering social cohesion and empathy. The article points to the prospects of studying the therapeutic potential of music. Keywords: music, psychophysiology, cognitive functions, neurobiology, brain, emotion, stress, memory, music therapy, neuroplasticity. Musiqa insoniyat sivilizatsiyasining barcha bosqichlarida unga hamroh boʻlgan universal hodisa boʻlib, u nafaqat madaniy oʻzlikni ifodalaydi, balki ijtimoiy munosabatlarni ham shakllantiradi. Qadimda musiqaga ruhni poklovchi va jismoniy illatlarni davolovchi ilohiy kuch sifatida qaralgan boʻlsa, bugungi kunda u psixologiya, neyrobiologiya va kognitiv fanlar INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1160 doirasida jiddiy tadqiqot obyektiga aylangan. Zamonaviy fan musiqani shunchaki estetik zavq manbai emas, balki inson miyasining murakkab neyron tarmoqlarini faollashtiruvchi, psixoemotsional holatni boshqaruvchi va kognitiv jarayonlarni ragʻbatlantiruvchi kuchli vosita sifatida tan oladi. Musiqaning ta’sirini tushunish uchun avvalo tovush tebranishlari miyada qanday qilib musiqiy obrazga aylanishini anglash lozim. Tashqi tovush tebranishlari quloqning murakkab anatomik tizimidan oʻtib, mexanik energiyadan elektr nerv impulslariga aylanadi. Bu impulslar eshituv nervi orqali miyaning chakka boʻlagida joylashgan birlamchi eshituv poʻstlogʻiga yetib boradi va aynan shu yerda tovushning balandligi, tembri kabi asosiy xususiyatlari tahlil qilinadi. Qizig‘i shundaki, musiqani qayta ishlashda miyaning ikkala yarim shari ishtirok etsa-da, ular turlicha vazifalarni bajaradi. Odatda, oʻng yarim shar ohang va garmoniya kabi yaxlit musiqiy elementlarni idrok etishga mas’ul boʻlsa, chap yarim shar ritm, temp va qoʻshiq matni kabi analitik jihatlarni qayta ishlaydi [1]. Bu jarayon musiqiy tajribaning miya faoliyatiga naqadar chuqur ta’sir etishini koʻrsatadi. Musiqaning eng qudratli jihati uning hissiyotlarni uygʻotish qobiliyatidir. Bu jarayon bevosita miyaning hissiyot, motivatsiya va xotira uchun mas’ul boʻlgan limbik tizimi bilan bogʻliq. Yoqimli musiqa tinglaganda, miyaning Gedonistik markaz (rohatlanish yoki lazzatlanish markazi) hisoblangan nukleus akkumbensda dofamin neyromediatori ajralib chiqadi. Bu xuddi mazali taom yegandagi yoki boshqa yoqimli faoliyat bilan shugʻullangandagi kabi lazzatlanish hissini paydo qiladi [2] va musiqaga boʻlgan kuchli moyillikni izohlaydi. Shuningdek, xotiralarni shakllantiruvchi gippokamp sohasi tufayli ma’lum bir kuy hayotimizning yorqin onlari bilan mustahkam assotsiativ bogʻlanish hosil qiladi. Uzoq muddatli musiqiy mashgʻulotlar esa hatto miyaning jismoniy tuzilishiga ham ta’sir koʻrsatishi, ya’ni neyroplastiklik hodisasini yuzaga keltirishi ilmiy isbotlangan. Professional sozandalarning miyasida eshituv va motor poʻstlogʻi sohalarida kulrang modda hajmi koʻproq ekani, shuningdek, ikki yarim sharni bogʻlovchi nerv tolalari tutami (qadoqsimon tana) kattaroq boʻlishi aniqlangan [3]. Bu miyaning tashqi omillar ta’sirida oʻzini-oʻzi qayta tashkil etishining yorqin dalilidir. Musiqaning neyrobiologik ta’siri uning psixologik holatimizdagi oʻzgarishlarda yaqqol namoyon boʻladi. Odamlar oʻz kayfiyatlarini boshqarish uchun ongli yoki ongsiz ravishda musiqadan foydalanadilar. Major tonallikdagi, tez sur’atli musiqalar koʻpincha xursandchilik hissini uyg‘otsa, minor tonallikdagi, sekin kuylar sokinlik yoki qayg‘u bilan bogʻlanadi. Bundan tashqari, musiqa kuchli stressga qarshi vositadir. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, sokin, bir maromdagi musiqa tinglash qondagi stress gormoni – kortizol miqdorini kamaytiradi, yurak urish tezligi va qon bosimini me’yorlashtiradi [4]. Shu sababli, musiqiy terapiya tibbiyotda bemorlarning operatsiya oldi xavotirini kamaytirish, surunkali ogʻriqlarni yengillashtirish va uyqu sifatini yaxshilashda keng qoʻllaniladi. Shuningdek, ritmik va dinamik musiqa jismoniy faollikni oshirib, charchoq hissini kamaytiradi va sportchilarda motivatsiyani kuchaytiradi. Musiqa nafaqat hissiyotlarimizga, balki diqqat, xotira va oʻrganish kabi aqliy jarayonlarga ham sezilarli ta’sir koʻrsatadi. Garchi bir paytlar shov-shuvga sabab boʻlgan "Motsart effekti" (Motsart musiqasini tinglash aql-idrokni vaqtincha oshirishi haqidagi qarash) keyinchalik ilmiy tanqidlarga uchragan boʻlsa-da [5], musiqaning kognitiv funksiyalarga ijobiy ta’siri inkor etilmaydi. Fon musiqasi bir xil, monoton vazifalarni bajarishda samaradorlikni oshirishi mumkin, ammo murakkab intellektual faoliyat paytida, ayniqsa, soʻzlari bor musiqa diqqatni chalgʻitishi ham mumkin. Musiqa, shuningdek, axborotni eslab qolish uchun samarali INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1161 mnemonik vositadir; alifboni qoʻshiq qilish yoki ma’lumotlarni kuyga solib yodlash ularning uzoq muddatli xotirada saqlanishiga yordam beradi. Uning eng ta’sirli xususiyatlaridan biri – oʻtmishdagi voqealarni yodga solishidir. Mashhur nevrolog Oliver Saks oʻzining “Muzikofiliya” asarida ta’kidlaganidek, hatto demensiyaga chalingan bemorlar uchun ham tanish kuy oʻtmish bilan bog‘liq yorqin xotiralarni va shaxsiy oʻzlik hissini qayta jonlantirishi mumkin [6]. Nihoyat, musiqa individual psixologiya doirasidan chiqib, chuqur ijtimoiy hodisa sifatida ham namoyon boʻladi. Milliy madhiyalar, marosim qoʻshiqlari va jamoaviy kuylash odamlarda "biz" hissini shakllantirib, guruhga mansublikni kuchaytiradi. Oʻzbekistonlik pedagog olim P. Ibragimov oʻz tadqiqotlarida milliy musiqaning yoshlar ma’naviy-axloqiy tarbiyasida va milliy oʻzlikni anglashda muhim oʻrin tutishini alohida ta’kidlagan [7]. Musiqa soʻzsiz muloqot shakli boʻlib, u boshqa insonlarning his-tuyg‘ularini tushunish va his qilish qobiliyati – empatiyani rivojlantiradi. Birgalikda boshdan kechirilgan musiqiy hissiyotlar odamlar oʻrtasidagi oʻzaro tushunish va hamdardlikni oshiradi [8]. Xulosa qilib aytganda, musiqa shunchaki tovushlar yig‘indisi emas, balki inson miyasining keng neyron tarmoqlarini faollashtiruvchi, psixo-emotsional holatimizni boshqaruvchi, xotiramizni mustahkamlovchi va ijtimoiy rishtalarni bog‘lovchi murakkab fenomendir. Uning inson ongiga va fiziologiyasiga ta’sirini oʻrganish kelajakda neyrodegenerativ kasalliklar, ruhiy buzilishlarni davolashda yangi terapevtik usullarni yaratishga zamin yaratadi. Musiqa ham san'at, ham fan sifatida oʻzining cheksiz imkoniyatlarini namoyon etishda davom etadi. ADABIYOTLAR ROʻYXATI 1. Tervaniemi M., Hugdahl K. Lateralization of auditory-cortex functions // Brain Research Reviews. – 2003. – Vol. 43, № 3. – P. 231–246. 2. Blood A. J., Zatorre R. J. Intensely pleasurable responses to music correlate with activity in brain regions implicated in reward and emotion // Proceedings of the National Academy of Sciences. – 2001. – Vol. 98, № 20. – P. 11818–11823. 3. Gaser C., Schlaug G. Brain Structures Differ between Musicians and Non-Musicians // The Journal of Neuroscience. – 2003. – Vol. 23, № 27. – P. 9240–9245. 4. Thoma M. V. et al. The Effect of Music on the Human Stress Response // PLoS ONE. – 2013. – Vol. 8, № 8. – P. e70156. 5. Pietschnig J., Voracek M., Formann A. K. Mozart effect–Shmozart effect: A meta-analysis // Intelligence. – 2010. – Vol. 38, № 3. – P. 314-323. 6. Sacks O. Musicophilia: Tales of Music and the Brain. – New York: Alfred A. Knopf, 2007. 7. Ibragimov P.I. Oʻquvchilarda musiqiy madaniyatni shakllantirishning pedagogik asoslari: Monografiya. – Toshkent: Fan, 2008. 8. Huron D. Why is sad music pleasurable? A possible role for prolactin // Musicae Scientiae. – 2011. – Vol. 15, № 2. – P. 146-158