YAPONIYA MUSIQA MADANIYATINING PAYDO BO'LISH TARIXI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1174 YAPONIYA MUSIQA MADANIYATINING PAYDO BO’LISH TARIXI 1Xalilova Maxfuza Maxamadjonovna, 2Shukurova Nigina Nasrullo qizi 1Chirchiq davlat pedagogika universiteti San’atshunoslik fakulteti musiqa ta’limi kafedrasi katta o‘qituvchisi, 2Chirchiq davlat pedagogika universiteti San’atshunoslik fakulteti musiqa ta’limi yo‘nalishi 3bosqich talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17446256 Annotatsiya. Yaponiya musiqa madaniyatining paydo bo’lish tarixi haqida chuqur bayon qilingan. Ushbu maqolada qadimgi Yaponiya musiqa madaniyatining shakllanishi, asosiy janrlari va musiqa asboblari haqida so‘z yuritiladi. Tadqiqot davomida ushbu ikki davlat musiqasining o‘zaro o‘xshash va farqli jihatlari ham tahlil qilinadi.Yaponiya musiqasi tarixini o‘rganish, ularning jamiyatdagi o‘rni va bugungi kungacha yetib kelgan ta’sirini aniqlashdan iborat. Kalit so’zlar: Yaponiya, madaniyat, musiqa, teatr, ohang, rudasi, oltingugurt, marganets, qoʻrgʻoshinrux, misrudalari, neft, xromit, oltin, kumush, pirit, kaolin, talk, simob. Аннотация. В данной статье работе подробно рассматривается история возникновения японской музыкальной культуры. В ней рассматривается формирование древнеяпонской музыкальной культуры, её основные жанры и музыкальные инструменты. В ходе исследования также анализируются сходства и различия между музыкой этих двух стран. Изучение истории японской музыки направлено на определение её места в обществе и влияния, дошедшего до нас. Ключевые слова: Япония, культура, музыка, театр, мелодия, руда, сера, марганец, свинец, цинк, медные руды, нефть, хромит, золото, серебро, пирит, каолин, тальк, ртуть. Abstract. An in-depth account of the history of the emergence of Japanese musical culture. This coursework discusses the formation of ancient Japanese musical culture, its main genres and musical instruments. During the study, the similarities and differences between the music of these two countries are also analyzed. The aim of studying the history of Japanese music is to determine their place in society and the influence that has reached us to this day. Keywords: Japan, culture, music, theater, melody, ore, sulfur, manganese, lead, zinc, copper ores, oil, chromite, gold, silver, pyrite, kaolin, talc, mercury. Musiqa insoniyat madaniyatining eng qadimiy va muhim ko‘rinishlaridan biridir. Har bir xalqning musiqasi uning madaniyati, diniy e’tiqodi va hayot tarzi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Qadimgi Sharq xalqlari, xususan, Yaponiya musiqasi, o‘zining noyob an’analari, falsafiy mazmuni va o‘ziga xos ohanglari bilan ajralib turadi. Yaponiya (yaponcha: ⽇本 Nippon, Nihon) – Sharqiy Osiyoning Tinch okean sohilidan sharqda,kun chiqish tomondagi orollarda joylashgan davlat. Yaponiya hududida 6,8 mingga yaqin orolboʻlib, shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga qariyb 9.13 ming km²ga choʻzilgan; Yaponiyaning eng yirik4 ta orollari: Xokkaydo, Xonsyu, Sikoku va Kyusyu. Yaponiyaning INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1175 tabiiy boyliklari deyarli juda kam.Davlatning atrofini Tinch okean oʻrab turganligi tufayli mamlakatning tuprogʻida yod moddasiyetarlicha hisoblanadi. Shimolidan Oxota dengizi, sharq va janubi-sharqdan Tinch okean,gʻarbdan Yapon va Sharqiy Xitoy dengizlari bilan oʻralgan. Maydoni - 377,8 ming km². Aholisi -126 mln. kishi (2021). Poytaxti – T okio shahri. Yaponiya maʼmuriy jihatdan 47 prefekturagaboʻlinadi.Yaponiya – konstitutsiyaviy monarxiya. Amaldagi hokimiyat 1947-yil 3-mayda kuchga kirgan(keyinchalik tuzatishlar kiritilgan). Davlat boshligʻi – imperator (1989-yildan Akihito).Konstitutsiyaning 1-moddasiga koʻra, u „davlat va xalq birligi ramzi“dir . Imperator oilasiningaʼzolari imperatorlik taxti uchun merosxoʻr hisoblanadi. Konstitutsiyaga muvofiq, imperatormustaqil hokimiyatga ega emas. Imperatorning davlat ishlariga aloqador boʻlgan har qandayfaoliyati Vazirlar mahkamasi maslahati va maʼ qullashi bilan amalga oshiriladi. Qonun chiqaruvchioliy hokimiyatni 2 palatali parlament (Vakillar palatasi va Maslahatchilar palatasi), ijroiyahokimiyatni Bosh vazir boshchiligidagi hukumat (Vazirlar mahkamasi) amalga oshiradi.Yaponiya moʻtadil, subtropik va tropik mintaqalarda joylashgan. Qirgʻoq chizigʻining umumiyuzunligi —30 ming km ga yaqin. Xonsyu orolining janubiy sohili, Shikoku va Kyushu orollariningqirgʻoqlarida qoʻltiq koʻp; bu yerda murakkab qirgʻoq chizigʻiga ega boʻlgan Ichki Yapon dengizijoylashgan. Ryukyuning janubiy orollari marjon riflari bilan oʻralgan.Yaponiya hududining 3/4 qismi qir va togʻlardan iborat; pasttekisliklar sohil boʻylab ayrimqismlarda joylashgan. Hokkaydo oroldagi togʻtizmalarning baʼzi choʻqqilari 2000 m dan oshadi(Asahi choʻqqisi – 2290 m). Honshu orolning shimoliy qismida 3 ta boʻylama togʻ tizmalari boʻlib,ular vodiy va soyliklar bilan boʻlingan; orolda bir qancha vulqon, jumladan, Yaponiyadagi eng baland vulqon – Fudziyama (bal. 3776 m) qad koʻtargan. Honshu orolning markaziy qismidagitizmalarning choʻqqilari alp relyeflari va yilning koʻp qismida qor bilan qoplanib turadi. Shikouorolning eng baland joyi 1981 m (Ishizuchi choʻqqisi), Kyushu orolniki 1788 m (Kuju vulqoni).Yaponiya hududi kuchli seysmik zonada joylashgan (1855, 1891, 1897, 1923, 1995-yillarda Tabiatifalokatli zilzilalar boʻlgan). Yaponiyadagi 150vulqondan 40 tachasi soʻnmagan. Vulqonirayonlarda mineral va termal buloqlar koʻp. 26mingdan ortiq issiq suv manbalari bor . Foydaliqazilmalardan koʻmir , gaz, temir rudasi,oltingugurt, marganets, qoʻrgʻoshinrux, misrudalari, neft, xromit, oltin, kumush, pirit, kaolin,talk va simob konlari mavjud Yaponiya (yaponcha: ⽇本 Nippon, Nihon) –Sharqi Osiyoning Tinch okean sohilidan sharqda,kun chiqish tomondagi orollarda joylashgan davlat. Yaponiya hududida 6,8 mingga yaqin orol boʻlib, shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga qariyb 9.13 ming km²ga choʻzilgan; Yaponiyaning eng yirik4 ta orollari: Xokkaydo, Xonsyu, Sikoku va Kyusyu. Yaponiyaning tabiiy boyliklari deyarli juda kam.Davlatning atrofini Tinch okean oʻrab turganligi tufayli mamlakatning tuprogʻida yod moddasiyetarlicha hisoblanadi. Shimolidan Oxota dengizi, sharq va janubi-sharqdan Tinch okean,gʻarbdan Yapon va Sharqiy Xitoy dengizlari bilan oʻralgan. Maydoni - 377,8 ming km². Aholisi -126 mln. kishi (2021). Poytaxti – T okio shahri. Yaponiya maʼmuriy jihatdan 47 prefekturagaboʻlinadi.Yaponiya – konstitutsiyaviy monarxiya. Amaldagi hokimiyat 1947-yil 3-mayda kuchga kirgan(keyinchalik tuzatishlar kiritilgan). Davlat boshligʻi – imperator (1989-yildan Akihito).Konstitutsiyaning 1moddasiga koʻra, u „davlat va xalq birligi ramzi“dir . Imperator oilasiningaʼzolari imperatorlik taxti uchun merosxoʻr hisoblanadi. Konstitutsiyaga muvofiq, imperatormustaqil hokimiyatga ega emas. Imperatorning davlat ishlariga aloqador boʻlgan har qandayfaoliyati Vazirlar mahkamasi maslahati va maʼ qullashi bilan amalga oshiriladi. Qonun chiqaruvchioliy hokimiyatni 2 palatali INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1176 parlament (Vakillar palatasi va Maslahatchilar palatasi), ijroiyahokimiyatni Bosh vazir boshchiligidagi hukumat (Vazirlar mahkamasi) amalga oshiradi.Yaponiya moʻtadil, subtropik va tropik mintaqalarda joylashgan. Qirgʻoq chizigʻining umumiyuzunligi —30 ming km ga yaqin. Xonsyu orolining janubiy sohili, Shikoku va Kyushu orollariningqirgʻoqlarida qoʻltiq koʻp; bu yerda murakkab qirgʻoq chizigʻiga ega boʻlgan Ichki Yapon dengizijoylashgan. Ryukyuning janubiy orollari marjon riflari bilan oʻralgan.Yaponiya hududining 3/4 qismi qir va togʻlardan iborat; pasttekisliklar sohil boʻylab ayrimqismlarda joylashgan. Hokkaydo oroldagi togʻtizmalarning baʼzi choʻqqilari 2000 m dan oshadi(Asahi choʻqqisi – 2290 m). Honshu orolning shimoliy qismida 3 ta boʻylama togʻ tizmalari boʻlib,ular vodiy va soyliklar bilan boʻlingan; orolda bir qancha vulqon, jumladan, Yaponiyadagi engbaland vulqon – Fudziyama (bal. 3776 m) qad koʻtargan. Honshu orolning markaziy qismidagtizmalarning choʻqqilari alp relyeflari va yilning koʻp qismida qor bilan qoplanib turadi. Shikokuorolning eng baland joyi 1981 m (Ishizuchi choʻqqisi), Kyushu orolniki 1788 m (Kuju vulqoni).Yaponiya hududi kuchli seysmik zonada joylashgan (1855, 1891, 1897, 1923, 1995-yillarda Tabiatifalokatli zilzilalar boʻlgan). Yaponiyadagi 150vulqondan 40 tachasi soʻnmagan. Vulqonirayonlarda mineral va termal buloqlar koʻp. 26mingdan ortiq issiq suv manbalari bor . Foydaliqazilmalardan koʻmir , gaz, temir rudasi,oltingugurt, marganets, qoʻrgʻoshinrux, misrudalari, neft, xromit, oltin, kumush, pirit, kaolin, talk va simob konlari mavjud. Yaponiya san ʼ atining qadimiy yodgorliklari jomon madaniyati davri (miloddan avvalgi 8—1-mingyilliklar oʻrtalari)ga mansub. Miloddan avvalgi 1-asrda tayyorlangan bronza buyumlar , sopol idishnamunalari saqlangan. 6asrda buddizm tarqalishi munosabati bilan ibodatxonalar yaratildi va ular budda dinidagi mashhur personajlar tasvirlangan haykalchalar bilan bezatilgan (Nara shahridagi Xoryudzi, Yakusidzi monastirlaridagi haykallar). Ilk oʻrta asrlarda rang-tasvir va haykaltaroshlikda portret janri shuningdek, teatr niqoblari san ʼ ati rivojlandi. Yaponiya rang-tasviri buddizm hamda Xitoy san ʼ ati taʼ sirida taraqqiy etdi. 11—12-asrlarda oʻziga xos milliy xususiyatlarga ega boʻlgan.Bu davrda Fujivara T akayoshi, Fujivara Nobuzane va T oba Sojo kabi rassomlarmashhur boʻldilar .12—13-asrlar rang-tasviridagi portretlar oddiyligi va ifodaliligi bilan ajralib turagan (FujivaraT akanobuning „Minamoto Yoritoma portreti“). 14—15-asrlarda budda sektasining dzenmaktablarida tush rang-tasviri rivoj topgan Josetsu, Shubun, T oy Oda (Sessyu taxallusi bilanmashhur) manzaralari. 15-asrda dunyoviy professional rang-tasvir shakllandi. Kano maktabi(asoschisi Kano Masanobu) va T osa maktabi (asoschisi T osa Matsunobu) asarlarida xitoymumtoz rang-tasviri oʻz aksini topdi. 15—17-asrlarda bezak yozuvi san ʼ ati yuqori darajaga erishdi(Sotatsu T avaraya, Ogata Korin). Bu davrda choy tarqalishi munosabati bilan kulollik va chinnibuyumlar tayyorlash avj oldi. 17-asr boshlarida yogʻochga rangli gravyura ishlash sanʼati –ukiyyoe yapon san ʼ atining yetakchi turiga aylandi (Moronobu Hishikava, Harinobu Suzuki,Utamaro Kitagava, Hokusay Katsushika, Hiroshige Ando kabi ustalar). 17— 19-asrlarda miniatyurahaykaltaroshligining oʻziga xos turi hamda kiyimlar uchun tugmailgak bezaklar yasash rivojlandi.Yapon amaliy bezak san ʼ ati (kashtadoʻzlik, mato toʻqish, loklangan buyumlar tayyorlash, toʻrTasviriy sanʼati toʻqish) buyumlari katga mahorat bilan tayyorlangan. 19-asr oxirlaridan Yevropa sanʼati taʼsiridamoyboʻyoq rang-tasvir – „yoga“ rivojlana boshladi (Asai Chu, Kuroda Seyki va boshqalar). Busohalagi rassomlar ijodida impressionizm, fovizm taʼ siri yaqqol koʻzga tashlanadi (UmexaraRyudzaburo, Yasun Sotaro.). 20-asr 1-yarmida abstrakt san ʼ at, ekspressionizm, syurrealizm taʼ sirisezilgan. „Nihonga“ rang-tasvir ustalari T omioka T essey , Yokoyama T aykon, T akuechi Seyho kabilar milliy an ʼ analar ruhida asarlar yaratdilar . INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1177 1920—30 yillarda Okamoto T oki, Otsuki Genji,Yorimoto Shirin, Yanase Masamu, Suzuki Kenji kabi rassomlar samarali ijod qildilar . Ikkinchijahon urushidan keyin rassomlar ijodidan ijtimoiy muammolar keng oʻrin oldi; koʻp asarlarHiroshima va Nagasakidagi atom bombasidan halok boʻlganlar fojiasiga bagʻishlandi (Maruki Iriva Toshiko, Mita Genjiro, Sakurai Makoto, Fukuda Shinsey , Ono Tadashige, Ueno Makoto).Zamonaviy yapon tasviriy san ʼ atida grafika demokratik va ommaviy san ʼ at turi sifatida mashhur .Taniqli rassom N.Hirayama ijodida Buyuk ipak yoʻli manzaralari muhim oʻrin tutadi. T asviriysan ʼ atda turli oqim va yoʻnalishlarning koʻpligi koʻzga tashlanib turadi.Musiqasi qadimiy an ʼ analarga boy boʻlib, oʻz taraqqiyoti jarayonida xitoy va koreys, hind vaJanubiy Sharqiy Osiyo mamlakatlari xalqlari musiqa madaniyati taʼ sirida boyigan; u mehnat,turmush, diniy marosimlar bilan bogʻlangan. Qoʻshiqlar bir ovozli boʻlgan. Musiqiy cholgʻuasboblari xilma-xil: chertib chalinadigan – shamisen (lyutnya), koto (13 torli sitra); puflama –nokan, shakuhachi (fleytalar), soo (lab organi), hichiriki (goboy turi); zarbli – tayko, kotsuzumi,otsuzumi (barabanlar), shoko (gong). Professional musiqa diniy harakatlar va teatr bilan bogʻliq boʻlgan; uning sarchashmalari 6—7asrlarga borib taqaladi. 14-asrda teatrning noodatiy sanʼati(qoʻshiq, raqs, cholgʻu asboblar joʻrligida ijro etiladigan deklamatsiya), 16— 17-asrlarda dzyoruriqoʻgʻirchoq teatri musiqasi va kabuki (mumtoz yapon teatri turlaridan biri) musiqasi shakllangan.Yaponiyada musiqa sanʼatini rivojlantirishda Musiqa tadqiqotlari instituti (1879-yil tashkil etilgan,1886-yildan T okio musiqa maktabi) muhim rol oʻynagan. 1897-yil yapon simfonik orkestrining birinchi konserti boʻlib oʻtgan. Yevropada musiqa taʼlimini olgan Yamada Kosaku, NobutokiKiyoshi, Kiyose Yasuji, Matsudayra Yoritsune kabi kompozitorlar kompozitorlarning yangifederatsiyasi (1930-yildan Yaponiya zamonaviy musiqa uyushmasi)ni tuzdilar . Oʻz ijodlarida milliyan ʼ analarga suyangan holda,Yevropaning kompozitsion usullariga ham murojaat etdilar . 1960—80 yillarda Mamiya Mitio va Akutagava Yasusi kabi kompozitorlar folklor va yapon mumtoz musiqasidan keng foydatandilar . 1940-yillarning oxiridan Seki Akiko rahbarligida antiimperialistikxarakterdagi „Yaponiyaning kuylovchi ovozlari“ ommaviy xor harakati keng yoyildi. 1950-yillarningoxiridan avangardizm taʼ siri koʻzga tashlana boshladi, eksperimental musiqa turlari tarqalgan.Hozirgi davrda ommaviy va mumtoz musiqa bilan birga milliy musiqa turlari yoyilgan. Folklor musiqasini yigʻish, oʻrganish va tarqatishga alohida eʼtibor beriladi. 1970-yillarda karaoke (boʻshorkestr) havaskorlar ijrochiligi paydo boʻlib, u aholi orasida juda ommalashgan. Kompozitorlardan Noda T eruyaki, Hachimura Yoshio, Ikebe Shinitiro, ijrochi dirijyorlardan Abe Komei, Masashi Ueda,Musiqasi Vatanabe Akeo, Ivaki Hiroyuki, Moro T akashi, pianinochi T anaka Keyko, skripkachi Kubo Yokomashhur . Yaponiyada 20 dan ortiq simfonik orkestr , kamer cholgʻu ansambli, xor jamoalari vaboshqalar bor . T okioda Davlat musiqa akademiyasi (1887-yildan), 20-asr musiqasi instituti (1957-yildan), Milliy nafis san ʼ at va musiqa universiteti, Toxo oliy musiqa maktabi faoliyat koʻradir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. Vasilev, V. P. Xitoy antologiyasining uchinchi nashri haqida eslatmalar: Shijing tarjimasi va talqini / V. P. Vasilev. - Sankt-Peterburg. , 1882 yil. 2. Kabalevskiy, D. B. Erkin Xitoy musiqasi / D. B. Kabalevskiy // Sovet musiqasi. - 1952. - 5son. 3. Liu Ji. Xitoyda sovet qo'shig'i / Liu Ji // Sovet musiqasi. - 1951. - 1-son. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1178 4. Serova, S. A. Pekin musiqali dramasi: ser. XIX-XX asrning 40-yillari / S. A. Serova. - M .: Nauka, 1970. - 295 b. 5. Chjou Yang. Xitoy operasining rivojlanish yo'llari / Chjou Yang // Sovet musiqasi. - 1953. - No 7. - B. 67-72. 6. Chjao Feng. Qo'shiq - Xitoy xalqi qalbining ovozi / Chjao Feng // Sovet musiqasi. - 1949. - 11-son. 7. Chulaki, M. I. Yangi Xitoyda / M. I. Chulaki // Sovet musiqasi. - 1953. - 6-son. 8. Shneerson, G. M. Xitoy musiqa madaniyati / G. M. Shneerson; so'zboshi D. Kabalevskiy. — M .: Muzgiz, 1952. — 251 b. 9. Vinogradova, E. V. Xitoy musiqasi // Musiqiy ensiklopediya: 6 jildda / E. V. Vinogradova, A. N. Jeloxovtsev. - M .: Sovet Entsiklopediyasi, 1973-1982. - T. 2: Gondol - Korsov. - 958 stb. 10. Vasilchenko E.V. Qin haqida musiqa yaratish va uning Xitoy madaniyatidagi o'rni. Shanba kuni. Osiyo va Afrika mamlakatlari musiqiy an'analari. M. 1986 yil. 11. Zavadskaya E.V. Zamonaviy G'arb dunyosida Sharq madaniyati. M. Fan. 1977 yil. 12. Liang Mingyue. Milliard musiqa. Xitoy musiqa madaniyatiga kirish. NY. 1985 yil.