ТАШХИСЛАШ ВА ДАВОЛАШДА ИНФОРМАТИВ ПАРАМЕТРЛАР МАЖМУАСИНИ ШАКЛЛАНТИРИШ

IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1 ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 536 ТАШХИСЛАШ ВА ДАВОЛАШДА ИНФОРМАТИВ ПАРАМЕТРЛАР МАЖМУАСИНИ ШАКЛЛАНТИРИШ Турапов У.У. т.ф.н. Равшанов Шахзод Алишер угли профессор в.б.(ЖизПИ) Аннотация: В данной статье предлагается использовать значения электрического сопротивления в биоактивных точках тела в качестве информативных параметров для измерения уровня глюкозы в крови, диагностики и лечения сахарного диабета. Для этой целью разработан биоизмеритель, предназначенный для измерения электрического сопротивления в биоактивных точках. Ключевые слова: измерение содержания глюкозы в крови при сахарном диабете, биоактивные точки. Annotation: This article proposes to use the values of electrical resistance at bioactive points of the body as informative parameters for measuring blood glucose levels, diagnosing and treating diabetes. For this purpose, a biometer designed to measure electrical resistance at bioactive points has been developed. Keywords: measurement of blood glucose in diabetes mellitus, bioactive points. Глюкоза миқдорини ўлчашнинг қон таркибидан намуна олишга асосланган тиббий инвазив усулларидан ташқари турли асбоблар (глюкометрлар) билан ўлчаш усуллари пайдо бўлди [1,2,3]. Бундай глюкометрлар ёрдамида уй шароитида глюкоза миқдорини ноинвазив усулда мунтазам текшириб бориш мумкин. Қон таркибидаги глюкоза миқдорини ўлчашнинг ноинвазив усули глюкоза даражасини назорат қилишнинг стандарт усулига нисбатан хавфсиз, оғриқ келтирмайдиган, максимал даражада қулай бўлган усулдир. Ноинвазив усул доимий текширишни осон ва тез амалга ошириш имконини беради. Биринчи марта тадқиқотчилар бундан 30 йиллар олдин қондаги глюкоза даражасини аниқлашнинг ноинвазив ташхис қилиш усуллари билан қизиқдилар [4]. Ўшандан буён ўлчашнинг турли хил таъсирларга эга бўлган 10 дан ортиқ турлари пайдо бўлди. Ҳозирги кунда қандли диабет (ҚД) да қон таркибидаги глюкоза миқдорини ўлчашнинг бир қанча ноинвазив қурилмалари мавжуд, аммо бу қурилмалар нархи юқори бўлганлиги сабабли республикамизда кенг тарқалмаган. Шу боис, юқори самарадорлик билан реал вақтда қон таркибидаги глюкоза даражасини ноинвазив ўлчаш имконини берувчи, нархи хорижий аналогларидан анча паст бўлган қурилмани ишлаб чиқиш республикамиз илмий жамияти олдида турган долзарб масалалардан бири ҳисобланади. IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1 ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 537 Биофаол нуқталардан фойдаланиб, информатив параметрларни шакллантириш. Инсон организми мураккаб тизим бўлиб, унда биофаол нуқта (БФН)лар тўплами мавжуд. БФНнинг физиологик хусусияти шундаки, орқа миянинг тегишли қисмлари орқали ҳар бир биофаол нуқта маълум бир органнинг бир қисми ёки функцияси билан ўзига хос тарзда боғланган бўлади. Агар орган касал бўлса, у ҳолда биофаол нуқталар параметрларининг нормал қийматлари ўзгаради ва унга мос келадиган нуқта оғриқли бўлади. Одатда орган билан боғланган нуқталар тўплами "меридиан" ёки "канал" деб номланади. Биофаол нуқталардан фойдаланиб, касалликни тасхислаш қуйидагиларни аниқлаш имконини беради: органлар, меридианларнинг ҳолати; касаллик ҳолатини башорат қилиш; ультратовуш, ЭКГ ва шунга ўхшаш тиббий қурилмалар билан боғлиқ клиник текшириш усуллари аниқлай олмаган ўзгаришларни эрта босқичда аниқлаш. Хитой анъанавий табоботи. Қадимги Хитой табоботида одам танасида 1000 дан ортиқ БФН мавжудлиги ва улар 14 та ( шундан, 12 таси симметрик ва 2 таси ўрта) меридиан (канал)ларга узвий боғланган бўлиб ўз биофизик параметрлари нормал ҳолатини сақлаб туриши, меридианларора энергия оқимини бир меъёрда тақсимланиши инсон танасида соғлом муҳитни шакллантиради деб таъриф берилган [4]. Ушбу меридианлар инсон танасидаги барча ички аъзолар билан узвий боғланганлиги ўз исботини топган. Биофаол нуқталардан фойдаланиб, ташхис қўйишда шифокор БФНда электр токининг ўтказувчанлигини (қаршилигини) ўлчайди. Ушбу ўлчовлар меридианларнинг ҳолати ва уларга мос келадиган ички органлар ҳақида қизиқарли маълумотлар беради. Фолл усули. Ушбу усул электропунктур диагностика ва даволаш усули бўлиб, биологик фаол нуқталарнинг электр ўтказувчанлиги ҳамда бемор органлари ва тизимларининг функционал ҳолати ўртасидаги боғлиқликка асосланган [5]. Фолл усули биорезонаннс диагностикаси каби йўналишни пайдо бўлишига туртки бўлди ва мазкур усул инсон танасининг электр қаршилигини ўлчаш натижаларига кўра ташхис қўйиш учун ишлатилади. Шифокор БФНда электр токининг ўтказувчанлигини (қаршилигини) ўлчайди. Ушбу ўлчовлар меридианларнинг ҳолати ва уларга мос келадиган ички органлар ҳақида қизиқарли маълумотлар беради. Риодораку (Накатани бўйича) тасхислаш тести. Ушбу усул япон шифокори Накатани томонидан 1950 йилда таклиф қилинган бўлиб, Японияда мажбурий профилактик текширувлар рўйхатига киритилган. Накатани инсон танасида электр ўтказувчанлиги юқори бўлган чизиқларни топди, бу чизиқларни у «риодораку» деб номлади, бу японча «электр токини яхши ўтказувчи чизиқ» маъносини англатади. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, риодораку чизиқлари IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1 ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 538 юқорида келтирилган «хитой» меридианлари билан тўлиқ мос келади. Накатани фикрига кўра ички органлардаги ҳар қандай ўзгаришлар, албатта, инсон терисида акс этади. Меридианлар бу ўзгаришларнинг сезгир кўрсаткичлари бўлиб, хавфни ва маълум даражада унинг катталигини билдиради [6]. Риодораку ҳодисаси нафақат орган касаллиги билан боғлиқ ҳолда қайд этилади, балки унинг физиологик ўзгаришларини ҳам акс эттиради, шунинг учун «физиологик» ва «патологик» риодораку тушунчалари мавжуд. Электр ўтказувчанлиги махсус зоналарда ўлчанади ва олинган маълумотлар риодораку харитасида акс эттирилади. Агар барча кўрсаткичлар физиологик нормаларга мос келса, у ҳолда асаб тизимининг функциялари яхши мувозанатлашган бўлади, бу эса соғлом одамларга хосдир. Орган касалланган ҳолатларда кўрсаткичлар физиологик нормаларга мос келмайди. Кўрсаткичларнинг физиологик нормалардан сезиларли фарқланиши эса мос функционал тизим ёки органнинг патологиясини ишончли акслантиришини англатади ва унга мос келувчи ўзгартирилган электр ўтказувчанлиги чизиғи патологик риодоракуни кўрсатади. Ҳозирги кундаги мавжуд маълумотлар чуқур таҳлил қилиниб, ҚДни даволаш учун энг оммавий тарзда ишлатилиб келинаётган БФН аниқланди ва улар ҳақидаги маълумотлар 1-жадвалда келтирилган. Биофаол нуқталаридаги электр қаршилиги миқдорини ўлчашнинг биоўлчов қурилмаси. Муаллифлар томонидан БФНдаги электр қаршилик (ЭҚ) миқдорини ўлчашга мўлжалланган биоўлчов (биометр) қурилмаси ишлаб чиқилган [7]. Бу биоўлчагичнинг функционал схемаси 1-расмда берилган. Қурилмадан фойдаланишда ўлчаш 1 мкА стабил токда икки диапазонда (1 МоМ гача ва 8 Мом гача оралиқдаги) олиб борилади. Қурилма қуйидаги блоклардан ташкил топган (1-расм): ток манбаи, ўлчагичли кучайтиргич, буфер каскади, таққослаш қурилмаси, ток генератори, калит, чиқиш қурилмаси. Қурилма қуйидаги тартибда ишлайди: ток манбаи 1 қаршилиги R қаршиликни қувватлаб, одам танасига 1 мА гача ўзгармас ток юборади. Ўлчагичли кучайтиргич-2 ёрдамида мА (микроамперметр) ток танага кириб чиқиб кетаётганда қисқа туташув натижасида кучланиш тушиб кетиши кузатилади. R да ЭҚ пропорционал бўлади, қурилмада БФН ни ЭҚ ўлчашга эришилади. Коммутатор K1 БФНдаги ЭҚни ўлчашни 2-диапазонда олиб боришга кўмаклашади (1-диапазон 1 МоМгача 2-диапазон 8 МоМ-гача). R1 ва R2 резисторлар ЭҚни ўлчаш диапазонини яратиб беради. Буфер каскад 3орқали чиқиш сигнали 4таққослаш қурилмасига тушиб, 5- mom га етганда қисқа туташув ҳосил қилади, 6 – калитда қисқа туташув ,7чиқиш қурилмаси орқали 8товуш (сигнал) чиқариб БФН топилганлигини аниқлаб беради, биз БФНдаги ЭҚ миқдорини ўлчаш имконига эга бўламиз, бу жараён 10-25 секунд талаб этади. IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1 ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 539 U MoM A R1 R2 B R4 R5 K1 R5 R6 R7 1-расм. Кўп каналли электропунктура диагностика усули қурилмаcининг функционал схемаси. 1-жадвал. ҚДни даволашда қўлланилиб келинаётган биафаол нуқталар. БФНнинг хитойча номи Илмий манбалар Тай-юань, Хэ-гу, Чун-янь, Тай-бай, Шэнь-мэнь, Цзин-гу, Тай-си, Да-лин, Ян-чи, Сю-сюй, Тай-чун, Вань-гу, Сань-цзянь Ж. Накатани, Е.В. Бойко, И.И. Мягков, Л.М. Вардинец Пи-шу, Тай-бай, Лэ-цзю, Чи-цзе В.Я. Труфанова, Э.П. Яроская, Е.П. Камышева, B. Viggani, P.A. Lepron Лэ-цзю, Чань-Цзянь, Тай-бай, Гуньсунь, Тай-си, Чжао-хай М.В. Вогралик, В.Г. Вогралик, А.В. Туев, Л.В. Савина Цзу-сань-ли, Пи-шу, Гунь-сунь R De Le Fuyc, М.В. Вогралик 2-жадвал. ҚД касаллигининг 1,2-турлари ва соғлом инсонларда ўтказилган кузатишлар сони тўғрисида маълумот. Ток манбаи 1 Ўлчагич кучайтирг ич 2 Буфер каскади 3 Тоққослаш қурилмаси 4 Калит 6 Ток генератори 5 Чиқиш Қурилмаси 7 Тел.1 8 Баланд товуш R х х M aa a IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1 ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 540 Гуруҳлар Син ф Со ни Тажр иба сони Вақти Соғлом инсонлар А 80 120 8:30 ҚД 1-тури (инсулинга мойил диабетик) Б 20 0 750 8:30 ҚД 2-тури (инсулинга мойил бўлмаган диабетик) В 90 880 8:30 Жами кузатишлар сони 37 0 1750 2-расм. Ўртача ёши 24 ёшгача бўлган соғлом инсонларнинг информатив биофаол нуқталардаги электр қаршилиги миқдори. 3-расм. Ўртача ёши 40 ёшгача бўлган соғлом инсонларнинг информатив биофаол нуқталардаги электр қаршилиги миқдори. 40,3 41,7 44,3 41,3 55,8 67,2 50,3 50,3 119,6 96,7 125,4 59,1 82,2 55,4 135,5 81,8 32,9 37,7 22,1 21,5 41,2 41,1 44,1 38,1 50,1 50,1 66,1 69,1 0 20 40 60 80 100 120 140 160 Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Т а й – ю а н ь Х э – гу Т а йба й Ш эн ь - м энь Ва н-гу Цз инь - гу Т а й-си Дал ин Ян-чи Цюс юй Т а йч у н Ц з у - с а нь - ли Пи-шу Г у нс у н 26,3 24,5 54,3 42,3 54,9 54,2 43,3 41,5 100,7 131,7 102,5 89,2 100,7 75,5 139 91,1 31,4 31,1 107,2 107,2 26,8 25,5 45,4 39,5 49,1 42,5 56,1 51,4 0 20 40 60 80 100 120 140 160 Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Тай – юань Хэ – гу Тайбай Шэнь - мэнь Вангу Цзиньгу Тай-си Далин Ян-чи Цюсюй Тайчун Цзусаньли Пи-шу Гунсун IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1 ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 541 4-расм. ҚД касаллигининг 1-тур беморларидан олинган информатив биофаол нуқталардаги электр қаршилиги миқдори. 5-расм. ҚД касаллигининг 2-тур беморларидан олинган информатив биофаол нуқталардаги электр қаршилиги миқдори. 152,2 146,5 94,6 135,9 369,9 447,5 170,9 248,6 443,2 286,7 490,6 659,4 396,1 361,4 461,3 329,9 92,4 106,2 461,4 345,7 101,1 95,7 254,6 245,9 200,2 244,5 281,2 254,6 0 100 200 300 400 500 600 700 Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Тай – юань Хэ – гу Тайбай Шэнь - мэнь Ван-гу Цзиньгу Тай-си Да-лин Ян-чи Цюсюй Тай-чун Цзусань-ли Пи-шу Гун-сун 344,7 251,8 291,5 289,7 441,4 310,2 539,2 356,3 695,4 679,4 681,4 670,4 541,8 412,4 546,4 524,4 589,3 384,2 531,4 521,1 474,2 372,6 639,6 465,4 486,3 480,1 441,3 421,2 0 100 200 300 400 500 600 700 800 Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Ч Ў Тай – юань Хэ – гу Тайбай Шэнь - мэнь Ван-гу Цзиньгу Тай-си Далин Ян-чи Цюсюй Тайчун Цзусаньли Пи-шу Гунсун IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1 ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 542 Тошкент тиббиёт академиясининг 1-чи клиникаси эндокринология бўлимида ҚДнинг 1,2-турлари билан даволанаётган беморлар ва соғлом инсонлар учун ушбу қурилмадан фойдаланиб, “Риодораку” тизими бўйича БФН ларда 1750 та кузатиш олиб борилди (2-жадвал). Кузатиш жараёнида БФН электр қаршилиги (кОмда) ва қон таркибидаги глюкоза миқдори ортотолуиддин биокимёвий усулидаги кўрсатгичлар (ммол/л ёки мг% ) таҳлили олиб борилди. Тиббиёт мутахассисларининг тавсиясига кўра, соғлом инсонлар ва беморлар 24 ёшгача, 40-ёшгача ва ундан юқори гуруҳларга ажратиб, БФНлардаги параметрларни қийматлари ўрганилди. Чунки, бу гуруҳларда ёш билан боғлиқ информатив параметрлар ўртача қийматларининг ўзгаришларига функционал жараён таъсири кузатилган. Биоўлчов маълумотлар натижалари, яъни БФН ЭҚ соғлом одамлардан олинган маълумот 2,3-расмларда ва ҚДнинг 1,2-турлари бўйича олинган маълумотлар 4,5-расмларда келтирилган. Олинган маълумотлардан кўриниб турибдики, информатив БФНдаги ЭҚ миқдори соғлом инсонлардагига нисбатан ҚДнинг 1,2-тур беморларидаги айрим БФНдаги ЭҚ юқори эканлиги кузатилди. Хусусан, соғлом инсонларда ЭҚ миқдори 22,5-139,0 кОм гача қийматларга эга бўлса, КД касаллиги билан оғриган беморлар 1-турида ушбу кўрсаткич 92,4-659,4 кОм, ҚДнинг 2-турида эса 251,8-695,4 кОм гача ўзгариши аниқланди. Бу эса беморлар организмида содир бўлган ўзгаришлар натижасида уларнинг терисидаги биафол нуқталардаги электр қаршилигининг ўзгаришини англатади. Хулоса қилиб айтганда, БФН тизими нафақат алоҳида орган, балки бутун организм ҳақида ахборот беради. Муайян органнинг фаолиятига жавобгар бўлган нуқта электр қаршилигининг қиймати нормал қийматдан қанчалик катта бўлса, патологик жараён шунчалик аниқ бўлади. Масалан, электр қаршилигининг меъёрдан ошиб кетиши организмда таназзул жараёнининг ривожланиши, қариш, тананинг ҳаётий функцияларининг пасайишини кўрсатади. Ҳар бир шахс учун назорат қилинадиган биофаол нуқтасининг электр қаршилигини меъёрий қиймати индивидуал бўлиб, у тўқималарнинг электр ўтказувчанлиги билан характерланади. АДАБИЁТЛАР 1. Ahn W, Kim J-T. Blood Glucose Measurement Principles of Non-invasive Blood Glucose Meter: Focused on the Detection Methods of Blood Glucose. Int J Biomed Eng Technol. 2012; 33(3):114-127. doi: 10.9718/jber.2012.33.3.114 2. Бабенко А.Ю., Кононова Ю.А., Циберкин А.И., Ходзицкий М.К., Гринева Е.Н. Динамика развития методов контроля гликемии от инвазивных к неинвазивным. Актуальные перспективы //Сахарный диабет. 2016. –Т.19, №5. doi: 10.14341/ DM7760. С.397-405. IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1 ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 543 3. Эльбаева А.Д. Неинвазивные методы диагностики концентрации глюкозы и холестерина в крови // Международный журнал прикладных и фундаментальных исследований. 2016, № 6-2. – С. 301-305. 4. H.M. Heise, R. Marbach, G. Janatsch, J.D. Kruse-Jarres, Determination of Glucose in Whole Blood Attenuated Total Reflection Infrared Spectroscopy,‖ Anal. Chem. 1989: 61, 2009-2015. 5. Портнов Ф.Г. Электропунктурная рефлексотерапия. - Рига: Зинатне, 1987. –352 с. 6. Nakatani Y., Yamashuta K. Riodoraku Akupunkture. Japan. Tokyo. 1977. 7. Гулиев А.А., Жураев Г.У., Турапов У.У. О создание неинвазивного компьютерного биоизмерителя для анализа биофизических показателей биологически активных точек. Ахбороткоммуникациялар: Тармоқлар, технологиялар, Ечимлар. №4(60), Т., 2021. С.20-26.