ISLOM SIVILIZATSIYASINING DINIY-FALSAFIY JIHATLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1330 ISLOM SIVILIZATSIYASINING DINIY-FALSAFIY JIHATLARI 1Ankabayev Raxim Turg‘unovich, 2Ismoilov Rasulbek Isroil o‘g‘li, 3Umarov Murodillo Baxtiyor og‘li, 4Nurmanov Barkamol Sarvar oʻgʻli 1CHDPU San’atshunoslik fakulteti Tasviriy san’at va dizayn kafedrasi dotsenti, 2,3,4CHDPU Pedagogika fakulteti pedagogika yo‘nalishi https://doi.org/10.5281/zenodo.17448459 KIRISH Islom sivilizatsiyasi tarixiy jarayonlarda nafaqat diniy, balki falsafiy, ilmiy va madaniy sohalarda ham chuqur ta’sir ko‘rsatgan yuksak tamaddun sifatida shakllangan. Bu sivilizatsiyaning asosiy tayanchi Qur’oni karim va Sunnatga asoslangan islom dini bo‘lib, uning ma’naviy va falsafiy chuqurligi musulmon faylasuflari, mutakallimlari hamda mutasavviflarining boy ilmiy-ma’naviy merosi orqali namoyon bo‘ladi. Ushbu maqolada islom tafakkuri, kalom ilmi, musulmon faylasuflari falsafasi hamda tasavvuf orqali shakllangan diniy-falsafiy qarashlar tahlil qilinadi. 1. Islom tafakkuri va diniy dunyoqarash Islom tafakkuri — Alloh, inson, koinot va hayotning ma’nosi haqidagi Qur’on va hadis asosida shakllangan dunyoqarashdir. Bu tafakkur markazida Tawhid — yagona Xudoga e’tiqod konsepsiyasi turadi. Islom dini insonni aql-idrok egasi, erkin irodali va mas’uliyatli mavjudot sifatida talqin qiladi. Qur’oni karimda tafakkur, tadabbur, ta’aqqul (ya’ni aqliy mushohada) qilishga doir ko‘plab oyatlar mavjud. Bu holat musulmon olimlarini ilm-fan va falsafiy izlanishlarga undagan. 2. Kalom ilmi — islomiy falsafaning asosi Kalom ilmi — islom aqidaviy masalalarini aqliy dalillar bilan isbotlashga yo‘naltirilgan diniy-falsafiy fan hisoblanadi. Bu fan VIII asrda musulmonlar orasida yuzaga kelgan e’tiqodiy qarama-qarshiliklarga aqliy asosda javob berish ehtiyojidan kelib chiqqan. Kalom ilmi vakillari Qur’on va Sunnat asosida shakllangan e’tiqodiy aqidalarni mantiqiy asoslashga intilganlar. Asosiy kalomiy maktablar: • Mu’taziliylar – aqlni birlamchi manba deb bilgan, Xudoning adolat va irodasi konsepsiyasiga urg‘u bergan. • Ash’ariylar – naql (vahiy) bilan aql o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga harakat qilgan. • Maturidiylar – ayniqsa Movarounnahrda keng tarqalib, aql bilan vahiyni uyg‘unlashtirgan sog‘lom tafsir maktabini yaratgan. Kalom ilmi orqali musulmon olimlari qadimgi yunon falsafasini tahlil qilib, o‘z diniy e’tiqodlarini himoya qilish va chuqur ilmiy tizimga solishga muvaffaq bo‘lganlar. 3. Musulmon faylasuflarining falsafiy merosi Islom sivilizatsiyasining eng yuksak yutuqlaridan biri — falsafa, ilohiyot va tabiiy fanlar sohasida yetishib chiqqan buyuk mutafakkirlar merosidir. Ular Sharq va G‘arb tafakkurini birlashtirgan, diniy va dunyoviy bilimlar o‘rtasidagi uyg‘unlikni izlashgan. • Abu Nasr al-Farobiy — Platon va Aristotel falsafasini islomiy ruhda sharhlab, "ideal jamiyat", "fazilatli shahar" va "komil inson" g‘oyalarini ilgari surgan. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1331 • Ibn Sino (Avitsenna) — falsafa, tibbiyot, mantiq va ilohiyotda chuqur izlanishlar olib borgan. Uning fikricha, din va falsafa bir-birini to‘ldiradi, har ikkisi haqiqatga eltuvchi yo‘ldir. • Ibn Rushd (Averroes) — aql va vahiy uyg‘unligini himoya qilgan, diniy matnlarni falsafiy-metodik tahlil qilish zarurligini asoslagan. Ushbu mutafakkirlar musulmon dunyosida aqlparastlik, ilmiy tahlil va falsafiy tafakkurning rivojiga beqiyos hissa qo‘shganlar. 4. Tasavvuf va falsafiy tafakkur Islom sivilizatsiyasining muhim diniy-falsafiy unsurlaridan biri bu — tasavvuf bo‘lib, u qalb pokligi, Allohga muhabbat va ruhiy kamolot g‘oyalari asosida shakllangan. Tasavvufda inson — nafsini poklash, qalbini Allohga bog‘lash va ma’naviy yuksalish orqali haqiqatga yetishuvchi mavjudot sifatida tasvirlanadi. Mashhur mutasavviflar: • Imom al-G‘azoliy — diniy ilmlar bilan falsafani birlashtirib, tasavvufni islomiy aqidalar bilan uyg‘unlashtirgan. • Jaloliddin Rumiy — ilohiy muhabbat, sabr, tavakkul va insoniyatni yagona haqiqat sari chorlovchi shoir va mutasavvif. • Bahouddin Naqshband — Naqshbandiya tariqatining asoschisi sifatida "dil ba yor, dast ba kor" (ko‘ngil Allohda, qo‘l ishda) shiorini ilgari surgan. Tasavvuf orqali islom sivilizatsiyasi ma’naviyat, axloq va ruhiy tarbiyada ulkan iz qoldirgan. Xulosa Islom sivilizatsiyasi chuqur diniy e’tiqodlar, aqlparastlik va ma’naviy-falsafiy tafakkur uyg‘unligiga asoslangan. Kalom ilmi, musulmon faylasuflari falsafasi, tasavvuf va Qur’on-tafsir ilmlari orqali bu sivilizatsiya nafaqat Sharq, balki butun insoniyat tarixida muhim iz qoldirgan. Islom dini o‘z mohiyatida aqlni rad etmaydi, balki uni ilohiy haqiqat sari yo‘naltiradi. Shu sababli, Islom sivilizatsiyasi diniy-falsafiy yondashuv asosida har ikki olam saodatini maqsad qilgan tamaddun sifatida e’tirof etiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Al-Farobiy. Fozil shahar ahli. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 1993. 2. Ibn Sino. Kitob ash-Shifo (qismlar). – Tehron: Donyayi Kitob, 1984. 3. Al-G‘azoliy. Ihyo ulum ad-din (Din ilmlarini tiriltirish). – Qohira: Dar al-Ma‘rifa, 1966. 4. Nasr, Seyyid Hossein. Islamic Science: An Illustrated Study. – London: World Wisdom, 2006. 5. Sharif, M. M. A History of Muslim Philosophy. – Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1963. 6. Muhammadjon Komilov. Islom falsafasi. – Toshkent: Sharq, 2004. 7. Islom ensiklopediyasi. – Toshkent: Fan, 2000-2015. 8. Karimov, M. Kalom ilmi asoslari. – Toshkent: TDYMI, 2007.