scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

ЗИЛЗИЛАЛАР ОҚИБАТИДА ТАБИИЙ ГАЗ УЗАТИШ ТИЗИМИДАГИ АВАРИЯЛАРНИ ОЛДИНИ ОЛИШ ВА ИҚТИСОДИЙ САМАРАДОРЛИКГА ЭРИШИШ

Ахраров, Бобирходжа Баходирович

Abstract

Одам – яшаш муҳити ва ҳавф даражаси ҳавфли омилнинг таҳдиди ва тизимининг шикастланиши юзага келиши сифатида белгиланади. Ҳар қандай даражада (ҳудудий, маҳаллий, шунингдек «одам – яшаш муҳити» тизими доирасида) зилзила ҳавфни ўрганишнинг умумий схемаси қуйидаги кўринишдаги кетма – кетликда амалга оширилади: яъни, сейсмик ҳавфни аниқлаш ва олдиндан башорат қилиш; аҳоли ва иқтисодиёт объектларининг зарарланишини таркибий қисмлар бўйича баҳолаш; дифференциал ва интеграл йўқотишларни тахлил қилиш зилзила ҳавфни бошқариш бўйича чора – тадбирларни ишлаб чиқиш.

Full text

Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 177 DOI: https://10.5281/zenodo.17448457 ЗИЛЗИЛАЛАР ОҚИБАТИДА ТАБИИЙ ГАЗ УЗАТИШ ТИЗИМИДАГИ АВАРИЯЛАРНИ ОЛДИНИ ОЛИШ ВА ИҚТИСОДИЙ САМАРАДОРЛИКГА ЭРИШИШ Ахраров Бобирходжа Баходирович ТДТУ “Хает фаолияти хавфсизлиги” кафедраси т.ф.д (PhD), доцент в.б АННОТАЦИЯ Одам – яшаш муҳити ва ҳавф даражаси ҳавфли омилнинг таҳдиди ва тизимининг шикастланиши юзага келиши сифатида белгиланади. Ҳар қандай даражада (ҳудудий, маҳаллий, шунингдек «одам – яшаш муҳити» тизими доирасида) зилзила ҳавфни ўрганишнинг умумий схемаси қуйидаги кўринишдаги кетма – кетликда амалга оширилади: яъни, сейсмик ҳавфни аниқлаш ва олдиндан башорат қилиш; аҳоли ва иқтисодиёт объектларининг зарарланишини таркибий қисмлар бўйича баҳолаш; дифференциал ва интеграл йўқотишларни тахлил қилиш зилзила ҳавфни бошқариш бўйича чора – тадбирларни ишлаб чиқиш. Калит сўзлар: зилзила, сейсмология, камуналэнергетик тармоқлар, авариялар, сейсмик районлаштириш, башорат, фаол зона, сейсмик риск, ёнғинлар. ПРЕДОТВРАЩЕНИЕ АВАРИЙ В СИСТЕМЕ ТРАНСПОРТИРОВКИ ПРИРОДНОГО ГАЗА ВСЛЕДСТВИЕ ЗЕМЛЕТРЯСЕНИЙ И ДОСТИЖЕНИЕ ЭКОНОМИЧЕСКОЙ ЭФФЕКТИВНОСТИ АННОТАЦИЯ Масштаб сейсмического риска в районе крупного города тесно связан с уязвимостью общество и экономическим ущербом. В условиях большого города, как город Ташкент с развитой коммунально-энергетической сетью (КЭС), при реализации сейсмического риска размер экономического ущерба огромен. В среднем в половине зданий, частично разрушенных и обвалившихся, возможно возникновение пожаров. Причинами возникновения пожаров являются короткие замыкания в сетях электроснабжения и утечки газа из-за нарушений герметичности системы газоснабжений зданий различного назначения (жилых и т.д.). Ключевые слова: землетрясение, сейсмология, коммунальные предприятия, аварии, сейсмическое районирование, прогноз, активная зона, сейсмический риск, пожары. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 178 PREVENTING ACCIDENTS IN THE NATURAL GAS TRANSMISSION SYSTEM DUE TO EARTHQUAKES AND ACHIEVING ECONOMIC EFFICIENCY ABSTRACT The scale of seismic risk in the area of a large city is closely linked to the vulnerability of society and economic harm. The notion of damage is used to express the value of loss of society. We differentiate direct and indirect damage. Direct damage is related directly to instant manifestations of seismic processes in the earthquake zone. Indirect damage is associated with decreased productivity in various sectors of the economy. This damage component can manifest itself both directly after the quake, and over a period of several years. In a big city, as the city of Tashkent with welldeveloped municipal energy network (MEN), the seismic risk of economic damage is huge in size. Keywords: earthquake, seismology, utilities, accidents, seismic zoning, forecast, active zone, seismic risk, fires. Мамлакатимиз сейсмик жиҳатдан фаол ҳудудда жойлашган бўлиб, табиий ҳавфларнинг оғир оқибатларини бир неча бор бошидан кечирган. Шунинг учун олиб борилаётган тадқиқотларнинг энг мухим йўналишларидан бири сейсмология ва иншоотларнинг зилзилага бардошлиги бўйича назарий ва амалий ишлар ҳисобланади. Ўзбекистондаги тадқиқотчилар зилзилалар юз беришининг геологик сабабларини ва шарт-шароитларини ўргандилар, зилзилалардан дарак берувчи белгиларни излашнинг гидрогеосейсомологик усулларини ишлаб чиқдилар. Бу зилзилаларни олдиндан айтиш имконини беради. Ҳудудни сейсмик жиҳатдан районлаштириш ишлари амалга оширилдиган ва сейсмик жиҳатдан фаол ҳудудлар харитаси тузилган. Натижада республикада қурилган ишлаб чиқариш бинолари ва уй-жойларнинг зилзилага бардошлилигини таъминлаш имкони туғилди. Ер ости иншоотлари-коммуникация тармоқлари, метрополитен ва бошқаларнинг сейсмодинамика назарияси яратилди[1]. Зилзила оқибатида аҳолининг зарар кўриши, объектларнинг ишдан чиқиши зилзиладан иқтисодий зарар кўришлар анча камайди. Тажрибани кўрсатишича,бино батамом вайрон бўлганида харобаларни унинг контуридан ташқарига чиқариб ташланиши унчалик катта эмас, масалан, 9 қаватли бинолар учун 7-9 м ни ташкил этади.Коммунал-энергетик Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 179 тармоқлардаги авариялар сони шаҳарнинг 1 кв.км бузилган қисмига 6-8 та авария тўғри келишидан келиб чиқиб ҳисобланади: разкэс SK = 8 , (1) Аниқ кўриниши учун, шаҳарнинг вайрон бўлган қисмидаги зичлиги 30,40,50 ва 60 фоиз бўлган 10 минг та 5 қаватли ва 9 қаватли турар-жой ва маъмурий бинолар жойлашган майдонда коммунал-энергетик тармоғидаги авариялар сонини формула (1) бўйича башорат қилинган. Башорат натижалари 2 ва 3 -расмларда келтирилган. Графиклардан кўринганидек, 10 балли сейсмик хавфда бинолари беш қаватли, қурилишлари зичлиги 30-60% бўлган шаҳарнинг вайрон бўлган қисмидаги майдонда КЭТ да 15-34 та авария содир бўлади. Бинолари 9 қаватли, қурилишлари зичлиги 30-60% бўлган шаҳарнинг вайрон бўлган қисмидаги майдонда КЭТ да 39-73 та авария содир бўлади. КЭТда рўй берган авариялар оқибатларида одамлар электр токини уриши; газ билан заҳарланиши; қисқа туташувлар ва газни портлаши натижасида чиқадиган ёнғинлардан азият чекиши мумкин. Бундан ташқари, ёрилган сувўтказувчи қувурлар ва канализация коллекторларидан сув тошиши натижасида территорияни сув босиши, ҳамда буғ ва иссиқлик таъминоти тизими элементларининг ишдан чиқиши натижасида инсонлар куйиб жароҳат олиши мумкин.Бошпанасиз қолган одамлар сони кучли ва қисман бузилган ва қулаётган биноларда яшаган одамлар сонига тенг деб қабул қилинган.Ўртача олганда қисман бузилган ва қулаган биноларнинг ярмида ёнғинлар чиқиш эҳтимоли бўлади.Ёнғинларнинг ўртача сони қуйидаги формула орқали топилади: jпож PT 5,0= бирл., (2) Аниқ кўриниши учун формула (2) бўйича 10 мингта турар-жой ва маъмурий бинолари бўлган шаҳарнинг вайрон бўлган қисмидаги ёнғинлар сонини башорат қилинган [2]. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 180 1-расм. 5 қаватли бинолари бўлган шаҳарнинг вайрон бўлган қисмидаги майдонда КЭТ даги авариялар:1,2,3,4қурилишлар зичлиги 60,50,40,30 фоиз 2-расм. 9 қаватли бинолари бўлган шаҳарнинг бузилган қисмимайдонида КЭТ даги авариялар:1,2,3,4– қурилишлар зичлиги 60,50,40,30 фоиз бўлган шароит Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 181 Башорат натижалари 3-расмда берилган. 3-расм. Турар-жой ва маъмурий бинолардаги ёнғинлар сони Ҳавфнинг асосий кўрсаткичлари – шаҳар ва аҳоли пунктларида бузилишлар, бино ва иншоотларнинг вайрон бўлиши, шунингдек қишлоқ хўжалигида фойдаланилувчи экин майдонларининг яроқсиз ҳолатга келиб қолишига, олиб келади.Тўлиқ ва солиштирма физик (инженерлик) ҳавфини тавсифловчи ҳолатда темир йўл, автомобил йўллари ва инфратузилмалар бошқа объектларининг бузилиши; тўлиқ ва солиштирма иқтисодий ҳавфни тавсифловчи – хўжалик ва атроф – табиий муҳит объектлари бузилиши ва ишдан чиқиши; тўлиқ ижтимоий ва индивидуал (якка тартибдаги) ҳавфни тавсифловчи – аҳолининг зарар кўриши (жароҳатланиш, стресс, мол – мулкини йўқотиши)каби холатлар рўй беради. Ишлаб чиқилган ва тавсия этилган техник ечимларни ижтимоиийиқтисодий самарадорлигини баҳолашда қатор адабаёт ва манбаларда баён этилган методологик ёндашувдан фойдаланилади. [2] Аҳолига табиий газ таҳсимлаш тизимининг газ босимини асосий редукторини қайта телемеханик ростлаш қурилмаси сейсмик хавфни камайтириш имконини беради. Қурилма телебошқарув схемаси ва ижрочи механизмдан ташкил топган бўлиб, регулятор бошқарувини буйруқ ускунаси билан боғланган (пилот). Маълумки, сеймик хавф даражаси 1 баллга камайса, бу хавфни ўзгаришига олиб келади, Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 182 масалан хавф даражаси 5 балл бўлганда индивидуал сейсмик хавф 1.6∙10-63.2∙10-6 ,хавф даражаси 6 балл бўлганда эса индивидуаль сейсмик хавф 3.21∙10-66.4∙10-6 .Улар орасидаги фарқ икки баробарни ташкил этади. Иқсодий зарар 1632 доллар/км2∙йил га камаяди.[2] Ушбу маълумотлардан келиб чиққан ҳолда тавсия этилган техник ечимни ижтимоиий самарадорлиги қуйидаги формула билан аниқланади: 100)1( 11 22    −= DP DP C Бу ерда С–тавсия этилган техник ечимни ижтимоиий самарадорлиги, фоизларда; 21,21 ,,, DDPP -техник ечим жорий қилинмасдан олдин ва қилингандан кейин индивидуаль хавф эҳтимоллари ҳамда аҳоли сони. Тошкент шаҳар Олмазор тумани «Чимбой» махалласи мисолида тавсия этилган техник ечимни ижтимоиий самарадорлиги, махаллада 7876 нафар аҳоли яшайди деб олинса, қуйидагича топилади: 50100) 787624,0 787612,0 1( =   −=C % Ҳисоб натижасига кўра тавсия этилган техник ечимни ижтимоиий самарадорлиги 50 фоизни ташкил этади, сейсмик риск 2 марта камаяди.6-8 балл зилзила содир бўлса,ўртача олганда қисман бузилган ва қулаган биноларнинг ярмида ёнғинлар чиқиш эҳтимоли бўлади [3].Мазкур вазиятда махалладаги ёнғинларнинг ўртача сони у ердаги бино ва иншоотлар сонининг ярмига тенг бўлади. Ёнғин оқибатида аҳолини тахминан 30 фоиз моддий мулки нобуд бўлади. Олмазор тумани «Чимбой»махалласида 1194 хонадон мавжуд эканлигини ҳисобга олганда, тавсия этилган телемеханик ростлаш қурилма сейсмик хавфни камайтириши эвазига сақлаб қолинадиган аҳоли мулкини баҳоси, яъни иқтисодий самарадорлик: 7164000003,020000001194 == э Э сўм. Ҳисоблар натижасига кўра, тавсия этилган техник ечимни ижтимоиий ва иқтисодий самарадорлиги қуйидагича: ижтимоиий риск 50 фоизга камаяди; аҳолининг 716400000 сўм моддий бойликлари асраю қолинади (2021йил баҳосида). Телебошқарув қурилмасини ишлаш принципи: мазкур қурилма аҳолига табиий газ таҳсимлаш тизимининг газ босимини асосий редуторини қайта телемеханик ростлаш учун мўлжалланган. Қурилма телебошқарув схемаси ва ижрочи механизмдан ташкил топган бўлиб, регулятор бошқарувини буйруқ Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 183 ускунаси билан боғланган(пилот) [3]. Телебошқарув схемаси диспетчер пунктида жойлашган бошқарув калити, газ регулятор пунктида жойлашган утбланган реледан ПР иборат (4-расм). 4-расм.Телебошқарув қурилмасини принципиал схемаси Қутбланган реле ва бошқарув калити икки симли телефон тармоғига орқали боғланган. Телебошқарув қурилмасининг ижрочи механизми 2 АСМ-400 типдаги реверсив электродвигатель, вилка В билан уланган редуктордан иборат. Вилка В регулятор бошқарувини РУ буйруқ ускунаси штурвал-дискига ШД киритилган. Штурвал-диск ШД ҳаракати охирги ўчиргичлар блоки БКВ билан чеклаб қўйилган. Электродвигатель ва БКВ қутбланган релега ПР таҳсимловчи клемма қутиси РКК орқали уланган. [4] Ҳаракат охирги ўчиргичлар блоки БКВ билан чеклаб қўйилган. Ижрочи механизм газ босимини ростловчи замонавий буйруқ берувчи ускуналар билан осонгина уланади. Ижрочи механизм редуктори айланувчи вилка В билан боғланган, вилканинг бармоқлари газ босимини ростловчи пилотштурвал-диски тешигига киритиб қўйилган. Штурвалдиск ШД пилотни босиш гайкаси НГПга уланган, ушбу гайка эркин силжий олади. Пилотни босиш гайкаси НГП айланганда, пружинага қўшимча Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 184 куч тушади ва пружина пилот мембранасига таъсир қилади. Пилот мембранасини пружина таъсиридаги ҳар қандай силжиши буйруқ берувчи ускуна тиқинини унга мос силжишига олиб келади. Тиқинни силжиши газ босимини асосий регулятори мембранасига таъсир этувчи газ босимини ўзгаришига олиб келади. Ўз навбатида асосий регулятордан чиқётган газ босими ўзгаради. «Газ босими юқори» ва «Газ босими паст» сигналлари диспетчер пунктидан қутб белгиси бўйича қурилмага жўнатилади. Ушбу сигналларни газ ростлаш пунктида қутб релеси ПР қабул қилади, унинг контактлари орқали реверсив электродвигатель ишга тушади. Электродвигатель ишлаганда пилотни .штурвал-диски ва босишгай касимос ҳолда силжийди. Пилотни босишгай касиўнга айланганда асосий регулятордан чиқиш газ босими ошади ва чапга айланганда чиқиш газ босими пасаяди. Ушбу қурилмага асосий регулятордан чиқаётган газни бекитиш буйруғини ҳам бериш имкони мавжуд. Зилзила бали юқори бўлганда унга мос сигнал диспетчер пунктидан қут б белгиси бўйича қурилмага жўнатилади. Ушбу сигналларни газ ростлаш пунктида қутб релеси ПР қабул қилади, унинг контактлари орқали реверсив электродвигатель ишга тушади. Электродвигатель ишлаганда пилотни.штурвал-диски ва босиш гайкасимос ҳолда силжийди. Пилотни босишгай касичапга айланади, асосий регулятордан газ чиқиш тўхтатилади. Зилзила оқибатида аҳолига газ узатиш тизимидан табиий газ чиқиши туфайли содир бўладиган портлашлар ва ёнғинлар бартараф этилади. ХУЛОСА КЭТ га эга бўлган Тошкент шаҳар Олмазор тумани Чимбой махалласи шароитида зилзила содир бўлганда рўёбга чиқадиган сейсмик рискни (иқтисодий зарарни) кўлами ўрганилди. Махаллалар аҳолисини зилзилага тайёргарлиги бўйича маълумотлар таҳлил этилди. КЭТ даги авариялар сони шаҳарнинг 1 кв.км бузилган қисмига 6-8 та авария тўғри келиши, ўртача олганда қисман бузилган ва қулаган биноларнинг ярмида ёнғинлар чиқиш эҳтимоли бўлиши аниқланди. Ёнғинлар чиқишини олдини олишучун электр тармоқлари ва газ таъминоти системаларини электр энергияси ва табиий газ узатилишини автоматик ва автоном тарзда тўхтатадиган техник воситалар билан таъминлаш зарур. Шу мақсадда шаҳарнинг бузилган қисмида ёнғин чиқишини табиий газ узатилишини бир онда тўхтатиш йўли билан олдини олиш учун техник ечимлар ишлаб чиқилди. Ишлаб чиқилган ва тавсия этилган техник ечимларни ижтимоиийиқтисодий самарадорлигини баҳолашда қатор адбаиёт ва манбаларда баён этилган методологик ёндашувдан фойдаланилди. Тавсия Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 185 этилган техник ечимни ижтимоиий ва иқтисодий самарадорлиги қуйидагича: ижтимоиий риск 50 фоизга камаяди; аҳолининг 716400000 сўм моддий бойликлари асраб қолинади (2021 йил баҳосида). ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙҲАТИ: (REFERENCES) 1. Кязимов К.Г. Справочник газовика: Справочное пособие.- 3-е изд., стер.- М.: Высшая школа; Изд. центр «Академия», 2000. – 272 с. 2.Ларионов В.И., Фролова Н.И., Угаров А.Н. Методические подходы к оценке уязвимости и их применение при оперативном прогнозировании последствий землетрясений. // Материалы Общероссийской конференции «Риск-2000». - М.: Анкил, 2000. - С.132-135. 3. Мавлянова Н.Г., Инагамов Р.Ш. и др. К вопросу о методике оценки сейсмического риска для территории Узбекистана //Материалы Международной конференции «Проблема оценки сейсмической опасности, сейсмического риска и прогноза землетрясений» - Ташкент: ИС АН РУз, 2004.- С. 73-77. 4.Мавлянова Н.Г., Инагамов Р.Ш. Проблемы оценки сейсмического риска в Узбекистане // Известия Узбекского географического общества, Том 23. – Ташкент: Фан. – С. 55-57.