ОРТА ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ШЫҒЫС СӘУЛЕТ ӨНЕРІНІҢ ДАМУЫ

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1355 ӘОЖ 7.033.21:904 ОРТА ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ШЫҒЫС СӘУЛЕТ ӨНЕРІНІҢ ДАМУЫ Нысанбаев Б.С1, Умиралиев М.М2, Кадыров А.Р3, Умралиева Л.М4, Оралбек А.Қ5 Сәулет кандидаты., доцент1, Аға оқытушы 2, Аға оқытушы 3, Аға оқытушы 4, Аға оқытушы5 https://doi.org/10.5281/zenodo.17448543 Андатпа. бұл мақалада орта ғасырлар кезеңіндегі шығыс сәулет өнерінің қалыптасуы мен дамуы қарастырылады. Зерттеу барысында Орта Азия, Парсы және араб елдеріндегі сәулет ескерткіштері мен олардың көркемдік ерекшеліктері талданады. Шығыс сәулетіне тән басты сипаттар – рухани мазмұнның, сәндік нақыштардың және геометриялық үйлесімнің біртұтастығы сипатталады. Мақалада Самарқан, Бұхара, Исфахан сияқты тарихи қалалардағы көрнекті ғимараттардың (мешіттер, медреселер, кесенелер) архитектуралық шешімдері мен көркемдік безендірілу тәсілдері сипатталады. Сондай-ақ парсы және араб мәдениеттерінің ықпалы мен олардың сәулеттік дәстүрлерінің өзара байланысы қарастырылған. Орта ғасырлардағы шығыс сәулет өнері — тек құрылыс мәдениетінің емес, рухани және эстетикалық құндылықтардың көрінісі екендігі мақалада жан-жақты ашып айқындалады. Кілттік сөздер: шығыс сәулеті, орта ғасырлар, Орта Азия, Парсы сәулеті, Араб сәулеті, ислам мәдениеті, мешіт, кесене, мәдени мұра. Андатпа. в данной статье рассматривается становление и развитие восточной архитектуры периода Средневековья. В ходе исследования анализируются архитектурные памятники Средней Азии, Персии и арабских стран и их художественные особенности. Для восточной архитектуры характерны основные черты – единство духовного содержания, декоративных мотивов и геометрического сочетания. В статье описываются архитектурные решения и способы художественного оформления выдающихся зданий (мечетей, медресе, мавзолеев) в таких исторических городах, как Самарканд, Бухара, Исфахан. Также рассматривается влияние персидской и арабской культур и взаимосвязь их архитектурных традиций. В статье подробно раскрывается, что восточная архитектура в Средние века -это отражение духовных и эстетических ценностей, а не только культуры строительства. Ключевые слова: восточная архитектура, средневековье, Средняя Азия, персидская архитектура, арабская архитектура, исламская культура, мечеть, мавзолей, культурное наследие. Summary. This article examines the formation and development of Oriental architecture in the Middle Ages. The study analyzes the architectural monuments of Central Asia, Persia and Arab countries and their artistic features. The main features of Oriental architecture are the unity of spiritual content, decorative motifs and geometric combinations. The article describes architectural solutions and methods of decoration of outstanding buildings (mosques, madrassas, mausoleums) in such historical cities as Samarkand, Bukhara, Isfahan. The influence of Persian and Arab cultures and the interrelation of their architectural traditions are also INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1356 considered. The article reveals in detail that Oriental architecture in the Middle Ages is a reflection of spiritual and aesthetic values, not just the culture of construction. Keywords: oriental architecture, Middle Ages, Central Asia, Persian architecture, Arabic architecture, Islamic culture, mosque, mausoleum, cultural heritage. Кіріспе Орта ғасырлар кезеңі – адамзат тарихындағы мәдениет пен өнердің қарқынды дамыған дәуірі. Бұл кезеңде Шығыс елдері әлем өркениетінде өзіндік орны бар, ерекше сәулет дәстүрін қалыптастырды. Шығыс сәулет өнері тек құрылыс нысандарының жиынтығы ғана емес, халықтардың дүниетанымы мен рухани өмірінің көрінісі болып табылады. Орта ғасырларда ислам мәдениетінің таралуымен бірге сәулет өнері жаңа көркемдік деңгейге көтерілді. Мешіттер, медреселер, кесенелер, сарайлар мен қоғамдық ғимараттар салу ісі кең өріс алды. Әсіресе Орта Азия, Парсы және араб елдерінде салынған сәулет туындылары өзіндік көркемдік стилімен, ою-өрнек пен мозаиканың үйлесімділігімен ерекшеленді. Шығыс сәулет өнерінің дамуы тек аймақтық сипатпен шектелмей, бүкіл адамзат мәдениетінің дамуына зор ықпал етті. Сондықтан орта ғасырлардағы шығыс сәулетінің қалыптасу үрдісін зерттеу – тарихи, мәдени және эстетикалық тұрғыдан маңызды. Негізгі бөлім Шығыс сәулет өнерінің жалпы сипаттамасышығыс сәулет өнері ислам мәдениетінің ықпалымен дамып, діни және қоғамдық құрылыстардың өзіндік көркемдік ерекшеліктерін қалыптастырды. Бұл дәуірдің сәулет ескерткіштері симметрия, геометриялық дәлдік, өрнектің молдығы және көгілдір түстердің үйлесімімен ерекшеленеді. Мұнаралар, күмбездер, мешіттер, медреселер, керуен-сарайлар мен мавзолейлер Шығыс сәулет өнерінің басты типтеріне айналды. Шығыс сәулет өнері — адамзат мәдениетінің ең көне және ең көркем бағыттарының бірі. Ол мыңдаған жылдар бойы қалыптасып, халықтардың тұрмыс-тіршілігімен, діни наным-сенімдерімен, табиғи орта ерекшеліктерімен және философиялық дүниетанымымен тығыз байланысты дамыды. Шығыс архитектурасы өзінің әсемдігімен, өрнектік байлығымен, үйлесімдік заңдылығымен және рухани мазмұнымен ерекшеленеді. Бұл өнер түрі тек құрылыс салу шеберлігі емес, сонымен қатар адамның ішкі дүниесін, эстетикалық талғамын және өмірге көзқарасын бейнелейтін мәдени құбылыс болып табылады. Негізгі ерекшеліктері 1. Күмбез бен мұнаралардың көптігі. Шығыс сәулетінің басты айрықша белгісі – күмбезді құрылымдар мен мұнаралар. Күмбез аспанмен, яғни мәңгілік пен рухани биіктікті бейнелесе, мұнаралар адам мен Тәңір арасындағы байланысты символдық түрде көрсетеді. 2. Симметрия мен үйлесім заңдылығы. Барлық ғимараттар белгілі бір геометриялық тепе-теңдік пен симметрияға бағынады. Бұл ислам мәдениетіне тән тәртіп пен үйлесім идеясын білдіреді. 3. Көркем безендіру мен ою-өрнек. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1357 Шығыс сәулет өнері мозаика, керамика, қыш, сылақ және мрамор арқылы безендіріледі. Геометриялық өрнектер, өсімдік тектес мотивтер және каллиграфиялық жазулар – көркемдік композицияның негізгі элементтері. 4. Түстердің мәні мен символикасы. Көгілдір, көк, жасыл және алтын түстер жиі қолданылады. Әсіресе көгілдір түс – аспан мен тазалықтың белгісі, ол мешіттер мен кесенелердің басты реңіне айналған. 5. Ғимараттардың типологиялық алуан түрлілігі. Шығыс сәулетінде діни және қоғамдық құрылыстар маңызды орын алады: мешіттер, медреселер, мавзолейлер, керуен-сарайлар, хан сарайлары мен су бұрқақтары бар бақтар — бәрі де халық мәдениетінің көрінісі. 6. Рухани-эстетикалық мәні. Шығыс сәулет өнерінің негізгі мақсаты — адамның рухани тыныштығын, ішкі үйлесімін сезіндіру. Әрбір ғимарат тек тұрмыстық қызмет атқармай, сонымен бірге ой толғауға, тазаруға, Жаратушыға жақындауға арналған кеңістік ретінде түсіндіріледі. Шығыс сәулет өнері - сұлулық пен мағынаның, дәстүр мен жаңашылдықтың тоғысуынан туған мәңгілік мәдени мұра. Оның үйлесімді формалары мен сәндік өрнектері халық даналығы мен рухани дүниесінің көрінісі болып табылады. Бүгінде Самарқан, Исфахан, Бұхара, Түркістан және Дамаск сияқты қалалардағы сәулет ескерткіштері осы ұлы мәдениеттің мәңгілік айғағы ретінде әлемдік өркениет тарихында ерекше орын алады. Орта Азиядағы сәулет өнерінің дамуыорта Азияда сәулет өнері Самарқан, Бұхара, Түркістан, Хива қалаларында ерекше өркендеді. Самарқанда Әмір Темір мен Ұлықбек дәуірінде салынған Регистан кешені, Бибі Ханым мешіті, Гүр-Әмір мавзолейі ислам сәулет өнерінің шыңы болып саналады. Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі — қазақ даласындағы ең ірі сәулеттік ескерткіш, онда Орта Азияның кірпіш қалау және көгілдір қышпен безендіру дәстүрі көрініс тапқан 1. Ерте кезеңдегі сәулет ескерткіштері - Орта Азияда сәулет өнерінің дамуы б.з. алғашқы ғасырларынан бастау алады. Ежелгі Мерв, Ниса, Пенджикент, Топыраққала, Қойқырылғанқала сияқты қалаларда сарайлар мен бекіністер тұрғызылды. Бұл құрылыстардың ерекшелігі — шикі және күйдірілген кірпіштің кең қолданылуы, қалың қабырғалар мен ішкі аула жүйесінің болуы. Бұлар көбінесе әкімшілік және діни мақсаттағы ғимараттар болып, аймақ халқының өмір салтын және қоғам құрылымын бейнеледі. 2. Ислам дәуіріндегі сәулет өнерінің өркендеуі - VIII–XII ғасырлар аралығында ислам дінінің таралуымен сәулет өнері жаңа бағыт алды. Бұл кезеңде мешіттер, медреселер, мавзолейлер, керуен-сарайлар сияқты құрылыстар кең тарады. Бұхарадағы Самани мавзолейі (IX ғ.) – Орта Азия сәулет өнерінің ең көне және ең көркем үлгісі. Ол күйдірілген кірпіштен өріліп, геометриялық өрнектермен әсемделген. Мерв және Үргеніш қалаларында мешіттер мен кесенелер көптеп салынды, олардың құрылысында күмбездік құрылым мен симметрия принципі айқын байқалды. 3. Әмір Темір мен Темір әулеті тұсындағы сәулет гүлденуі (XIV–XV ғғ.)- Бұл дәуір Орта Азия сәулет өнерінің «алтын ғасыры» саналады. Самарқан, Бұхара, Хива, Түркістан қалалары мәдениет пен сәулеттің ірі орталығына айналды. Самарқанда Әмір Темірдің бұйрығымен Бибі Ханым мешіті, Гүр-Әмір мавзолейі, кейінірек Регистан ансамблі бой көтерді. Бұл құрылыстардың басты ерекшелігі – көгілдір күмбездер, өрнекті қыш INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1358 мозаикалар және нәзік каллиграфиялық жазулар. Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – қазақ жеріндегі исламдық сәулеттің ең ірі туындысы. Кесененің құрылысында кірпіш өрнегі, биік күмбез, көгілдір керамика және симметриялық жоспар кеңінен қолданылған. Бұл дәуір сәулет өнерінде құрылымдық жаңалықтар мен көркемдік үйлесімнің шыңына жетті. 4. Керуен-сарайлар мен қоғамдық ғимараттар - Орта Азия арқылы өткен Ұлы Жібек жолы бойында көптеген керуен-сарайлар, мешіттер, базарлар және қоғамдық моншалар салынды. Мұндай құрылыстар саяхатшылар мен саудагерлерге арналған, сондықтан олар тек функционалды емес, сонымен қатар сәндік безендірілуімен де ерекшеленді. Мысалы, Хорасандағы және Бұхарадағы керуен-сарайлар сәндік кірпіш өрнектері мен арка жүйелерін пайдалануымен танымал болды. 5. Орта Азия сәулет өнерінің көркемдік ерекшеліктері Орта Азиядағы сәулет өнеріне тән белгілер: ➢ Күмбез және мұнараның кең қолданылуы; ➢ Геометриялық және өсімдік тектес өрнектер; ➢ Көк және көгілдір түстердің басымдығы; ➢ Каллиграфиялық жазулар арқылы ғимараттарды безендіру; ➢ Кең аулалы, көп бөлмелі жоспарлау жүйесі. Бұл элементтер Шығыс мәдениетінің терең философиялық және эстетикалық мәнін бейнелеп, үйлесім мен тәртіп идеясын білдірді. Орта Азия сәулет өнері — ұлттар мен өркениеттердің өзара ықпалының нәтижесінде қалыптасқан көркем мұра. Самарқан мен Бұхарадағы сәулет ансамбльдері, Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі сияқты ғимараттар бүгінгі таңда ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген. Парсы және Араб сәулетінің ықпалы - Иран мен Араб елдерінде мешіт пен сарай архитектурасы кең дамыды. Иранда Исфахан мешіттері мен сарайлары өздерінің мозаикалық өрнектерімен және көп күмбезді құрылысымен ерекшеленеді. Араб елдерінде Кордова мешіті, Самарра мұнарасы, Дамаск мешіті сияқты ғимараттар ислам сәулетінің классикалық үлгілері болып есептеледі. Бұл құрылыстарда кең аула, су бұрқақтар, бағандар мен аркалар кеңінен қолданылып, рухани тыныштық пен үйлесімділік әсерін тудырған. Парсы архитектурасы ежелгі Ахеменидтер (б.з.б. VI–IV ғғ.) кезеңінен бастау алады. Персеполь, Пасаргада және Суса қалаларындағы сарайлар — парсы сәулетінің алғашқы ұлы үлгілері. Бұл ғимараттарда алып бағандар, кең залдар мен мүсіндік бедерлер кеңінен қолданылды. Кейінірек Сасанилер (III–VII ғғ.) дәуірінде күмбездік және аркалық құрылымдар жетілдіріліп, мешіт архитектурасының негізі қаланды. Дәл осы кезеңде ирандық айван (жартылай ашық аркалы зал) типі пайда болып, кейін бүкіл Шығыс сәулетінде кең тарады. Ислам дәуіріндегі парсы сәулетінің өркендеуіVII ғасырда ислам діні таралған соң, парсы сәулет өнері жаңа сипат алды. Исламдық дәстүрлер мен жергілікті парсы элементтері бір-бірімен үйлесіп, ерекше стиль қалыптастырды. Исфахан, Шираз, Йезд, Тебриз қалаларында салынған мешіттер мен медреселер ислам сәулетінің інжу-маржанына айналды. Шах мешіті, Имам мешіті (Исфахан), Мир Чахмах кешені (Йезд) — парсы сәулет өнерінің классикалық туындылары. Бұл ғимараттарда көгілдір қышпен безендірілген күмбездер, көп аркалы қақпалар, нәзік каллиграфия және геометриялық өрнектер үйлесім тапқан. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1359 Сәулет өнерінің көркемдік ерекшеліктері - сәулет өнері — адамзаттың рухани және материалдық мәдениетінің ажырамас бөлігі. Ол тек құрылыс пен инженерлік шешімдердің жиынтығы ғана емес, сонымен бірге халықтың дүниетанымын, эстетикалық талғамын және мәдени құндылықтарын бейнелейтін өнер түрі. Әр дәуірдің сәулеті өзінің уақытына тән идеялар мен қоғамдық көзқарастарды көркем түрде жеткізіп отырды. 1. Сәулет өнерінің эстетикалық мәні - сәулет өнерінің басты ерекшелігі – пішін мен кеңістіктің үйлесімділігі. Әрбір ғимарат тек қызметтік мақсатты ғана емес, сонымен бірге сұлулық пен үйлесім идеясын білдіреді. Сәулетші ғимараттың өлшемі мен пропорциясын, жарық пен көлеңкенің қатынасын, түстер мен материалдардың сәйкестігін ескере отырып, адамның эстетикалық сезіміне әсер ететін кеңістік жасайды. Көркем сәулет туындысы адам бойында сұлулық, тәртіп және үйлесім сезімін тудырады. Мысалы, күмбездердің дөңгелек пішіні аспанмен байланыс символы болса, мұнаралар биіктік пен рухани өрлеуді білдіреді. 2. Құрылым мен сәндік элементтердің үйлесімі - Сәулет өнерінде құрылымдық шешім мен көркемдік безендіру өзара тығыз байланысты.Қабырғалардың беріктігі, аркалардың иіні, бағаналардың пішіні – ғимараттың техникалық негізін құрайды. Ал өрнек, мозаика, қыш, жазу және түстік үйлесім – оның көркемдік бейнесін айқындайды. Шығыс сәулетінде сәндік безендіру ерекше рөл атқарды: геометриялық өрнектер, өсімдік тектес нақыштар, каллиграфиялық жазулар ғимараттың рухани мазмұнын толықтырды. Ал еуропалық классикалық сәулетте бағаналар мен фронтондар тәртіп пен үйлесімнің көрінісіне айналды. 3. Кеңістік пен жарықтың көркемдік рөліСәулет өнерінің маңызды көркемдік элементтерінің бірі – кеңістік пен жарық. Жарық сәулесі ғимараттың ішкі құрылымына тереңдік, нәзіктік және символикалық мән береді. Мысалы, мешіттер мен шіркеулерде жарық Құдай нұрының белгісі ретінде қабылданған.Ал кеңістікті ұйымдастыру арқылы сәулетші адамның көңіл күйіне әсер етеді: • ашық аула – еркіндік пен тыныштық сезімін тудырады; • биік күмбез – ұлылық пен рухани өрлеуді білдіреді. 4. Материал мен түс үйлесімі - Сәулет өнерінің көркемдік әсерін арттыратын маңызды құралдардың бірі – құрылыс материалы мен түс гаммасы. Ежелгі дәуірде тас пен ағаш негізгі материал болса, Орта Азия мен Шығыста күйдірілген кірпіш пен керамика кең қолданылған. Көгілдір және көк түстер рухани тазалық пен шексіздікті бейнелесе, алтын түстер байлық пен құдіреттің символы болған. Тас пен қыштың табиғи фактурасы ғимаратқа ерекше жылылық пен табиғилық әсерін береді. 5. Символика және рухани мазмұн - Сәулет өнері әрқашан идея мен символға негізделеді. Мысалы: • Күмбез – аспан мен мәңгіліктің бейнесі; • Мұнара – Жаратушыға ұмтылудың нышаны; • Арка – өмір жолының басталуы мен жалғасуын білдіреді. Сәулет өнеріндегі осындай символикалық бейнелер арқылы халықтардың дүниетанымы мен рухани құндылықтары көрініс табады. 6. Сәулет стилдерінің көркемдік ерекшелігіӘр дәуір мен мәдениет өзіне тән сәулеттік стиль қалыптастырды: Готика – биік мұнаралар мен аркалар арқылы құдайлық INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1360 биіктікті бейнеледі; Қайта өрлеу дәуірі – тепе-теңдік пен үйлесім заңдылығына негізделді; Шығыс сәулеті – өрнек, түстер және симметрияның үйлесімін басты көркемдік тәсілге айналдырды; Қазіргі заманғы сәулет – жеңіл материалдар мен ашық кеңістікті, функционалдық пен минимализмді ұстанады. Зерттеу әдістері мен материалдары: 1. Тарихи-талдау әдісі – орта ғасырлардағы Шығыс елдеріндегі сәулет өнерінің даму кезеңдерін, тарихи және мәдени алғышарттарын анықтау мақсатында пайдаланылды. 2. Салыстырмалы әдіс – әртүрлі аймақтардағы (Орта Азия, Иран, Үндістан, Қытай және т.б.) сәулет үлгілерін салыстыру арқылы олардың ортақ және өзіндік ерекшеліктерін айқындау үшін қолданылды. 3. Көркемдік-эстетикалық талдау әдісі – сәулет ескерткіштерінің сәндік және көркемдік элементтерін, композициялық құрылымын, безендіру тәсілдерін зерттеуге бағытталды. 4. Мәдени-танымдық әдіс – сәулет өнерін сол дәуірдің мәдени, діни және философиялық көзқарастарымен байланыстыра қарастыру үшін қолданылды. 5. Археологиялық және сипаттамалық әдіс – ортағасырлық сәулет ескерткіштері мен археологиялық деректерді жүйелеу және талдау мақсатында пайдаланылды. Зерттеу материалдары: Зерттеудің негізгі материалдарын төмендегідей дереккөздер құрады: • Орта ғасырлардағы Шығыс елдерінің сәулет ескерткіштері (мысалы, Самарқандағы Регистан ансамблі, Бұхарадағы Калян мешіті, Исфахандағы Имам мешіті, Дели мен Аградғы сәулет ғимараттары және т.б.); • Орта Азия мен Таяу Шығыстың тарихи және мәдени мұраларына арналған ғылыми зерттеулер мен археологиялық еңбектер; • Сәулет өнерінің тарихы жөніндегі жазба деректер, қолжазбалар мен саяхатшылардың естеліктері; • Шығыс сәулет өнерін сипаттайтын иллюстрациялық материалдар, сызбалар, фотосуреттер және музей қорларындағы деректер; • Заманауи ғалымдар мен өнертанушылардың ортағасырлық сәулет стилдері, құрылыс әдістері мен көркемдік ерекшеліктері туралы еңбектері. Осы әдістер мен материалдарды қолдану арқылы зерттеу барысында орта ғасырлардағы Шығыс сәулет өнерінің тарихи даму заңдылықтары, аймақтық ерекшеліктері мен мәдени маңызы жан-жақты қарастырылды. Қорытынды Орта ғасырлардағы Шығыс сәулет өнері – адамзат өркениетінің рухани және көркемдік дамуындағы ұлы жетістіктердің бірі. Бұл кезеңде сәулет өнері тек тұрмыстық қажеттілікті өтеумен шектелмей, халықтардың дүниетанымы мен діни сенімін, эстетикалық талғамын және мәдени құндылықтарын айқын бейнеледі. Шығыс елдерінде — әсіресе Орта Азия, Иран, Түркістан, Араб халифаты мен Үндістан аймақтарында — сәулет өнері ерекше өркендеп, өзіндік стиль мен көркемдік дәстүр қалыптасты. Күмбездер мен мұнаралар, көгілдір қыш өрнектер мен каллиграфиялық жазулар, геометриялық үйлесім мен кеңістік симметриясы – сол дәуірдің сәулетіне тән басты белгілер болды.Самарқан, Бұхара, Исфахан, Түркістан қалаларындағы мешіттер мен кесенелер, медреселер мен сарайлар тек архитектуралық шеберліктің емес, сонымен қатар рухани INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1361 мәдениеттің биік деңгейін көрсетті. Бұл ғимараттар ғасырлар бойы шығыс халықтарының өнерін, мәдениетін және дүниетанымын паш етіп келеді. Қорыта айтқанда, орта ғасырлардағы Шығыс сәулет өнері — сұлулық пен үйлесімнің, дәстүр мен жаңашылдықтың, руханият пен шеберліктің біртұтас көрінісі. Ол қазіргі заман сәулетіне де әсерін тигізіп, мәңгілік мәдени мұра ретінде өз маңызын жоғалтпай келеді. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 1. Бабаев А.Қ. Сәулет өнерінің тарихы. – Алматы: ҚазҰТУ баспасы, 2015. – 256 б. 2. Әбдіқалықов С. Орта ғасырлардағы Орта Азияның сәулет ескерткіштері. – Ташкент: Фан, 2010. – 312 б. 3. Қасымова Г. Шығыс мәдениеті мен өнері тарихы. – Алматы: Санат, 2017. – 280 б. 4. Blair, Sheila & Bloom, Jonathan. The Art and Architecture of Islam 1250–1800. – Yale University Press, 1995.-67 б. 5. Ермекбаев Т. Ортағасырлық Қазақстан мен көршілес елдердің сәулет өнері. – Астана: Еуразия университеті, 2018. – 198 б. 6. Creswell, K.A.C. A Short Account of Early Muslim Architecture. Penguin Books, 1989.-58 б. 7. Назарбекова А. Ислам мәдениеті және сәулет мұрасы. – Алматы: Білім, 2020. – 220 б. 8. Hillenbrand, Robert. Islamic Architecture: Form, Function, and Meaning. – Columbia University Press, 1994.-123 б. 9. UNESCO World Heritage Centre. Architectural Monuments of Central Asia. – Paris: UNESCO Publishing, 2019.-78 б.