Full text
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1369 ШАХС МАЪНАВИЯТИНИ ШАКЛЛАНТИРИШДА УСТОЗ ВА ОТА-ОНАНИНГ ЎРНИ 1Хўжанқулов Пиримқул, 2Мирзаулуғова Ситора 1Санъатшунослик факультети "Мусиқа таълими" йўналиши бўйича в.б. доценти, 2Санъатшунослик факультети "Мусиқа таълими" йўналиши 3-курс талабаси https://doi.org/10.5281/zenodo.17448567 Аннотация. Ушбу мақолада шахс маънавиятини шакллантиришда устоз ва отаонанинг ўрни ҳамда роли илмий жиҳатдан ёритилган. Маънавий камолот инсон тарбияси, билим олиш ва ахлоқий қадриятларга таяниш орқали вужудга келиши таъкидланади. Устоз — инсон онги ва дунёқарашини шакллантирадиган, илм ва маърифатга етакловчи асосий тарбиячидир. Ота-она эса фарзанд тарбиясида меҳр, сабр ва намуна орқали унинг ички дунёсига таъсир этувчи биринчи устоз ҳисобланади. Мақолада устоз ва ота-она ҳамкорлиги шахснинг маънавий етуклиги ва жамиятда ўз ўрнини топишида ҳал қилувчи омил экани кўрсатиб берилган. Шунингдек, миллий қадриятлар ва анъаналар асосида тарбия олиш шахс камолотининг асоси экани таъкидланади. Хулоса сифатида устоз ва ота-онани эъзозлаш, уларга ҳурмат ва миннатдорлик туйғуси маънавий баркамолликнинг асосий мезони экани қайд этилган. Калит сўзлар: шахс, маънавият, устоз, ота-она, тарбия, қадрият, камолот, масъулият. Аннотация: В данной статье научно освещается роль и значение наставника и родителей в формировании духовности личности. Подчёркивается, что духовное совершенствование формируется через воспитание человека, получение знаний и опору на нравственные ценности. Наставник — это основной воспитатель, формирующий сознание и мировоззрение человека, ведущий его к науке и просвещению. Родители же являются первыми наставниками, которые через любовь, терпение и личный пример оказывают влияние на внутренний мир ребёнка. В статье показано, что сотрудничество наставника и родителей является решающим фактором в духовной зрелости личности и её нахождении своего места в обществе. Также подчёркивается, что воспитание на основе национальных ценностей и традиций является основой личностного становления. В заключение отмечается, что уважение и благодарность к наставникам и родителям являются важнейшими критериями духовного совершенства. Ключевые слова: личность, духовность, наставник, родители, воспитание, ценности, совершенствование, ответственность. Abstract: This article explores, from a scientific perspective, the role and significance of teachers and parents in shaping an individual's spirituality. It emphasizes that spiritual maturity is achieved through upbringing, acquiring knowledge, and relying on moral values. A teacher is a primary educator who shapes a person’s consciousness and worldview, guiding them toward knowledge and enlightenment. Parents, on the other hand, are the first mentors who influence their child’s inner world through love, patience, and personal example. The article highlights that cooperation between teachers and parents is a decisive factor in the individual's spiritual maturity and their ability to find their place in society. It also stresses that upbringing based on
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1370 national values and traditions forms the foundation of personal development. In conclusion, the article notes that respecting and appreciating teachers and parents is a key measure of spiritual completeness. Keywords: individual, spirituality, teacher, parents, upbringing, values, maturity, responsibility. Маьнавият ва жамият бир-бири билан диалектик боглик ва жамият маьнавиятсиз булмаганидек, маьнавият хам жамиятсиз юзага келиши, мумкун эмас. Маьнавият инсонга узига хос бетакрор мохият, имконият бахш этиб, жамият аьзоларини бирлаштириб, уюштириб туради, у шахснинг, инсоннинг, халкнинг, давлатнинг, жамиятнинг кучи ва кудратидир Инсоннинг мохияти унинг жисмий борлиги билан эмас, балки маьнавияти билан белгиланиб, маьнавиятсиз инсон булмаганидек, маьнавиятдан холи булган маьрифатли, ривожланган жамият хам булмайди.Чунки кишилар онгида янгича фикрлаш булмаса, яьни фукаролар дунекарашида тафаккурида янги дунекарашни шакллантирмай туриб, сиесий-иктисодий ислохатларнинг амалга ошиши кийин кечади ва режалаштирилган максадларга еришиш кийин кечади. Хар бир жамиятнинг маьнавияти инсон камолотининг у еки бу боскичига хос булган иймон ва эьтикоди, ахлок-одоби, тажриба ва малакасини узичига олад ива кишилар фаолияти, истеьдоди, кобилияти, юриш-туришида, намоен булади. Кишиларнинг маьнавий фазилатлари, дунекараши, мафкуравий эьтикоди билан богланиб муайян тартибга тушади ва уларнинг бевосита таьсири натижасида жамият олдидаги вазифаларини англашга ердам беради. Мустакиллик шароитида фукаролар маьнавий камолотининг имкониятлари кенгайди. Мустакиллик барча йуналишларда чукур, мустахкам илдиз олиб бораетган шароитда такомиллашиб, кенгайиб ва чукурлашиб бораетган ахлокий, хукукий бурч ва маьсулият билан богланган манфаатлар маьнавий камолотининг янги муаммоларини келтириб чикараверади. Муаммоларни миллий ва умуминсоний кадриятларга асосланиб хал килиш маьнавий гараккиетининг асосий омилидир. Маьнавий камолот халкнинг тарихий маданий мероси, миллий, умуминсоний кадриятларининг мохиятини чукур англаш ва ахамиятини холисона тушиниш, улардан окилона фойдаланиш, ривожлантириш билан богликдир. Жамият тараккиети ва инсон маьнавий камолотининг узига хос куйидаги томонларини кайд килиш мумкин: Биринчидан. Президентимиз И.А.Каримов таькидлаганидек, маьнавиятинсонни рухан покланиш, калбан улгайишга чорлайдиган, одамнинг ички дунеси, иродасини бакувват, иймон-эьтикодини бутун киладиган, виждонини уйготадиган бекиес куч, унинг барча карашларининг мезонидир. Иркидан миллатидан, яшаетган аник жугрофий шароитидан катьий назар инсон фарзандларининг барчасида, маьнавий камолотнинг субьектив имкониятлари бир хилдир. Лекин шахс яшаетган давр ижтимоий, иктисодий, сиесий, маданий шароитлар билан такозо килинаетган обьектив имкониятлар турлича булиши мумкин.Бу хам маьнавий камолотнинг даражаси ва имкониятларига таьсир этади. Жамият тараккиети жараёнида турли мамлакатлар ва халкларнинг маьнавий камолоти даражаси турлича булиши хам шу обьектив имкониятлар, шароитлар, эхтиежлар билан белгиланганади. Иккичидан, инсон маьнавий камолоти жамият тараккиетининг мухим таркибий кисми, хал килувчи омилидир.
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1371 Жамият иаьнавиятининг доимий равишда тараккий этиб бориши обьектив конунияти болиб, шахс маьнавий камолоти хам тарихий жараен хисобланиб, унинг ривожланиши учун доимо янги имкониятлар, эхтиежлар пайдо булаверади. Хар бир тарихий даврда муайян шароитлар, ижтимоий эхтиеж ва талаблар такозоси билан маьнавиятнинг ривожланиши учун маьлум имкониятлар тугилади. Бу имкониятлар вокеиликка айланиши учун унинг янги мезонлари хам келиб чикади Хар бир мезон тарихий даврдаги инсон маьнавий камолотига булган янги эхтиежлар ва талабларнинг белгисидир. Маьнавиятнинг бир тарихий даврга, мухитга хос булган мезонларининг барча абадий хакикат болиб колавермайди.Инсон маьнавий камолоти асосида адолатга таяниш етиб, адолатли жамиятда комил инсонни тарбиялашга имконият яратилиб, комил инсонлар жамият тараккиетини таьминлайдиган асосий омил хисобланади. Учинчидан, инсон аклан, ахлокан такомиллашиб, фан ва техника ютукларини, жамият тараккиети тажрибаларини урганиб, узлаштириб боргани сари маьнавий омилларнинг жамият хаетига булган таьсири тоборо ортиб бораверади. Дархакикат жамиятдаги барча катта-кичик муаммоларнинг мохияти ва уларнинг истикболи масалалари даставвал кишилар онгида пишиб етилади, сунгра турмушга тадбик этилади. Шахс маьнавиятини ривожлантиришнинг омиллари ва воситалари куп. Булардан бири хар бир шахснинг баркамол инсон булиб етишишига отаоналарнинг хизмати бекиесдир: Узбек халкининг енг кадимий даврлардан бошлаб хозирга кадар давом этиб келаетган, уз ахамиятини хеч качон йокотмайдиган ажойиб кадриятларидан бири ота-онани юксак даражада эьзозлаш, иззат-икромини, хурматини жойига куйишдан иборатдир. Фарзанд учун дунеда ота-онадан кура мехрибон, азиз ва мутабар зот йук. Ота-она фарзандларнинг суянчиги, битмас-туганмас бойлагидир. Ота-она уз фарзандидан хеч нарсани аямайди Уларнинг табиат ато этган буюкликлари хам ана шунда. Узбек халки одоб-ахлок буйича, кексаларнинг, ота-онанинг олдидан салом бермасдан утиш гунох хисобланади. Ота-онани кадрлаш, уларнинг беолчов, беминнат кизматига бир умр содик булиш, дуоларини олиш болаларнинг фарзандлик бурчидир. Буюк бобомиз хазрат Алишер Навоий айтганларидек, ота-онани хурмат илиш, фарзандлар учун мажбуриятдир. Тан олишимиз керакки, шуролар даврида кексаларни, ота-оналарни хурмат килиш хакидаги миллий кадриятларимиз бироз хира торта бошлади. Баьзи ешларимизда узларидан катталарни нуроний карияларни хурмат килиш, уларнинг насихатларига кулок солиш сингари юксак маьнавий фазилатлар йуколиб кетаетгани гезилмокда.Кексалар учун ажратилган уйларда фарзандлари тирик, узига тук болган отаоналар яшаетганлигига токат килиб болмайди.Гохи-гохида булса хам, ота-онага кул кутариш,ундан хам огиррок жиноят килиш холлари содир булиб турганлигини эшитиб турибмиз! Бу — оддий имкон эмас, балки учига чиккан тубанлик, багритошлик, миллий кадриятларимизни оек-ости килиш, уз инсоноийлигини йукотишдир. Миллий кадриятларимизга, узбек халкининг шаьнига дог тушурадиган бундай ярамас ходисалар замини, илдизи, сабаби нимада, деган савол пайдо булиши табиий. Шуролар даврида, авлод-аждодларимизнинг угитлари, панд-насихатлари, ажойиб аньаналаримиз таргиб килиниш урнига нукул кораланди, емон отли килинди, бидьат, хурофот, деб бахоланди.Миллий тарбия борасидаги меросимиз урганилмади, таргиб этилмади.Уларнинг урнига таьлим-тарбия борасида Европа, Русия моделини кукларга кутариб мактаб, таргиб килиб, ешларимизни уз миллий кадриятларимиздан бебахра килиб
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1372 куйдик. Ана шу гуфайли диний-ахлокий, оила, куни-кушни, махалла-куйлар таьсири каби гаьлим-тарбиянинг хает синовидан утган бебахо бойликлардан жуд обула бошладик. Мустакиллигимиз туфайли буларга чек куйилди, бундай салбий иллатларни тугатиш борасида сезиларли ишлар амалга оширилмокда. Капталарга иззат-икром, кичикларга мехр-шафкат, ота-оналарга эьзоз, фарзандларга мезр-садокат каби инсонни инсон сифатида улуглайдиган, ахлокий, маьнавий жихатдан гузал ва баркамол киладиган кадриятларимиз одамлар, айникса ешлар калбидан урин ола бошлагани кувончли бир холдир. Мустакил Узбекистон Республикасининг Асосий конуни Конститутцияда фарзандларнинг жамият, оила, ота-оналари олдидаги инсоний бурчлари ва масьулиятлари нималардан иборатлиги миллий кадриятларимиздаги асосий оя ва коидаларга асосланиб белгилаб берилган. Унинг бб-моддасида кайд килинишича, вояга етган, мехнатга лаекатли фарзандлар уз ота-оналари хакида гамхурлик килишга мажбурдирлар, Хуллас, хар бир фарзанднинг уз ота-онасини эьзозлаши фарзандлик бурчи ва камият олдидаги масьулияти саналади.Ота-онани эьзозлашга хаммамиз амал килишимиз хам фарз, хам карз, фарзандлик бурчимиядир. Ота-онанинг розилигини олган фарзанд барака топади, иши унгидан келади, олдига куйган максадига эришади. Ота-онаси норизо булган фарзанд кечгача югурса хам, ишининг баракаси булмайди, бири иккига айланмайди. Турмушга чикиш, уйланишда ота-онанинг розилигини, ок фотихасини олишда хикмат куп. Энди ота-онани хурмат килишнинг улугворлиги хакидаги баьзи ибрали фикрларни хадислардан келтириб утамиз. Кайси мусулмон фарзанди савоб умиди билан эрталаб отаонасини зиерат килса Оллох таоло унга жаннатдан иккита эшик очади. Агар улардан биттасини зиерат килса, унга жаннатнинг бир эшигини очади. Бола ота-онасидан кайси бирини хафа килса, уни рози килмагунча, Оллох таоло ундан рози булмайди. Ким отаонасини рози килса Оллох таоло унинг умрини хам зиеда килади. Юкорида фарзанднинг ота-она олдидаги бурчи хакида фикр юритдик. Отаэнанинг хам фарзанд олдидаги бурчи нихоятда катта ва масьулиятлидир. Фарзандларнинг келажакда кандай маьнавият эгаси булиши куп жихатдан ота-она, у берган тарбияга боглик.Хар бир ота-она фарзанди олдида уз талик, оналик бурчини тулик хис этиши, унга жавобгарлигини маьнан англаб етиши керак. Хулоса шуки,бола тарбиясини доно халкимиз айтганидек, у хали тугилмасдан ота, она ва бутун оила аьзолари хамжихатлигида бошлашимиз лозим булади. Оила жамиятнинг биринчи ва бирламчи булгини, заррачаси. Жамият ана шу кичик зарралардан ташкил топади. Эр ва хотин — икки тирик вужуднинг, икки ламнинг узаро иттифокидан пайдо болган учинчи бир оламбу оиладир Агар оила тинч-тотув, ахил булса, олам тинч ва обод. Оилада сингдирилган тарбия, Ватан, эл-юрт, мустакиллик, озодлик хакида Эерилган тушунча, тасавввур боланинг мургак калбида бир умр мухрланиб колади. Оила мустахкам, тинч, фаровон, соглом булсагина, жамиятда аркарорлик вужудга келади. Президентимиз такидлаганларидек, Оиланинг жамиятдаги урни, тарбиявий-ахлокий ахамияти, кадр-кимматини англаб етмасдан, оилага миллат маьнфати нуктаи назаридан ёндашмасдан Гуриб, халкчили мафкура яратолмаймиз. Яьни маьнавий сохадаги зазифаларимизни муваффакиятли амалга ошира олмаймиз Шунинг учун хам мамлакатимизда оилани мустахкамлашга алохида эьтибор берилмокда. Жумладан, асосий конунимизнинг “ Оила ” деб аталган 14бобида куйдаги коидаларни укиш мумкин: 63-
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1373 модда. Оила жамиятнинг асосий бугинидир хамда жамият ва давлат мухофазасида булиш хукукига эга. 54-модда. Ота-оналар уз фарзандларини вояга етгунларига кадар бокиш ва тарбиялашга мажбурдирлар 65-модда. Оналик ва болалик давлат томонидан мухофаза килинади” ва бошкалар. Мустакил Республикамизда Оила муносабатларига алохида ахамият Берилаётганлигини Олий Мажлиснинг биринчи чакирик ун биринчи сессиясида “ Оила кодекси ” хакидаги конуннинг кабул килинишида хам куришимиз мумкин. Давлатимизнинг оиланинг ролини оширишги каратилган сиёсати албатта фарзандларимизнинг маьнавиятини юксалтиришига катта ахамиятга эга булади. AДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ 1. Абдуллаева М., Ҳамидова Н. Маънавият асослари. — Т.: “Маънавият”, 2010. — 204 б. 2. Тожибоев Ш.Т. Инсон, жамият ва маънавият. — Т.: “Ўқитувчи”, 2005. — 160 б. 3. Қосимова Д., Саидов А. Оила психологияси ва бола тарбияси. — Т.: “Fan va texnologiya”, 2013. — 128 б. 4. Раҳимов Қ. Миллий қадриятлар ва тарбия. — Т.: “Меҳнат”, 2007. — 98 б. 5. Ғафурова Г. Устозлик ва шогирдлик анъаналари. — Т.: “Ўқитувчи”, 2002. — 84 б.