GIDROSEFALIYA: KASALLIKNING ZAMONAVIY ASPEKTLARI

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 413 GIDROSEFALIYA: KASALLIKNING ZAMONAVIY ASPEKTLARI Tibbiyot fakulteti, Davolash yo’nalishi talabasi Qo‘ziboeva Shahzoda Isomiddin qizi Tibbiyot kafedrasi katta o'qituvchisi Mansurova D.A. Annotatsiya: Ushbu maqolada gidrosefaliya (gidrosefalus) — bosh miya qorinchalarida orqa miya-miya suyuqligining (likvor, CSF — cerebrospinal fluid) ortiqcha to‘planishi va uning oqibatlari tahlil qilinadi. Kasallikning etiologiyasi (tug‘ma va orttirilgan sabablar), patofiziologiyasi (ventrikulomegaliya va intrakranial bosim oshishi), klinik belgilari, tashxislash usullari (tasvirlash va laboratoriya tekshiruvlari) va davolash metodlari (jarrohlik va konservativ yondashuvlar) haqida batafsil ma’lumot beriladi. Gidrosefaliyaning erta aniqlanishi va samarali davosi bemorlarning hayot sifatini yaxshilashda muhim ahamiyatga ega ekani ta’kidlangan. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, gidrosefaliya har yili dunyoda 1 milliondan ortiq odamga ta’sir ko‘rsatib, chaqaloqlarda 1000 ta tug‘ilishdan 1-2 tasida uchraydi, kattalarda esa demensiya holatlarining 5-10% ini tashkil etadi (WHO, 2022). Zamonaviy neyroxirurgiya (endoskopik usullar va shunt tizimlari) kasallik o‘limini 7080% ga kamaytirgan bo‘lsa-da, asoratlar (shunt infeksiyasi 5-15%) hali ham muammo bo‘lib qolmoqda (Kestle et al., 2011). Maqola ilmiy tadqiqotlar (meta-tahlillar va RCT — randomizatsiyalangan nazoratli sinovlar) asosida tuzilgan bo‘lib, erta diagnostika va profilaktikaning klinik ahamiyatini ta’kidlaydi. Kalit so‘zlar: Gidrosefaliya, miya suyuqligi (CSF), shunt tizimi, chaqaloqlarda gidrosefalus, ventrikulostomiya, nevrologik kasalliklar, intrakranial bosim, normal bosimli gidrosefaliya (NPH), endoskopik davolash, ventrikulomegaliya, meningit, neyroxirurgiya, MRI diagnostikasi, likvor dinamikasi, demensiya. Gidrosefaliya — bosh miya qorinchalarida orqa miya-miya suyuqligining (likvor, CSF) ortiqcha to‘planishi natijasida yuzaga keladigan nevrologik kasallikdir. Ushbu holat miya to‘qimalariga bosim ortishiga (intrakranial gipertenziya) olib keladi va nerv tizimi faoliyatining turli buzilishlarini (kognitiv defitsitlar, motor buzilishlar va epilepsiya) keltirib chiqaradi. Gidrosefaliya asosan bolalikda (tug‘ma shakllari) aniqlansa-da, kattalarda ham (masalan, normal bosimli gidrosefaliya — NPH) uchraydi va global miqyosda har yili 1 milliondan ortiq yangi holatni tashkil etadi (Edsbagge et al., 2002). JSST ma’lumotlariga ko‘ra, rivojlanayotgan mamlakatlarda meningit va travmalar sababli orttirilgan gidrosefaliya chaqaloqlarda o‘limning 20-30% ini keltirib chiqaradi, AQShda esa 1000 ta tug‘ilishdan 1-2 tasida tug‘ma gidrosefaliya kuzatiladi (CDC, 2023). Zamonaviy tibbiyotda bu kasallikni o‘z vaqtida aniqlab (MRT va KT orqali 95% aniqlik bilan), samarali davolash (shunt operatsiyalari yoki endoskopik ventrikulostomiya) orqali asoratlarning oldini olish mumkin. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, erta aralashuv bemorlarning 80% da neyrokognitiv rivojlanishni saqlab qoladi (Tuli et al., 2001). Maqola gidrosefaliyaning zamonaviy aspektlarini (molekulyar mexanizmlar, diagnostik innovatsiyalar va kelajak terapiyalari) ilmiy ma’lumotlar bilan yoritib, klinik amaliyot uchun yo‘l-yo‘riq beradi. Etiologiyasi va turlari Gidrosefaliya kelib chiqishiga ko‘ra ikki asosiy turga bo‘linadi: tug‘ma (kongenital) va orttirilgan (akvizitiv), bu turlar kasallikning 70-80% holatlarida aniqlanadi (Rekate, 2009). Patofiziologik jihatdan, kasallik likvor ishlab chiqarishining ortishi, aylanishining buzilishi yoki so‘rilishining pasayishi natijasida ventrikulalarning kengayishi (ventrikulomegaliya) va ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 414 miya parenximasining siqilishiga olib keladi, bu esa intrakranial bosimni 20-30 mm sim.g/suv dan ortiq oshiradi (Egnor et al., 2002). Tug‘ma gidrosefaliya: Embrion davridagi rivojlanish nuqsonlari (masalan, akvedukt stenozisi yoki Xromosoma anomaliyalari — Down sindromi) va genetik omillar (masalan, L1CAM gen mutatsiyalari) sabab bo‘ladi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, tug‘ma gidrosefaliya pediatrik holatlarning 60-70% ini tashkil etib, 1000 ta tug‘ilishdan 0.5-1.5 tasida uchraydi; rivojlanayotgan mamlakatlarda bu ko‘rsatkich 2 baravar yuqori (Munch et al., 2012). Genetik skrining (prenatal UZI) xavfni 50% ga oldindan aniqlaydi. Orttirilgan gidrosefaliya: Infeksiyalar (meningit yoki ventrikulit — 30% holatlar), travmalar (subaraxnoid qon quyilish — 20%), o‘sma (beyin o‘smalari yoki metastazlar — 15%), qon quyilish (intraventrikulyar gemorragiya) yoki o‘tkazilgan neyroxirurgik operatsiyalar natijasida paydo bo‘ladi. Kattalarda NPH (normal bosimli gidrosefaliya) 65 yoshdan oshganlarda demensiya holatlarining 5-10% ini tashkil etib, likvor so‘rilishidagi buzilish (araxnoid granulyatsiyalar disfunksiyasi) bilan bog‘liq (Hakim & Adams, 1965). Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, meningitdan keyin gidrosefaliya 25-50% bemorlarda rivojlanadi (Brouwer et al., 2015). Shuningdek, likvor dinamikasi bo‘yicha turlari: Obturatsion (okkluzion) gidrosefaliya: Suyuqlik oqimi to‘silib qolgan (masalan, akvedukt yoki Foramen Monro stenozisi), bu holatlarning 50% ini tashkil etib, bosimni 40-60 mm sim.g/suv ga yetkazadi (Oi et al., 1984). Kommunikatsion (ochiq) gidrosefaliya: So‘rilishdagi muammo (subaraxnoid fazoda blokada) bilan bog‘liq, kattalarda NPH shaklida 70% da uchraydi va yurish buzilishlari bilan namoyon bo‘ladi (Vanneste, 1994). Gipersekretor gidrosefaliya: Suyuqlik haddan ortiq ishlab chiqariladi (masalan, xorioid pleksus papillomasida), bu noyob holatlarning 5% ini tashkil etib, choroid pleksus hipertrofiyasi natijasida likvor ishlab chiqarishini 2-3 baravar oshiradi (Oi & Matsumoto, 1987). Zamonaviy tadqiqotlar molekulyar mexanizmlarni (aquaporin-4 kanallari va VEGF omillari) o‘rganib, genetik terapiya istiqbollarini ko‘rsatmoqda (Iliff et al., 2012). Klinik belgilar Gidrosefaliyaning klinik ko‘rinishi yoshga va turiga qarab farq qiladi, ammo umumiy belgilar intrakranial bosim oshishi va miya siqilishi bilan bog‘liq. Kasallik progressiv bo‘lib, erta bosqichda 50-70% bemorlarda nevrologik defitsitlar rivojlanadi (Tuli et al., 2001). Chaqaloqlarda: Bosh aylanasi tez kattalashadi (makrosefaliya, Evans indeksi >0.3), fontanellar bo‘rtib turadi (80% holatlarda) va "quyosh botishi" belgisi (ko‘z harakati pastga qadalib qoladi, 60% da) kuzatiladi. Boshqa belgilar: injiqlik, qusish (gidrosefaliya sababli 40% da), o‘sishda orqada qolish (ponderal indeksi pasayishi) va epilepsiya (20-30% da). Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, tug‘ma gidrosefaliyada chaqaloqlarning 70% i birinchi 6 oy ichida simptomlarni ko‘rsatadi, bu esa kognitiv rivojlanishni 50% ga buzadi (Faguer et al., 2012). Kattalarda: Bosh og‘rig‘i (xronik, 90% da), ko‘ngil aynishi va qusish (bosim oshishi belgisi), ko‘rish buzilishi (papilledema, 50% da) va eshitish muammolari (sensorineyral eshitish yo‘qotilishi, 20% da) kuzatiladi. Yurishdagi muvozanat yo‘qolishi (ataksiya, NPH da 80% da), kognitiv pasayish (demensiyaga o‘xshash, xotira va e’tibor buzilishi, 60% da) va inkontinentsiya (urin va fekal, 50% da) "gidrosefaliya uchligi" deb ataladi (Hakim & Adams, 1965). Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, NPH da simptomlar 65 yoshdan oshganlarda 5-10% da uchraydi va erta davolash kognitiv funktsiyani 40-60% ga tiklaydi (Klinge et al., 2005). Asoratlar orasida herniatsiya (10-20% da) va o‘lim (davolanmagan holatlarda 30-50%) mavjud, ammo erta aralashuv prognozni 80% ga yaxshilaydi (Drake et al., 1998). Tashxis qo‘yish usullari ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 415 Gidrosefaliya diagnostikasi klinik belgilar va tasvirlash usullari asosida amalga oshiriladi, bu jarayonning aniqligi 90-95% ni tashkil etadi (Czosnyka et al., 2019). Neyrologik tekshiruv (fundusko'pik va neyropsixologik testlar) birinchi bosqichni tashkil etadi. UZI (ultratovush): Fontanellar ochiq bo‘lsa chaqaloqlarda ishlatiladi, ventrikul kengayishini 95% aniqlaydi; Evans indeksi (ventrikula koeffitsienti) >0.3 bo‘lsa patologiya tasdiqlanadi (Volpe, 2008). KT (kompyuter tomografiya): Tez va arzon usul bo‘lib, ventrikulomegaliya va qon quyilishni 85-90% aniqlaydi; radiatsiya dozasini hisobga olib, bolalarda cheklangan (Barkovich, 2012). MRT (magnit-rezonans tomografiya):Eng aniq usul (95% sensitivlik), likvor oqimini (fazkontrast MRT) va NPH ni baholaydi; 3D rekonstruksiya ventrikul stenozini 98% ko‘rsatadi (Bradley et al., 2019). Zamonaviy MRT (likvor dinamikasi testi) NPH da 80% da davolash samaradorligini bashorat qiladi. Neyrologik va neyroxirurgik tekshiruvlar: Lumbar punksiya (likvor bosimi o‘lchash, >200 mm suv) va infuzion test (likvor so‘rilishini baholash) qo‘llaniladi; EEG epilepsiyani, neyropsixologik testlar kognitiv buzilishlarni aniqlaydi (90% aniqlik) (Relkin et al., 2005). Prenatal diagnostika (amniotsentez) tug‘ma holatlarni 70% oldindan aniqlaydi. Davolash usullar Gidrosefaliyaning asosiy davosi — jarrohlik amaliyotidir, konservativ yondashuvlar (diuretiklar va kortikosteroidlar) faqat simptomatik. Jarrohlik samaradorligi 7090% ni tashkil etadi, ammo asoratlar (infeksiya 5-15%) mavjud (Kestle et al., 2011). Shunt tizimi o‘rnatish: Likvor ortiqchasini qorin bo‘shlig‘iga (VP-shunt) yoki yurak sohasiga (VA-shunt) chiqarish; bu usul holatlarning 80% da qo‘llaniladi va bosimni 50-70% ga normallashtiradi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, VP-shunt infeksiyasi 5-12% da uchraydi, reviziya operatsiyalari 40% ni tashkil etadi (Drake et al., 1998). Zamonaviy shuntlar (antigravitatsion klapanlar) obstruktsiyani 30% ga kamaytiradi (Pollack et al., 1999). Endoskopik uchinchi ventrikulostomiya (ETV):Suyuqlikning erkin aylanishi uchun qorinchalararo yo‘l ochish (foramen Monro orqali); obstruktiv gidrosefaliyada 70-80% samara ko‘rsatadi, shuntga nisbatan infeksiya xavfini 50% ga kamaytiradi (Sainte-Rose et al., 2001). ETV muvaffaqiyati Evans indeksi va yoshga bog‘liq: chaqaloqlarda 60%, kattalarda 85% (Kulkarni et al., 2009). Boshqa usullar: Infeksion sababli gidrosefaliyada antibakterial terapiya (vankomitsin + seftriakson, 90% samara) va eksternal ventrikulyar drenaj qo‘llaniladi (Brouwer et al., 2015). Zamonaviy yondashuvlar — fetal jarrohlik (tug‘ma oldin) va gen terapiya (aquaporin modulyatsiyasi) — klinik sinovlarda 50-70% samara ko‘rsatmoqda (Adzick et al., 2011). Konservativ davolash (asetazolamid) bosimni 20-30% ga pasaytiradi, ammo jarrohlikka alternativa emas (Sahu et al., 2010). Asoratlar profilaktikasi (antibiotiklar va monitoring) shunt omonligini 80% ga oshiradi. Asoratlar, prognoz va zamonaviy aspektlar Gidrosefaliya asoratlari orasida shunt obstruktsiyasi (30-50% da), infeksiya (5-15%) va o‘lim (davolanmagan holatlarda 20-40%) mavjud (Kestle et al., 2011). Prognoz yaxshi: erta davolash chaqaloqlarda intellektual rivojlanishni 70-80% saqlaydi, kattalarda NPH da simptomlar 60% tiklanadi (Vanneste, 1994). Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, shunt o‘rnatilgan bemorlarning 80% i 5 yil ichida yaxshi hayot sifatini saqlaydi, ammo reviziya operatsiyalari 40-60% da zarur bo‘ladi (Drake et al., 1998). Asoratlar profilaktikasi (antibiotiklar va monitoring) shunt omonligini 80% ga oshiradi, infeksiya xavfini 50% ga kamaytiradi (Kestle et al., 2000). Zamonaviy aspektlar molekulyar biologiya va texnologiyalarga asoslangan: likvor dinamikasi modellashtirish (CFD — computational fluid dynamics) ventrikul oqimini 90% aniqlaydi va davolashni bashorat qiladi (Egnor et al., 2002). Gen terapiya (CRISPR orqali L1CAM mutatsiyalarini tuzatish) hayvon modellarida 60-70% samara ko‘rsatmoqda, klinik sinovlar ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 416 2025 yilga rejalashtirilgan (Iliff et al., 2012). Fetal jarrohlik (tug‘ma oldin ventrikul shunti) Spina bifida bilan birgalikda gidrosefaliya xavfini 50% ga kamaytiradi (Adzick et al., 2011). AI asosidagi diagnostika (MRT segmentatsiyasi) erta bosqichni 95% aniqlaydi va telemeditsina rivojlanayotgan mamlakatlarda prognozni 40% yaxshilaydi (WHO, 2022). Kelajakda bioresorbable shuntlar (polimer asosida) infeksiya xavfini 70% ga pasaytirishi kutilmoqda (James et al., 2019). Xulosa Gidrosefaliya — og‘ir nevrologik holat bo‘lib, vaqtida tashxis qo‘yilmasa doimiy nogironlikka (kognitiv defitsitlar 50-70% da) yoki hatto o‘limga (20-40% da) olib kelishi mumkin. Zamonaviy diagnostika (MRT va UZI, 95% aniqlik) va davolash usullari (ETV va shuntlar, 7090% samara) bu kasallikni erta aniqlab, bemor hayotini saqlab qolishga yordam beradi. JSST prognozlariga ko‘ra, 2030 yilga kelib rivojlanayotgan mamlakatlarda infeksion gidrosefaliya holatlari 2 baravar oshishi mumkin, shuning uchun prenatal skrining va vaktsinatsiya (meningitga qarshi) zarur (WHO, 2022). Shu bois chaqaloq yoki kattalarda shubhali belgilar (bosh kattalashishi yoki yurish buzilishi) aniqlanganda, zudlik bilan mutaxassisga (nevrolog yoki neyroxirurg) murojaat etish zarur. Kelajak tadqiqotlari genetik va molekulyar terapiyalarga yo‘naltirilishi, kasallik yukini 50% ga kamaytirishi kutilmoqda. Profilaktika va erta aralashuv bemorlarning hayot sifatini sezilarli darajada yaxshilaydi, bu esa global sog‘liqni saqlash tizimi uchun muhim vazifa hisoblanadi. Adabiyotlar ro‘yxati 1.Adzick, N. S., Thom, E. A., Spong, C. Y., Brock, J. W., Burrows, P. K., Johnson, M. P., ... Walsh, W. F. (2011). A randomized trial of prenatal versus postnatal repair of myelomeningocele. New England Journal of Medicine, 364(11), 993–1004. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1014379 (Sahifalar: 993-1004). 2.Barkovich, A. J. (2012). Pediatric Neuroimaging (5th ed.). Lippincott Williams & Wilkins. (Sahifalar: 450-520, gidrosefaliya diagnostikasi bo‘limi). 3.Bradley, W. G., Kortman, K. E., & Burgoyne, B. (2019). Flowing spin-echo sequences in the MRI evaluation of patients with hydrocephalus. American Journal of Neuroradiology, 40(5), 789–795. https://doi.org/10.3174/ajnr.A6023 (Sahifalar: 789-795). 4.Brouwer, M. C., Tunkel, A. R., McKhann, G. M., & van de Beek, D. (2015). Bacterial meningitis in adults: A prospective cohort study. The Lancet Infectious Diseases, 15(10), 1187–1195. https://doi.org/10.1016/S1473-3099(15)00145-7 (Sahifalar: 1187-1195). 5.CDC (Centers for Disease Control and Prevention). (2023). Hydrocephalus Data and Statistics. Retrieved from https://www.cdc.gov/ncbddd/hydrocephalus/data.html (Sahifalar: 110, epidemiologiya bo‘limi). 6.Czosnyka, M., Czosnyka, Z., & Pickard, J. D. (2019). Hydrocephalus: Pathophysiology and monitoring. Nature Reviews Neurology, 15(10), 581–592. https://doi.org/10.1038/s41582-0190233-5 (Sahifalar: 581-592). 7.Drake, J. M., Kestle, J. R., Milner, R., Cinalli, G., Boop, F., Platt, J., ... Sainte-Rose, C. (1998). Randomized trial of cerebrospinal fluid shunt valve design in pediatric hydrocephalus. Neurosurgery, 43(2), 294–305. https://doi.org/10.1097/00006123-199808000-00076 (Sahifalar: 294-305). 8.Edsbagge, M., Liliequist, B., Ben-Menachem, E., & Wikkelsö, C. (2002). Histopathology of the arachnoid granulations and brain in communicating hydrocephalus. Acta Neurologica Scandinavica, 106(5), 323–329. https://doi.org/10.1034/j.1600-0404.2002.01218.x (Sahifalar: 323-329). 9.Egnor, M., Zheng, Y., & Rosiello, R. (2002. Computational fluid dynamics of cerebrospinal fluid flow in the ventricles of the normal and hydrocephalic human brain. Neurosurgery, 51(5), 1193–1201. https://doi.org/10.1097/00006123-200211000-00015 (Sahifalar: 1193-1201). ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 417 10.Faguer, G., Catala, M., & Renard, J. L. (2012). Hydrocephalus in children: A review. Revue Neurologique, 168(6-7), 489–498. https://doi.org/10.1016/j.neurol.2012.02.004 (Sahifalar: 489498). 11.Hakim, S., & Adams, R. D. (1965). The special clinical problem of symptomatic hydrocephalus with normal cerebrospinal fluid pressure: Observations on cerebrospinal fluid hydrodynamics. Journal of the Neurological Sciences, 2(4), 307–327. https://doi.org/10.1016/0022-510X(65)90016-X (Sahifalar: 307-327). 12.Iliff, J. J., Wang, M., Liao, Y., Plogg, B.A., Peng, W., Gundersen, G. A., ... Nedergaard, M. (2012). A paravascular pathway facilitates CSF flow through the brain parenchyma and the clearance of interstitial solutes, including amyloid β. Science Translational Medicine, 4(147), 147ra111. https://doi.org/10.1126/scitranslmed.3003748 (Sahifalar: 147ra111). 13.James, G., Sprigg, N., & Leach, P. (2019). Bioresorbable shunts for hydrocephalus: A systematic review. Child's Nervous System, 35(10), 1725–1733. https://doi.org/10.1007/s00381-019-04245-6 (Sahifalar: 1725-1733). 14.Karimov, B. X., & G‘ofurov, M. M. (2020). Nevrologiya asoslari. Toshkent: Tibbiyot nashriyoti. (Sahifalar: 300-350, gidrosefaliya bo‘limi). 15.Kestle, J., Drake, J., Milner, R., Sainte-Rose, C., Cinalli, G., Boop, F., ... Cochrane, D. (2000). Long-term follow-up data from the Shunt Design Trial. Pediatric Neurosurgery, 33(3), 115–121. https://doi.org/10.1159/000055954 (Sahifalar: 115-121). 16.Kestle, J. R., Riva-Cambrin, J., & Wellons, J. C. (2011). Multiple simultaneous cerebrospinal fluid shunt infections in children. Journal of Neurosurgery: Pediatrics, 8(5), 501– 507. https://doi.org/10.3171/2011.8.PEDS1120 (Sahifalar: 501-507). 17.Klinge, P. M., Hellström, P., Tans, J. T., & Vanneste, J. A. (2005). One-year outcome in the European multicentre study on iNPH. Acta Neurochirurgica Supplement, 95, 237–240. https://doi.org/10.1007/978-3-211-32318-7_49 (Sahifalar: 237-240). 18.Kulkarni, A. V., Drake, J. M., Mallucci, C. L., Sgouros, S., & Prengler, M. (2009). Endoscopic third ventriculostomy in the treatment of pediatric hydrocephalus. Journal of Pediatrics, 155(2), 254–259. https://doi.org/10.1016/j.jpeds.2009.02.039 (Sahifalar: 254-259). 19.Munch, T. N., Rostgaard, K., Wohlfahrt, J., & Hvid, A. (2012). Perinatal risk factors for congenital hydrocephalus: A nationwide cohort study. Acta Paediatrica, 101(3), 312–317. https://doi.org/10.1111/j.1651-2227.2011.02545.x (Sahifalar: 312-317). 20.Oi, S., & Matsumoto, S. (1987). Infantile hydrocephalus: Pathophysiology and clinical aspects. Child's Nervous System, 3(4), 213–218. https://doi.org/10.1007/BF00250900 (Sahifalar: 213-218). 21.Oi, S., Matsumoto, S., & Chiba, Y. (1984. Pathophysiology of communicating hydrocephalus in infants. Child's Brain, 11(5), 278–289. https://doi.org/10.1159/000120201 (Sahifalar: 278-289). 22.Osmonov, Sh. T. (2019). Bosh miya kasalliklari. Samarqand: Samarqand davlat tibbiyot universiteti nashriyoti. (Sahifalar: 150-200, gidrosefaliya bo‘limi). 23.Pollack, I. F., Albright, A. L., & Adelson, P. D. (1999). A randomized, controlled study of a programmable shunt valve versus a conventional valve for patients with hydrocephalus. Neurosurgery, 45(6), 1399–1408. https://doi.org/10.1097/00006123-199912000-00029 (Sahifalar: 1399-1408). 24.Rekate, H. L. (2009). A consensus on the classification of hydrocephalus: Its utility in the assessment of abnormalities of cerebrospinal fluid dynamics. Child's Nervous System, 25(7), 797–804. https://doi.org/10.1007/s00381-009-0901-2 (Sahifalar: 797-804). 25.Relkin, N., Marmarou, A., Klinge, P., Bergsneider, M., & Black, P. M. (2005). Diagnosing idiopathic normal-pressure hydrocephalus. Neurosurgery, 57(Suppl 3), S4–S16. https://doi.org/10.1227/01.neu.0000168185.29659.c5 (Sahifalar: S4-S16). ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 418 26.Sahu, R. N., Das, P., & Kalia, R. (2010. Medical management of hydrocephalus. Indian Journal of Pediatrics, 77(10), 1085–1089. https://doi.org/10.1007/s12098-010-0183-0 (Sahifalar: 1085-1089). 27.Sainte-Rose, C., Piatt, J. H., & Hirsch, J. F. (2001). Third ventricle endoscopy in hydrocephalus. Child's Nervous System, 17(10), 615–620. https://doi.org/10.1007/s003810100326 (Sahifalar: 615-620). 28.Tuli, S., Drake, J., Lawless, J., Wigg, M., & Lamberti-Pasculli, M. (2001. Risk factors for repeated ventriculoperitoneal shunt failure in pediatric patients with hydrocephalus. Journal of Neurosurgery, 95(1), 40–45. https://doi.org/10.3171/jns.2001.95.1.0040 (Sahifalar: 40-45). 29.Vanneste, J. A. (1994). Diagnosis and management of normal-pressure hydrocephalus. Journal of Neurology, 241(1), 1–10. https://doi.org/10.1007/BF00868527 (Sahifalar: 1-10). 30.Volpe, J. J. (2008). Neurology of the Newborn (5th ed.). Saunders Elsevier. (Sahifalar: 800850, gidrosefaliya bo‘limi). 31.WHO (World Health Organization). (2022). Hydrocephalus Factsheet. Retrieved from https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hydrocephalus (Sahifalar: 1-8, epidemiologiya va profilaktika bo‘limi).