IQTISODIY O'SISHNI TA'MINLASHDA INVESTITSIYA VA INNOVATSION JARAYONLARNI TARTIBGA SOLISHNING ILMIY-AMALIY MEXANIZMLARI

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 434 IQTISODIY O‘SISHNI TA’MINLASHDA INVESTITSIYA VA INNOVATSION JARAYONLARNI TARTIBGA SOLISHNING ILMIY-AMALIY MEXANIZMLARI Kurbonov Salimjon Numonjonovich Namangan davlat texnika universiteti tayanch doktoranti Annotatsiya: Ushbu maqolada iqtisodiyotning investitsiya va innovatsion rivojlanishini tartibga solishning nazariy hamda amaliy yondashuvlari tahlil qilingan. Tadqiqotda investitsiyalar va innovatsiyalar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikning iqtisodiy samaradorlik, ishlab chiqarish hajmi va mehnat unumdorligiga ta’siri yoritilgan. Mualliflar tomonidan investitsion va innovatsion faoliyatni rivojlantirishda soliq siyosati, moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari, venchur kapital va davlat subsidiyalarining roli tahlil qilinadi. Shuningdek, hududlar iqtisodiy rivojlanishidagi nomutanosibliklar, investitsion muhitning past samaradorligi va innovatsion loyihalarni amalga oshirishdagi muammolar aniqlanadi. Maqolada innovatsion rivojlanish uchun zarur bo‘lgan moliyaviy, institutsional va tashkiliy shart-sharoitlarni takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan hamda iqtisodiy o‘sishni jadallashtirishda investitsiya-innovatsion siyosatning ustuvor yo‘nalishlari asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: investitsiya, innovatsiya, iqtisodiy rivojlanish, moliyaviy mexanizmlar, soliq siyosati, hududiy iqtisodiyot, venchur kapital, iqtisodiy samaradorlik. Kirish Hududiy iqtisodiyotning rivojlanish istiqbollarini o‘rganish zamonaviy ilmiy tadqiqotlarda investitsiyalar va innovatsiyalar o‘rtasidagi o‘zaro chambarchas bog‘liqlikni chuqur anglashga asoslanadi. Ushbu ikki jarayonning o‘zaro to‘ldiruvchi ta’siri shundan iboratki, innovatsion loyihalarni amalga oshirish maqsadida tadbirkorlik sub’ektlari tomonidan amalga oshirilayotgan kapital investitsiyalari va boshqa investitsion faoliyat turlari mahalliy tadbirkorlikni rivojlantirish, shuningdek, ijtimoiy va logistika infratuzilmasini takomillashtirish uchun muhim turtki vazifasini bajaradi. Bundan tashqari, bu jarayonlar natijasida yangi ish o‘rinlari yaratilishi hududning yashash uchun jozibadorligini sezilarli darajada oshiradi. Shunga qaramay, O‘zbekiston Respublikasida investitsiya va innovatsion loyihalarni amalga oshirishda hududlar iqtisodiy rivojlanishida mavjud bo‘lgan sezilarli nomutanosib-liklar muhim to‘siq sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ushbu nomutanosibliklarning sababi, birinchi navbatda, hududlarning sanoat salohiyatining past chastotali, ya’ni nisbatan kam qo‘shimcha qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarishga yo‘naltirilganligi va shu bilan bog‘liq investitsion hamda innovatsion jarayonlarning zaifligi bilan izohlanadi. Asosiy qism O‘zbekiston iqtisodiyotshunosi O.M.Vabina ushbu munosabatlarning mohiyatini izohlashda, avvalo, investitsiyalar va innovatsiyalar o‘rtasidagi kombinatsiyaning multiplikativ ta’siriga e’tibor qaratadi. Unga ko‘ra, bu ta’sir xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar darajasida mahsulot tannarxini kamaytirish, ishlab chiqarish hajmi va rentabelligini oshirish, mehnat unumdorligini yaxshilash, yangi ish o‘rinlarini yaratish hamda ishchi-xodimlarning mehnat sharoitlarini yaxshilash kabi ijobiy natijalarga olib keladi. Shu nuqtai nazardan, davlatning investitsiya va innovatsion siyosati qulay huquqiy va iqtisodiy shart-sharoitlar yaratish orqali biznesni milliy iqtisodiyotga sarmoya kiritishga rag‘batlantirishni ta’minlashga qaratilgan bo‘lishi lozim1. Bu esa, o‘z navbatida, korxonalarning investitsiya va xo‘jalik faoliyati bilan hududlarning rivojlanishi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni bilvosita ifodalaydi. Investitsiyalarni samarali jalb 1Вабина О.М. Анализ инвестиционных возможностей предпринимательства с позиций развития инновационной деятельности в производстве энергии из альтернативных источников // Эффективная экономика. – 2020. – № 4. – С. 82. – URL: http://nbuv.gov.ua/UJRN/efek_2020_4_82. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 435 etish hamda ulardan oqilona va maqsadli foydalanish davlat iqtisodiyotining barqaror va sifatli rivojlanishini ta’minlashda eng samarali vositalardan biri hisoblanadi hamda iqtisodiy taraqqiyotning yangi bosqichga ko‘tarilishida muhim omil hisoblanadi. Ushbu nuqtai nazar korxona darajasida investitsiyalar va innovatsiyalar o‘rtasidagi sifatli bog‘liqlikni aniq ifodalasa-da, investitsiya va innovatsion faoliyatning hududlarni rivojlantirishga ta’sirini yuzaki ko‘rsatadi. Shu bilan birga, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va mahsulotning raqobatbardoshligini ta’minlashda namoyon bo‘ladigan multiplikativ iqtisodiy samara bunday loyihalarning o‘ziga xos xususiyatlarini ifodalaydi. Investitsion va innovatsion rivojlanishning mohiyati hamda uning ahamiyati bo‘yicha chuqur va konseptual yondashuv I. Grishchenko, N. Bileska va L. Klividenko tomonidan ilgari surilgan bo‘lib, ular uni iqtisodiy inqirozlarni bartaraf etish uchun zarur bo‘lgan tizimli o‘zgarishlarning eng samarali vositasi sifatida baholaydilar2. Bu borada mahalliy olimlarimiz ham innovatsiya va investitsiya muhiti, investitsiyalarning nazariy va amaliyotdagi ahamiyati, moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari bilan bog‘liq masalalarni chuqur o‘rganishgan. Masalan, Sh.Fayziev “Tadbirkorlikni innovatsion-investitsion jihatdan baholash uslublari” nomli maqolasida, tadbirkorlik sub’ektlarining innovatsion va investitsion salohiyatini aniq baholash zarurligini ta’kidlaydi. Unga ko‘ra, innovatsion salohiyat va investitsion salohiyatni birgalikda, kompleks ko‘rsatkichlar, reytinglar va ekspert baholari orqali baholash tadbirkorlikning rivojlanish sur’atiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin3. M.Ishimova “Iqtisodiyotni innovatsion rivojlantirishda soliq mexanizmidan samarali foydalanish yo‘llari” mavzusidagi tadqiqotida, soliq siyosatining innovatsiya va investitsiya jarayonlariga ta’sirini ochiqlaydi. Unga ko‘ra, soliq imtiyozlari, preferensiyalar va soddalashtirilgan soliq tizimi innovatsiya va kichik-o‘rta biznes sub’ektlarini yangi texnologiyalarga sarmoya kiritishga rag‘batlantiradi, bu esa umumiy iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shadi4. O.O.Eshqo‘ziyev “Korxona investitsiyalari xususidagi ilmiy-nazariy yondashuvlar va qarashlar evolyutsiyasi” maqolasida, investitsiya tushunchasi vaqt o‘tishi bilan kengayib, u faqat moliyaviy resurslar emas, balki strategik rivojlanish vositasi sifatida qarala boshlaganini ta’kidlaydi. Ammo unda moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarining turlari va ularning amaliy jihatlari, shu jumladan investor, kredit, ichki moliyaviy resurslar va davlat naqd yordamlari haqida ma’lumotlar keltiriladi5. Investitsion va innovatsion loyihalar hamda hududlarni rivojlantirish xarajatlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik shuni ko‘rsatadiki, fan va texnika taraqqiyotidagi yutuqlarni faollashtirish hamda rivojlantirishni rag‘batlantirish iqtisodiyotdagi beqarorlik jarayonlarini yanada tezroq va minimal zarar bilan yengib o‘tish imkonini yaratadi. Bizning fikrimizcha, tizimli o‘zgarishlar sharoitida investitsiya va innovatsion rivojlanish elementlari ishlab chiqarish hamda texnik salohiyatni oshirishga (modernizatsiya, texnik qayta jihozlash, rekonstruksiya orqali) va tashkiliy-iqtisodiy munosabatlarni takomillashtirishga 2Грищенко И., Белецкая Н., Кливиденко Л. Инвестиционно-инновационное развитие предприятий в условиях системных преобразований // Вестник Львовской коммерческой академии. Серия экономична. – 2016. – № 50. – С. 157-160. 3Fayziyev Sh. Tadbirkorlikni innovatsion-investitsion jihatdan baholash uslublari. – Yashil Iqtisodiyot va Taraqqiyot, 2024. – №1. – URL: https://yashil-iqtisodiyottaraqqiyot.uz/journal/index.php/GED/article/view/6190. 4Ishimova M. Iqtisodiyotni innovatsion rivojlantirishda soliq mexanizmidan samarali foydalanish yo‘llari. – Yashil Iqtisodiyot va Taraqqiyot, 2024. – №2. – URL: https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz/journal/index.php/ GED/article/view/6928. 5Eshqo‘ziev O.O. Korxona investitsiyalari xususidagi ilmiy-nazariy yondashuvlar va qarashlar evolyutsiyasi. – Yashil Iqtisodiyot va Taraqqiyot, 2023. – №4. – URL: https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz/journal/index.php/ GED/article/view/106. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 436 (biznes jarayonlarini reinjenering qilish, qayta tashkil etish orqali) qaratilgan, ishlab chiqarish va boshqaruv tizimlarini qayta qurish jarayonidagi innovatsiyalarni anglatadi. Ilmiy tadqiqotlarning bevosita hududlarni rivojlantirishni boshqarish muammolariga bag‘ishlangan qismida investitsiya va innovatsion rivojlanishning maqsadi hududlarning investitsion jozibadorligini oshirish hamda tadbirkorlik sub’ektlarining innovatsion faolligini kengaytirishdan iboratligi ko‘rsatib o‘tilgan. Investitsion va innovatsion rivojlanishning asosiy istiqbollari barqaror talab bilan ta’minlangan tovar bozorlarida raqobatbardosh mahsulotlarning past ulushi, mahalliy mahsulot va xizmatlarga investitsiya resurslarining past samaradorligi hamda yuqori investitsiya xatarlari kabi salbiy tendensiyalarni bartaraf etishga qaratilgan. Mahalliy iqtisodiyotning innovatsion rivojlanishining nazariy va tashkiliy jihatlarini chuqur o‘rganib, Yu.Juravel aynan uning moliyaviy qo‘llab-quvvatlanish masalalariga alohida e’tibor qaratadi. Muallifning fikricha, milliy iqtisodiyotni innovatsion rivojlantirish uchun investitsiya resurslari turli moliyaviy mexanizmlar orqali – o‘z-o‘zini moliyalashtirish, o‘z kapitali, davlat byudjeti, qarz mablag‘lari, venchur investitsiyalari, lizing, xorijiy kreditlar hamda xorijiy investitsiyalar kabi manbalardan samarali yig‘ilishi lozim. Shu bilan birga, u innovatsion rivojlanish jarayoni jamiyatda progressiv o‘zgarishlar amalga oshirilganda boshlanishini ta’kidlaydi6. Bunday o‘zgarishlarning asosiy yo‘nalishlari iqtisodiyot tarkibidagi transformatsiyalar, samarali institutsional tuzilmani shakllantirish hamda optimal institutsional muhitni rivojlantirishdan iborat ekanligi e’tirof etiladi. Innovatsion faoliyatni moliyaviy jihatdan ta’minlash masalasi mahalliy tadqiqotchilar tomonidan ham keng o‘rganilgan. Xususan, M.S.Ashurov innovatsion faoliyatni moliyalashtirishda davlat byudjeti, kredit, venchur kapitali kabi ichki va tashqi manbalar muhim rol o‘ynashi, ulardan samarali foydalanish uchun esa, huquqiy asoslarni takomillashtirish zarurligini ta’kidlaydi7. M.Ishimova esa, soliq imtiyozlari va preferensiyalarni innovatsion faoliyat uchun asosiy moliyaviy rag‘batlantiruvchi omil sifatida ko‘rib, soliq siyosatidagi maqsadli islohotlar ichki va tashqi sarmoyalarni jalb etishda muhim omil ekanligini ta’kidlaydi8. Shuningdek, Z.Shamansurova innovatsion loyihalarni amalga oshirishda investorlar, davlat byudjeti, xorijiy mablag‘lar, venchur kapital, grantlar va kreditlar kabi moliyaviy manbalardan foydalanish samaradorligiga alohida e’tibor qaratadi. Uning fikricha, bu mexanizmlarni samarali joriy etish uchun xavflarni kamaytirish va tadbirkorlik muhitini takomillashtirish muhim hisoblanadi9. Boshqa bir tadqiqotda A.Ergashev va U.Rasulovlar mahalliy kichik biznes sub’ektlari uchun innovatsion rivojlanishni ta’minlashda davlat subsidiyalari, raqamli vositalar va grantlardan foydalanish orqali moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini kuchaytirish zarurligini asoslab berishadi10. Xulosa Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib ta’kidlash lozimki, mahalliy iqtisodiyotning innovatsion rivojlanishini ta’minlash uchun moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning turli mexanizmlarini ishlab 6Журавель Ю. Формирование инвестиционных ресурсов для инновационного развития экономики // Экономический анализ. – 2017. – № 1. – Т. 27. – С. 35–42. 7Ашуров М.С. Innovatsion faoliyatni rivojlantiruvchi omillar va ulardan samarali foydalanish yo‘nalishlari // Yashil Iqtisodiyot va Taraqqiyot. – 2023. – Т. 1, № 10. – URL: https://greeneco.uz/index.php/GED/article/view/109. 8Ishimova M. Iqtisodiyotni innovatsion rivojlantirishda soliq mexanizmidan samarali foydalanish yo‘llari // Yashil Iqtisodiyot va Taraqqiyot. – 2024. – № 5. – S. 45-53. 9Shamansurova Z. Innovatsion faoliyatni moliyalashtirish // Yashil Iqtisodiyot va Taraqqiyot. – 2024. – № 11. – S. 112–120. 10 Ergashev A., Rasulov U. Namangan viloyatidagi kichik biznes subyektlari faoliyatini innovatsion rivojlantirish // Yashil Iqtisodiyot va Taraqqiyot. – 2025. – № 3. – S. 28–36. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 437 chiqish va ularni amaliyotda samarali tatbiq etish alohida ahamiyat kasb etadi. Yuqorida keltirilganlar umumlashtirilganda, investitsiya-innovatsion qo‘shil-gan qiymatning mohiyati makroiqtisodiy sub’ektlarning asosiy manfaatlari va faoliyat yo‘nalishlarini chuqur o‘rganishdan iborat ekanligi aniq bo‘ladi. Ushbu jarayonlar uy xo‘jaliklari, xo‘jalik sub’ektlari hamda iqtisodiy infratuzilmani rivojlantirishga qaratilgan bo‘lib, korxonalarning innovatsion faoliyati uchun qulay tashqi muhitni shakllantirish va uning samarali moliyalashtirilishini tashkil etish hamda ushbu jarayonlarni o‘zaro muvofiqlashtirish orqali resurs potensialining samarali foydalanilishini ta’minlash imkonini beradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Вабина О.М. Анализ инвестиционных возможностей предпринима-тельства с позиций развития инновационной деятельности в производстве энергии из альтернативных источников. Эффективная экономика. 2020. №4. URL: http://nbuv.gov.ua/UJRN/efek_2020_4_82. 2. Грищенко И., Белецкая Н., Кливиденко Л. Инвестиционно-инноваци-онное развитие предприятий в условиях системных преобразований. Вестник Львовской коммерческой академии. Серия экономична. 2016. №50. С. 157-160. 3. Журавель Ю. Формирование инвестиционных ресурсов для инновацион-ного развития экономики. Экономический анализ. 2017. №1. Т. 27. С. 35–42. 4. Моргачев И.В. Совершенствование инфраструктурного обеспечения региональных инвестиционно-инновационных процессов на основе их оцени-вания : дис. д-ра экон. наук: 08.00.05. Северодонецк, 2020. 728 с. 5. Моргачев И.В. Совершенствование инфраструктурного обеспечения региональных инвестиционно-инновационных процессов основе их оцени-вания: дис. дра экон. наук: 08.00.05. Северодонецк, 2020. 728 с. 6. Tsyliuryk H.I. Innovative activities in the conditions of economic competition]. Appearance and financial APK (electronic journal). Available at: http://magazine.faaf.org.ua/innovaciyna-diyalnist-v-umovah-eko-nomichnoi-konku-rencii.html (accessed 29 April 2021). 7. Ўзбекистон Республикасининг “Инновацион фаолият тўғрисида” 2020 йил 24 июль, ЎРҚ-630-сон Қонуни. https://lex.uz/acts/4910391. 8. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ўзбекистон – 2030” стратегияси тўғрисида 11.09.2023 йилдаги ПФ-158-сон Фармони, https://lex.uz/ru/docs/6600413. 9. Волощук К.Б., Лисевич Н.А. Особенности инновационно-инвестици-онного развития производства продукции животноводства агропромыш-ленными предприятиями Инновационная экономика. 2019. № 3–4. С. 12-17. 10. Янковская О.И. Особенности инноваций в сельском хозяйстве / О.И. Янковская. // Экономика. Управление. Инновации. – 2010. – № 2. – Режим доступа: http://nbuv.gov.ua/UJRN/eui_2010_2_54. 11. Akhmadjonov, O., Abdullaev, A., Umarjonov, B., & Shamsiddinov, M. (2021). Islom moliyasining xususiyatlari. Scientific progress, 2(8), 634-638. 12. Akhmadjonov, O., Abdullaev, A., Shamsiddinov, M., & Umarjonov, B. (2022). ISLAMIC FINANCE. Scientific progress, 3(2), 48-50. 13. Akhrorjon, A., & Oybek, A. (2022). Characteristics of Islamic Finance. In International scientific conference" Topical issues of the economy in modern. 14. Akhmadjonov, O., Abdullaev, A., Ubaydullayev, A., Omonov, I., & Mirzamahmudov, B. (2022). ISLOM BANKI VA AN’ANAVIY BANKLAR O ‘RTASIDAGI FARQLAR. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences,2(102), 755-761. 15. Akhrorjon, A. (2022). Uzbekistan and the World Trade Organization management system. In International scientific conference" Topical issues of the economy in modern. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 438 16. Akhrorjon, A., & Oybek, A. (2022). Danger in Islamic Banking. In International scientific conference" Topical issues of the economy in modern. 17. Abdullaev, A. (2022). O ‘zbekiston iqtisodiyoti uchun jstga a’zo bo ‘lish sabab muammo va natijalari. Raqamli texnologiyalar va ta’lim istiqbollari,1(2), 113-121. 18. Akhrorjon, A., & Zumradkhan, K. (2022). The impact and results of membership of the wto on the education system. Educational Research in Universal Sciences,1(5), 24-32. 19. Akhrorjon, A. (2022). Reasons, problems and consequences for the accession of the Uzbek ecanomy to the WTO. In International scientific conference" Topical issues of the economy in modern. 20. Akhmadjonov, O., Abdullaev, A., Karimova, S., & Solijonova, F. (2022). Jahon savdo tashkiloti boshqaruv tizimi. Scientific progress,3(2), 343-347. 21. Akhmadjonov, O., Abdullaev, A., Anvarov, J., & Ismoilov, S. (2022). Islom moliyasi. Scientific progress,3(2), 45-47. 22. Akhmadjonov, O., Abdullaev, A., Yusupuv, S., & Anvarov, J. (2021). Islom bankchiligidagi xavf. Scientific progress,2(8), 639-642. 23. Axadjon o’g’li, A. A., & Sabirovna, G. G. (2025). JSTGA A’ZO BO ‘LISHNING IQTISODIY O’SISHGA TA’SIRI. ZAMIN ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI,1(5), 101-108. 24. Abdullaev, A. (2021). RAQAMLI IQTISODIYOT-KADRLAR TAYYORLASHNING DOLZARB MASALALARI. Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyotning o ‘ziga xos xususiyatlari, uning. 25. Mamadjonov, M., Abdullayev, A., Abdurahmonov, I., & Mamadaliyev, A. (2021). Challenges of management in the digital economy. Scientific progress,2(6), 1533-1537. 26. AA, M. F. M. (2021). RAQAMLI IQTISODIYOT TUSHUNCHASI, AFZALLIKLARI VA AMALIY AHAMIYATI. ÂXEOPOT-KOMMYHHKAflflX TEXHOmrnmÂPH BÂ TEÏÏEKOMMYHHKÂ^ mÂPHHHr 3ÂMOHÂBHH MYÂMMOÏÏÂPH BÂ EHHMÏÏÂPH OHÏÏÂHH PECnYEmKÂ HÏÏMHH-TEXHHKÂHMYMÂHMHMHrMÂrbPY3ÂÏÏÂP TmflÀMH,2(6), 794. 27. Akhmadjonov, O., Abdullayev, A., Abdupattayev, A., & Sultonov, M. (2021). Islamic banking management, assets and libilities. Scientific progress,2(6), 1525-1532. 28. Axrorjon, A., & Maxliyoxon, O. (2024). TA’LIM SIFATI OSHISHIDA JSTNING O ‘RNI. YANGI O ‘ZBEKISTONDA IJTIMOIY-INNOVATSION TADQIQOTLAR,2(1), 113-118. 29. Mulaydinov, F. (2024). Application, place and future of digital technologies in the educational system. Nordik ilmiy-amaliy elektron jurnali. 30. Jumanova, S. (2024). Analysis of PISA test results in Uzbekistan and prospects of preparing primary education students for PISA test. Nordik ilmiy-amaliy elektron jurnali. 31. Akhrorjon, A., & Maxliyoxon, O. (2024). IMPACT, RESULTS AND CONSEQUENCES OF WTO ACCESSION ON THE EDUCATION SYSTEM. International Multidisciplinary Journal of Universal Scientific Prospectives,2(1), 6-15. 32. Ikromjonovna, J. S., & Axadjon o‘g‘li, A. A. (2023). O ‘ZBEKISTONDA PISA TESTI NATIJALARI VA BOSHLANG ‘ICH TA’LIM O ‘QUVCHILARINI BU TESTGA TAYYORLASH ISTIQBOLLARI. QO ‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI,9, 159-162. 33. Abdullaev, A., & Odilova, M. (2024). The Role of WTO in İmproving the Quality of Education. Yosh Tadqiqotchi Jurnali,3(1), 140-148.