TALABALARNING EMPERIK, MANTIQIY VA INTUITIV BILISH KO'NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1489 TALABALARNING EMPERIK, MANTIQIY VA INTUITIV BILISH KO‘NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH Sayidova Muxtaram Xamidullayevna¹, Ozodbekova O'g'iloy Muzaffarbek qizi², Nuriddinova Farangiz Faruxjon qizi3, Normo‘minova Oybarchin Bekzod qizi4 ¹ CHDPU katta o’qituvchisi, 2,3,4 CHDPU talabalari https://doi.org/10.5281/zenodo.17451965 Annotatsiya. Ushbu maqolada talabalarning empirik, mantiqiy va intuitiv bilish ko‘nikmalarini rivojlantirishning nazariy asoslari, ularni shakllantirishda ta’lim jarayonining mazmuni va metodik yondashuvlar yoritilgan. Bilish jarayoni inson tafakkurining turli bosqichlarini — kuzatish, tahlil, umumlashtirish va ilg‘or g‘oyalarni sezish qobiliyatlarini o‘z ichiga oladi. Maqolada empirik tajriba asosidagi bilim, mantiqiy tafakkur orqali xulosa chiqarish hamda intuitiv idrok orqali yangilik yaratish ko‘nikmalarining o‘zaro bog‘liqligi ilmiy tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: bilish jarayoni, empirik bilish, mantiqiy tafakkur, intuitiv idrok, ijodiy fikrlash, talaba kompetensiyasi, kognitiv rivojlanish. Insonning bilim olish faoliyati uchta asosiy bosqich — empirik, mantiqiy va intuitiv bilish orqali amalga oshadi. Empirik bosqich — sezgi, idrok va tajriba asosida bilim olish; mantiqiy bosqich — tahlil va xulosalar chiqarish; intuitiv bosqich esa — ilg‘or fikr, sezgi orqali yangi g‘oyaga erishиш жараёнидир. Ta’lim jarayonida ushbu uch bosqich uyg‘unlashganda shaxsning bilish faoliyati мукаммал ривожланади [1]. Bilish jarayoni falsafa, psixologiya ва pedagogika фанларида инсоннинг оламни англаш фаолияти сифатида таърифланади. U uch asosiy bosqichdan iborat: • Empirik bosqich – sezgi, idrok va tajriba asosida bilim olish; • Mantiqiy bosqich – aql, tahlil ва xulosa орқали umumlashtirish; • Intuitiv bosqich – ichki sezgi, ilhom ва taxmin asosида yangi bilimga erishиш. Bu bosqichlar bir-birini to‘ldiradi. Empirik tajriba asos yaratadi, mantiqiy tafakkur uni tahlil qiladi, intuitiv sezgi esa yangi bilimga olib chiqadi. Shuning учун ta’lim жараёнида бу уч элементни уйғунлаштириш талабаларда билиш фаолиятини чуқур ривожлантиради [1]. Empirik bilish — bu insonning tajriba ва кузатишлар орқали оладиган билими бўлиб, у амалий фаолият билан чамбарчас боғлиқ. Talabalar empirik bilish orqali narsalar va hodisalarning tashqi belgilarini, amaliy jihatlarini idrok etadilar. Masalan, texnologiya ta’limida talaba o‘quv jarayonida materialning zichligini, shaklini, mexanik xossalarini bevosita tajriba asosida o‘rganadi. Empirik bilishni rivojlantirishда қуйидагилар самарали ҳисобланади: laboratoriya va amaliy mashg‘ulotlar tashkil etish, tajriba va kuzatish natijalarini yozma tahlil qilish, natijalarni raqamli platformalarda modellashtirish (masalan, PhET yoki Tinkercad). Empirik bilish jarayoni orqali talabalar real muhitdagi ob’ektlarni bevosita o‘rganish, ularni solishtirish va tajriba orqali bilim hosil qilishga o‘rganadilar [2]. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1490 Empirik bilish — tajriba ва кузатишларга асосланган билиш шакли бўлиб, талабанинг амалий фаолиятини рағбатлантиради. Бу турдаги билишда инсон “tasviriy tafakkur” орқали маълумотни тўғридан-тўғри ҳис қилади. Pedagogik amaliyotda empirik bilishni rivojlantirish yo‘llari: laboratoriya mashg‘ulotlariда real tajribalarni o‘tkazish, vizual o‘quv materiallari (3D model, maket, video) билан ишлаш, “tajriba – tahlil – xulosa” занжири бўйича машғулот ташкил этиш, natijalarni elektron jadvallar ёки simulyatorlarda qayta tahlil қилиш. Masalan, texnologik ta’lim fanlarida talabalar metallarning mustahkamligini empirik kuzatish ва ўлчаш орқали аниқлаб, keyin уни nazariy model билан taqqoslaydilar. Бу jarayon bilishning dastlabki bosqichini shakllantiradi [2]. Mantiqiy bilish — bu bilimlarni tahlil qilish, taqqoslash, umumlashtirish va nazariy xulosa chiqarish orqali fikr yuritish bosqichidir. Bu jarayon empirik tajriba natijalariga tayanib, mantiqiy xulosa chiqarish ва ilmiy қонунлар яратишга хизмат қилади. Talabalarda mantiqiy tafakkurni rivojlantirish учун қуйидаги усуллар самарали: muammoli vaziyatlarni yechishga yo‘naltirilgan topshiriqlar, sabab–oqibat bog‘liqliklarini tahlil qilish mashqlari, “fikr xaritasi” (mind map) usuli orqali tushunchalarni tizimlashtirish, algoritmik tafakkurni rivojlantirishga qaratilgan mashg‘ulotlar. Mantiqiy bilish tajriba натижаларини ақлий таҳлил қилиш, сабаб–оқибат муносабатларини аниқлаш ва умумий қонунларни шакллантириш жараёнидир. Bu bosqichda talaba: tahlil (analiz) ва sintez (birlashtirish) амалларини бажаради, solishtirish, umumlashtirish ва xulosa chiqarish кўникмасини ривожлантиради, tushunchалар тизимини мустаҳкамлайди. Mantiqiy tafakkурни ривожлантиришда muammoli ta’lim ва evristik suhbat усуллари жуда самарали. Унда ўқитувчи тайёр билимни эмас, балки масалани топишга йўналтирувчи саволлар орқали талабани мустақил фикрлашга ундайди. Бу босқичда талабаларда когнитив фаолият, мантиқий изланиш ва илмий таҳлил кўникмалари ривожланади [3]. Masalan, texnologik jarayonlarni loyihalashda talabalar “nima uchun?”, “qanday qilib?” каби саволларга мantiqiy javob topishga o‘rganadilar. Shu orqali ular tahliliy fikrlash ва izchil xulosa chiqarish malakasiga ega bo‘ladilar [3]. Intuitiv bilish inson tafakkurining eng yuqori bosqichi bo‘lib, bu jarayonda shaxs o‘z tajribasi va mantiqiy xulosalariga tayanmagan holda, sezgi va ichki ilhom orqali yangi g‘oya yoki yechim topadi. Psixologik jihatdan bu jarayon “yaratuvchan fikrlash” (creative thinking) deb ham ataladi. Intuitiv fikrlashни ривожлантиришда: ijodiy loyiha ishlarini tashkil etish, innovatsion muammolarni yechishga yo‘naltirilgan mashg‘ulotlar, “brainstorming” va “case-study” usullaridan foydalanish, talabalarni mustaqil ilmiy izlanishlarga jalb etish муҳим аҳамият касб этади. Intuitiv bilish orqali talabalar o‘zining empirik kuzatuv va mantiqiy tahlillarini yangi g‘oya bilan uyg‘unlashtiradi. Shu tariqa, ularning tafakkurida ijodkorlik, tezkor fikrlash ва noan’anaviy yondashuv shakllanadi [4]. Empirik, mantiqiy ва intuitiv bilish turlari bir-biri bilan uzviy bog‘liqdir. Ta’lim jarayonida bu uch yo‘nalishni integratsiyalash orqali talabada to‘laqonli bilish faoliyati shakllantiriladi. Quyidagi jadvalda bu jarayonning mohiyati keltirilgan: INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1491 Bilish turi Asosiy faoliyat turi Natija Empirik Kuzatish, tajriba, sinov Real hodisalar haqida dastlabki bilim hosil bo‘ladi Mantiqiy Tahlil, umumlashtirish, xulosa chiqarish Bilimlar tizimlashtiriladi va nazariy asoslanadi Intuitiv Sezgi, ijodiy tafakkur, g‘oya yaratish Yangilik kashf etiladi, ijodkorlik rivojlanadi Ushbu integratsiya natijasida talabaning bilish jarayoni faqat bilim egallash emas, balki o‘z fikrini asoslash, yangilik yaratish ва nazariy билимларни амалга жорий қилиш қобилиятини ҳам қамраб олади. Intuitiv bilish — инсоннинг ong osti, ichki sezgi ва ijodiy ilhomга асосланган билиш шаклидир. Психологлар (Z. Freyd, K. Yung, J. Guilford) фикрича, intuitiv fikrlash фақат илмий кашфиётларда эмас, балки ҳар бир ўқув жараёнида ҳам кераклидир, chunki intuitiv jarayon orqali inson “taxminiy tahlil” асосида муаммони англайди ва оригинал ечим топади. Intuitiv tafakkurni rivojlantirish vositalari: muammoli vaziyatlardan ijodiy chiqish topshiriqlari, “brainstorming”, “sinov–xato” usullari, loyihaviy ta’lim (Project-based learning), ijodiy modellashtirish ва dizayn ishlari. Masalan, texnologiya yo‘nalishida talaba yangi mexanik mexanizm yoki dizayn loyihasini ishlab chiqayotганда, mantiqiy hisob-китоб билан бирга, intuitiv sezги ҳам унинг қарор қабул қилиш жараёнини тезлаштиради [4]. Talabalarning empirik, mantiqiy ва intuitiv билиш кўникмалари ривожланишида қуйидаги омиллар муҳим: 1. Motivatsion omil – o‘rganishga bo‘lgan ichki ehtiyoj ва қизиқиш. 2. Kognitiv omil – tafakkур жараёни, хотира, диққат ва сезги фаолияти. 3. Shaxsiy omil – ijodкорлик, mustaqillik, mas’uliyat. 4. Ijtimoiy omil – o‘qituvchi–talaba ва talaba–talaba ўртасидаги ҳамкорлик. Bu омиллар уйғун бўлганда, билиш фаолияти самарали бўлади ва талабаларда ўз фикрини англаш ҳамда янгилик яратиш қобилияти шаклланади [5]. Ta’limда билиш фаолиятини ривожлантириш учун empirik → mantiqiy → intuitiv тизимли ёндашув қўлланилиши зарур. Bu integratsiya орқали: talabalar avval tajriba asosida bilim oladi, so‘ng tahlil qilib, umumiy xulosa chiqaradi, keyin esa yangi yechim topishga, ijodkorlikka o‘tadi. Masalan, texnologiya fanida “energiya tejovchi mexanizmlar” мавзусида talabалар dastlab empirik tajriba o‘tkazadilar (o‘lchov, kuzatish), keyin mantiqiy tahlil orqali natijani baholaydilar, oxirida intuitiv tarzda yangi mexanik yechim modelini ishlab chiqadilar. Бу жараён талабаларнинг билим олишдан билим яратишгача бўлган интеллектуал ўсиш босқичини таъминлайди [6]. Talabalarning empirik, mantiqiy va intuitiv bilish ko‘nikmalarini rivojlantirish — ularning shaxsiy va kasbiy salohiyatini yuksaltiruvchi muhim omildir. Empirik bilim amaliy tajriba орқали шаклланса, mantiqiy tafakkur uni tizimlashtиради, intuitiv idrok esa ijodiy ечимга олиб келади. Шунинг учун олий таълим тизимида бу уч йўналишни уйғунлаштирган педагогик моделларни жорий этиш зарур. Бу талабаларнинг INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1492 интеллектуал ривожини таъминлаб, замонавий касбий фаолиятда мустақил фикрлай оладиган, инновацион ёндашувга эга мутахассисларни тайёрлашга хизмат қилади. Talabalarning empirik, mantiqiy va intuitiv bilish ko‘nikmalarini rivojlantirish ta’lim sifati ва shaxsiy salohiyat rivojining poydevoridir. • Empirik bosqich — tajriba ва kuzatishga asoslangan real bilim манбаи; • Mantiqiy bosqich — nazariy tafakkур ва tahlil асоси; • Intuitiv bosqich — ijodий fikrlash, yangilik yaratuvчи kuchдир. Шунинг учун олий таълим жараёнида ҳар бир фан бўйича билиш фаолиятини ривожлантирувчи методлар тизимли йўлга қўйилиши керак. Бу эса билимларни чуқур ўзлаштиришни, фаол фикрлашни ва инновацион ечим яратиш қобилиятини таъминлайди. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Karimov B. “Pedagogik psixologiya va bilish nazariyasi”. – Toshkent: TDPU, 2021. 2. Vygotskiy L.S. “Myshlenie i rech’”. – Moskva: Pedagogika, 1982. 3. Dewey J. How We Think. – New York: D.C. Heath & Co., 1933. 4. Guilford J.P. The Nature of Human Intelligence. – New York: McGraw-Hill, 1967. 5. Qodirova M. “Talabalarda ijodiy tafakkurni rivojlantirishning psixologik asoslari”. // “Pedagogika va innovatsiyalar” jurnali, 2023, №4. 6. Abdullayeva Z. “Oliy ta’limda bilish faoliyatini rivojlantirishning samarali shakllari”. – Toshkent: Fan, 2022. 7. Leontyev A.N. “Faoliyat, ong va shaxs”. – Moskva: Smysl, 2005. 8. Bruner J. The Process of Education. – Cambridge: Harvard University Press, 1977. 9. Anderson L., Krathwohl D. A Taxonomy for Learning, Teaching, and Assessing. – New York: Longman, 2001. 10. Ergashev A. “Pedagogik tafakkur va bilish faoliyati nazariyasi”. – Toshkent: Oliy ta’lim, 2022.