BO'LAJAK TEXNOLOGIYA O'QITUVCHILARINI RAQAMLASHTIRISH SHAROITIDA KASBIY FAOLIYATGA TAYYORLASHDA MUAMMOLI VAZIYATLAR

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1493 BO‘LAJAK TEXNOLOGIYA O‘QITUVCHILARINI RAQAMLASHTIRISH SHAROITIDA KASBIY FAOLIYATGA TAYYORLASHDA MUAMMOLI VAZIYATLAR Sayidova Muxtaram Xamidullayevna¹, Rizayeva Muattar Muxammadjon qizi², Sheraliyeva Madina Akromali qizi3, Kenjayeva Muxlisa Alisher qizi4 ¹ CHDPU katta o’qituvchisi, 2,3,4 CHDPU talabalari https://doi.org/10.5281/zenodo.17451977 Annotatsiya. Mazkur maqolada bo‘lajak texnologiya o‘qituvchilarini raqamlashtirish sharoitida kasbiy faoliyatga tayyorlash jarayonida uchraydigan muammoli vaziyatlarning turlari, ularning sabablari va yechimlari tahlil qilinadi. Raqamli transformatsiya jarayonida o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalarini shakllantirishda duch kelinadigan psixologik, texnologik, metodik va tashkiliy to‘siqlar o‘rganilgan. Mualliflar raqamli ta’lim muhiti uchun zarur shart-sharoitlar, innovatsion yondashuvlar hamda muammoli vaziyatlarni hal etish mexanizmlarini tavsiya etadilar. Kalit so‘zlar: raqamli ta’lim, kasbiy tayyorgarlik, texnologiya o‘qituvchisi, muammoli vaziyat, pedagogik kompetensiya, innovatsion metodlar. Hozirgi davrda ta’lim tizimi jadal raqamli transformatsiya jarayonini boshdan kechirmoqda. Bu holat, o‘z navbatida, bo‘lajak texnologiya o‘qituvchilarining kasbiy faoliyatga tayyorlanish mazmunini tubdan o‘zgartirmoqda. Raqamli muhitda samarali ishlay oladigan, axborot texnologiyalaridan ta’limiy maqsadlarda foydalanadigan, o‘quv jarayonini onlayn hamda aralash formatlarda tashkil etadigan o‘qituvchilarni tayyorlash zamon talabi hisoblanadi. Ammo bu jarayon muammosiz kechmayapti. Bo‘lajak texnologiya o‘qituvchilarining raqamli kompetensiyasini shakllantirishda bir qator muammoli vaziyatlar — texnologik, metodik, psixologik va tashkiliy to‘siqlar kuzatilmoqda. Ushbu maqolada ana shu masalalar tahlil qilinadi hamda ularni bartaraf etishning samarali yo‘llari taklif etiladi. Bo‘lajak texnologiya o‘qituvchisining kasbiy tayyorgarligi – bu nafaqat o‘z mutaxassislik fanini puxta bilish, balki uni raqamli vositalar yordamida samarali o‘qita olish qobiliyatini ham anglatadi. Raqamlashtirish sharoitida quyidagi yo‘nalishlarda o‘zgarishlar kuzatilmoqda: • Pedagogik faoliyat shakllari: an’anaviy darslardan raqamli, interaktiv, gibrid shakllarga o‘tish; • Ta’lim mazmuni: virtual laboratoriyalar, 3D modellashtirish, sun’iy intellekt asosidagi o‘quv dasturlari; • Baholash tizimi: onlayn testlar, elektron portfoliolar, raqamli sertifikatlash; • Talabalar bilan muloqot: elektron pochta, platformalar (Moodle, Google Classroom, Edmodo) orqali muloqot. Shu bilan birga, bo‘lajak o‘qituvchilar bu jarayonlarda bir qator muammolarga duch kelmoqdalar. Bo‘lajak texnologiya o‘qituvchilarining kasbiy tayyorlanish jarayonida uchraydigan muammoli vaziyatlarni quyidagi to‘rt turga bo‘lish mumkin: INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1494 Texnologik muammolar: kompyuter texnikasi va internet infratuzilmasining yetarli darajada rivojlanmaganligi; raqamli platformalardan (Moodle, Microsoft Teams, Zoom, Canva) to‘liq foydalana olmaslik; dasturlash va modellashtirish dasturlarini (AutoCAD, SolidWorks, SketchUp) amalda qo‘llashda tajribaning kamligi. Bu holatlar natijasida o‘qituvchi nomzodlarda texnik qo‘rquv, ishonchsizlik va passivlik holatlari paydo bo‘ladi. Metodik muammolar: Raqamli darsni loyihalash metodikasi yetarli darajada ishlab chiqilmagan; O‘quv topshiriqlarini onlayn formatga moslashtirish bo‘yicha uslubiy qo‘llanmalar yetishmaydi; Muammoli o‘qitish, interaktiv mashg‘ulotlar, gibrid dars modellarini ishlab chiqish tajribasi sust. Psixologik muammolar: Talabalarda raqamli stress, onlayn o‘qishga moslashishdagi qiyinchiliklar; O‘qituvchilarda yangi texnologiyalarni qo‘llashdan qo‘rquv (“texnostress”); Muloqotning virtual shakli sababli kommunikativ madaniyatning susayishi. Tashkiliy muammolar: Raqamli ta’lim jarayonlarini boshqarish bo‘yicha yagona standartlarning yo‘qligi; Pedagogik amaliyotda raqamli platformalarning to‘liq integratsiyalanmaganligi; Oliy ta’lim muassasalarida AKT infratuzilmasining notekis taqsimlanishi. Muammoli vaziyatlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, bo‘lajak texnologiya o‘qituvchilarini tayyorlash jarayonida integratsiyalashgan yondashuv samarali natija beradi. Quyida asosiy yechim yo‘nalishlari keltirilgan: Didaktik yechimlar: “Raqamli pedagogika” va “Innovatsion texnologiyalar” fanlari mazmunini yangilash; Ta’lim jarayoniga “flipped learning”, “project-based learning” metodlarini joriy etish; Raqamli resurslardan foydalanish bo‘yicha mustaqil topshiriqlar tizimini ishlab chiqish. Texnologik yechimlar: Talabalarga AKT sohasida amaliy mashg‘ulotlar tashkil etish; Virtual laboratoriyalar, simulyatorlar va 3D muhitlar asosida o‘qitish; Sun’iy intellekt asosidagi ta’lim platformalaridan (ChatGPT, Copilot, Khanmigo va boshqalar) foydalanish. Psixologik yechimlar: Talabalarda raqamli o‘zini boshqarish, vaqtni samarali taqsimlash ko‘nikmalarini rivojlantirish; Motivatsion treninglar, “soft skills” mashg‘ulotlarini joriy etish; O‘qituvchilarda ijobiy raqamli tafakkurni shakllantirish. Tashkiliy yechimlar: OTMlarda raqamli ta’lim markazlarini tashkil etish; Amaliyot jarayonini onlayn kuzatish tizimlarini joriy etish; Raqamli infratuzilmani modernizatsiya qilish. Chirchiq davlat pedagogika universitetida olib borilgan tajriba-sinov ishlarida quyidagi natijalar qayd etilgan: • “Texnologik ta’limni raqamlashtirish” moduli asosida yangi o‘quv dasturi ishlab chiqildi; • Talabalar tomonidan 3D modellashtirish, elektron dars ishlanmalari, videodarslar tayyorlandi; • “Google Classroom” va “Moodle” platformalarida masofaviy loyihalar amalga oshirildi; • Talabalarning raqamli pedagogik kompetensiyasi 28% ga oshgani kuzatildi. Bu natijalar shuni ko‘rsatadiki, tizimli yondashuv orqali muammoli vaziyatlarni bartaraf etish o‘qituvchining kasbiy salohiyatini oshiradi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1495 Pedagogik jarayonda “muammoli vaziyat” tushunchasi ta’lim oluvchining bilish faolligini rag‘batlantiruvchi, uni mustaqil fikrlash va yechim topishga undovchi metodik holatni anglatadi. L.S. Vygotskiy, J. Dewey, A.M. Matyushkin kabi olimlar muammoli o‘qitish jarayonida shaxsning tafakkuri faollashishini ta’kidlaydilar. Dewey ta’limning markazida “muammo orqali o‘rganish” (problem-based learning) turishini uqtirgan. Bo‘lajak texnologiya o‘qituvchilarini tayyorlashda muammoli vaziyatlar ikki jihатda ahamiyatga ega: • Didaktik jihatdan — o‘quvchilarda amaliy muammolarni tahlil qilish, texnik yechim ishlab chiqish malakasi rivojlanadi; • Psixologik jihatdan — ijodiy fikrlash, qaror qabul qilish, mas’uliyat hissi kuchayadi. Demak, raqamli sharoitda muammoli vaziyatlarni to‘g‘ri tashkil etish o‘qituvchining kasbiy faoliyat kompetensiyasini mustahkamlayd Zamonaviy didaktikada muammoli vaziyatni faqat “to‘siq” emas, balki o‘quv motivini kuchaytiruvchi vosita сифатида қараш тенденцияси мавжуд. Masalan, talaba dars jarayonida kutilmagan texnik xatolik yoki dizayn muammosiga duch kelganda, u o‘z bilim va tajribasidan ijodkorlik bilan foydalanишга majbur bo‘ladi. Shu orqali: • analitik fikrlash қобилияти ривожланади; • “muammodan yechimga” принципи амалда намоён бўлади; • kasbiy refleksiya (o‘z faoliyatini tahlil qilish) shakllanади. Muammoli vaziyat – bu faol o‘qitish metodikasiнинг асосий элементидир. У орқали талабада ijodiy mustaqillik, tashabbuskorlik ва qaror qabul qilish madaniyati ривожланади. Raqamli o‘qitish jarayonida bo‘lajak texnologiya o‘qituvchilari quyidagi real muammoli holatlarda бўлишади: 1. Virtual modellashtirish loyihasiда 3D ob’yektlar noto‘g‘ri ishlaydi — sababini aniqlash, texnik xatolikni bartaraf etish. 2. Masofaviy amaliyotда talabalar topshiriqlarini o‘z vaqtida yuklamaydi — raqamli monitoringni joriy etish. 3. Sun’iy intellekt vositalaridan foydalanganda akademik halollik masalalari yuzaga keladi — o‘quv etikasi bo‘yicha yo‘riqnoma ishlab chiqish. 4. Platformalararo integratsiyada muammolar paydo bo‘ladi (Moodle va Google Drive sinxron ishlamaydi) — yechim topish va tajriba almashish. Бундай воқеий сценарийлар талабаларни amaliy kasbiy muhitга yaqinlashtириб, уларда kritik tafakkur ва tizimli yondashuvни шакллантиради. Xalqaro amaliyotda (masalan, Finlyandiya, Estoniya, Janubiy Koreya ta’lim tizimlarida) bo‘lajak o‘qituvchilarni raqamli sharoitda tayyorlash jarayonida muammoli o‘qitish ва casestudy усуллари кенг қўлланилади. Masalan: Finlyandiya modeli – har bir o‘quv kursi “digital challenge” (raqamli muammo) bilan yakunlanadi; Estoniya ta’limida o‘qituvchi tayyorlov dasturlarida “muammoli loyiha asosida o‘qitish” (Problem-Based Project) majburiy modul sifatida kiritilgan; Janubiy Koreyada esa o‘qituvchilarni raqamli pedagogika bo‘yicha sertifikatlash jarayonida real muammoli vaziyatlar asosida baholash tizimi qo‘llaniladi. Ushbu yondashuvlar o‘zbek ta’lim tizimida ham joriy etilishi, muammoli holatlar orqali ijodiy muhit ва o‘z-o‘zini rivojlantirish mexanizmlarini ривожлантириш имконини беради. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1496 Muammoli vaziyatlarni hal etish samaradorligini oshirish uchun quyidagi tavsiyalar muhim: 1. “Raqamli muammoli o‘qitish” modeliни ишлаб чиқиш; 2. Talabаларда muammoli tafakkur va refleksiyaни шакллантириш бўйича тренинглар ўтказиш; 3. Har bir fan doirasida muammoli keyslar bankiни яратиш; 4. Raqamli ta’lim жараёнида ijtimoiy-psixologik qo‘llab-quvvatlash тизимини жорий этиш; 5. O‘qituvchi ва talaba учун raqamli muammolarni modellashtirish laboratoriyasiни ташкил қилиш. Bo‘lajak texnologiya o‘qituvchilarini raqamlashtirish sharoitida kasbiy faoliyatga tayyorlash jarayonida yuzaga keladigan muammoli vaziyatlar murakkab va ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, ular didaktik, texnologik, psixologik va tashkiliy jihatlardan tahlil qilinishi zarur. Raqamli ta’limni samarali tashkil etish uchun o‘qituvchilarda ijodiy tafakkur, raqamli savodxonlik, texnologik moslashuvchanlik va mustaqil o‘rganish ko‘nikmalari shakllanishi kerak. Kelgusida ta’lim tizimida muammoli vaziyatlarni oldindan prognoz qilish, ularni modellashtirish va sun’iy intellekt asosida yechim topish mexanizmlarini ishlab chiqish muhim vazifa hisoblanadi. Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, raqamlashtirish sharoitida bo‘lajak texnologiya o‘qituvchilarining kasbiy faoliyatini shakllantirish jarayonida uchraydigan muammoli vaziyatlar nafaqat murakkablik, balki o‘sish, ijodkorlik ва kasbiy kamolot учун имконият ҳамдир. O‘qituvchi ana shunday muammoli holatlar orqali o‘zining kasbiy refleksiyasini mustahkamlaydi, talabalarda esa mustaqil, tanqidiy ва raqamli fikrlash rivojlanади. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Mirziyoyev Sh.M. “Yangi O‘zbekiston strategiyasi”. – Toshkent, 2022. 2. Azizxo‘jaeva N.N. “Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat”. – Toshkent: TDPU, 2020. 3. To‘raev A., Abduqodirov A.A. “Raqamli ta’lim: nazariya va amaliyot”. – Toshkent: Fan, 2021. 4. Vohidova M.P. “Raqamli pedagogik kompetensiyalarni rivojlantirish yo‘llari”. – CHDPU ilmiy axboroti, 2023. 5. UNESCO. ICT Competency Framework for Teachers. – Paris, 2022. 6. Qodirov B., Shirinov I. “Kasbiy tayyorgarlikda raqamli texnologiyalarni qo‘llashning psixologik asoslari”. – Pedagogika jurnali, №4, 2023.