BO'LAJAK TEXNOLOGIYA O'QITUVCHILARINI RAQAMLASHTIRISH SHAROITIDA KASBIY FAOLIYATGA TAYYORLASH JARAYONLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1497 BO‘LAJAK TEXNOLOGIYA O‘QITUVCHILARINI RAQAMLASHTIRISH SHAROITIDA KASBIY FAOLIYATGA TAYYORLASH JARAYONLARI Sayidova Muxtaram Xamidullayevna¹, Xadjanova Shaxzoda Baxodir qizi², Norqo’ziyeva Ozoda Baxodir qizi3, Musurmonova Maftuna Malik qizi4 ¹ CHDPU katta o’qituvchisi, 2,3,4 CHDPU talabalari https://doi.org/10.5281/zenodo.17451995 Annotatsiya. Ushbu maqolada bo‘lajak texnologiya o‘qituvchilarini ta’limni raqamlashtirish sharoitida kasbiy faoliyatga tayyorlash jarayonlarining nazariy asoslari yoritilgan. Raqamli transformatsiya sharoitida pedagogik jarayonning yangi mazmuni, o‘qituvchi faoliyatiga qo‘yilayotgan zamonaviy talablar, raqamli kompetensiyalar va ularni shakllantirish bosqichlari tahlil qilinadi. Shuningdek, raqamli ta’lim muhiti sharoitida texnologiya o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarlik samaradorligini belgilovchi omillar ilmiy asosda ko‘rib chiqilgan. Kalit so‘zlar: raqamli ta’lim, kasbiy tayyorgarlik, texnologiya o‘qituvchisi, raqamli kompetensiya, pedagogik jarayon, raqamlashtirish. XXI asrda ta’lim tizimi jadal sur’atlar bilan raqamli muhitga o‘tmoqda. Ta’lim jarayonining raqamlashtirilishi o‘qituvchilardan nafaqat an’anaviy metodlarni egallashni, balki zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan samarali foydalanishni, raqamli pedagogika elementlarini o‘zlashtirishni ham talab etmoqda. Shu nuqtai nazardan, bo‘lajak texnologiya o‘qituvchilarini raqamlashtirish sharoitida kasbiy faoliyatga tayyorlash masalasi pedagogika fanining eng dolzarb yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida o‘qituvchi shunchaki bilim yetkazuvchi emas, balki raqamli axborot muhitini boshqaruvchi, o‘quvchi faoliyatini yo‘naltiruvchi va innovatsion yechimlarni tatbiq etuvchi shaxs bo‘lishi zarur. Shu bois, ta’limni raqamlashtirish jarayoni o‘qituvchidan yangi kasbiy kompetensiyalarni, shu jumladan, axborot madaniyati, raqamli kommunikatsiya, onlayn o‘qitish metodikasi va tahliliy fikrlashni talab etadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasida ham ta’lim sohasida raqamli texnologiyalarni keng joriy etish, pedagoglarning raqamli savodxonligini oshirish asosiy vazifalardan biri sifatida belgilangan [1]. Shu asosda bo‘lajak texnologiya o‘qituvchilarini raqamli ta’lim muhiti sharoitida tayyorlash jarayonini chuqur o‘rganish zaruriyati yuzaga kelmoqda. Kasbiy tayyorgarlik tushunchasi pedagogik adabiyotlarda turlicha talqin qilinadi. Tadqiqotchilarning fikricha, u shaxsning kasbiy faoliyatni muvaffaqiyatli amalga oshirishi uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma, malaka va kompetensiyalar majmuasini anglatadi [2]. Raqamlashtirish sharoitida bu tushuncha yangi mazmun kasb etmoqda. Endilikda kasbiy tayyorgarlik nafaqat an’anaviy metodik tayyorgarlikni, balki raqamli resurslardan foydalanish madaniyatini, axborot xavfsizligi, onlayn o‘qitish metodlari va masofaviy ta’limning texnologik jihatlarini ham qamrab oladi. Pedagogik nazariyada raqamli kompetensiyalar uch yo‘nalishda shakllanadi: INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1498 1. Texnik kompetensiya – raqamli vositalarni amaliy qo‘llash malakasi; 2. Didaktik kompetensiya – raqamli texnologiyalarni ta’lim mazmuniga integratsiya qilish; 3. Kommunikativ kompetensiya – o‘quvchilar bilan raqamli muloqotni samarali yo‘lga qo‘yish. Aynan texnologiya yo‘nalishidagi o‘qituvchilar uchun bu kompetensiyalarni shakllantirish jarayoni pedagogik texnologiyalar, muammoli o‘qitish, loyihaviy metodlar bilan uyg‘un holda olib borilishi zarur [3]. Raqamli ta’lim sharoitida tayyorgarlik jarayoni ko‘p bosqichli va tizimli jarayon hisoblanadi. U quyidagi tarkibiy qismlardan iborat: • Motivatsion bosqich: talabalarda raqamli ta’lim texnologiyalariga qiziqish uyg‘otish; • Kognitiv bosqich: raqamli muhitda ishlash uchun zarur nazariy bilimlarni egallash; • Faoliyatli bosqich: o‘quv amaliyotida raqamli texnologiyalarni qo‘llash; • Refleksiv bosqich: o‘z faoliyatini tahlil qilish, raqamli madaniyatni rivojlantirish. Har bir bosqichda o‘qituvchining faoliyati nafaqat bilim berishga, balki talabaning ijodiy salohiyatini, mustaqil fikrlashini va muammoli vaziyatlarni hal qilish qobiliyatini shakllantirishga йўналтирилади. Raqamlashtirish jarayoni o‘qituvchilardan quyidagi sifatlarni талаб этади: o‘zini doimiy rivojlantirishга тайёрлик; yangi texnologiyalarni o‘zlashtirish қобилияти; raqamli axborot manbalarini tanqidiy tahlil қила олиш; interaktiv ta’lim metodlarini qo‘llay olish маhorati. Shunday qilib, raqamli ta’lim sharoitida kasbiy tayyorgarlik — bu o‘qituvchining uzluksiz raqamli o‘sish jarayoniдир [4]. Bo‘lajak texnologiya o‘qituvchilarining raqamli kompetensiyalarini rivojlantirish samaradorligi quyidagi omillarga bog‘liq: 1. Pedagogik muhitning raqamli darajasi. Universitetlarda zamonaviy o‘quv platformalarining joriy etilishi (Moodle, Google Classroom, Microsoft Teams va b.q.) o‘qituvchining raqamli faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. 2. O‘qituvchi va talabalar o‘rtasidagi raqamli muloqot sifati. Samarali onlayn aloqalar talabaning mustaqil ishlash motivatsiyasini oshiradi. 3. Raqamli resurslarning metodik asoslanganligi. Elektron darsliklar, 3D-modellashtirish dasturlari, virtual laboratoriyalar raqamli o‘qitish samaradorligini belgilaydi. 4. O‘qituvchi refleksiyasi. Faoliyat jarayonini tahlil qilish, o‘zining kuchli ва заиф жиҳатларини англаш рақамли педагогик маҳоратнинг муҳим таркибий қисмидир. Raqamli ta’lim samaradorligini ta’minlashda interaktiv yondashuvlar, tarmoqli o‘qitish (blended learning) ва loyihaviy yondashuv муҳим ўрин тутади. Улар орқали талабаларда мустақил изланиш ва ахборот билан ишлаш кўникмалари ривожланади [5]. Xalqaro tadqiqotlarda (UNESCO, OECD, DigCompEdu Framework) raqamli ta’limning samarali amalga oshirilishi uchun o‘qituvchi quyidagi 5 asosiy kompetensiyani egallashi kerakligi таъкидланади [6]: 1. Raqamli kontent yaratish; 2. Raqamli muhitda o‘qitish va baholash; 3. Axborot xavfsizligini ta’minlash; 4. O‘quvchilarning raqamli savodxonligini rivojlantirish; 5. Professional rivojlanish uchun raqamli resurslardan foydalanish. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1499 Mazkur yondashuvlar bo‘lajak texnologiya o‘qituvchilarini tayyorlash моделини назарий жиҳатдан асослайди. Шунингдек, замонавий педагогик таълимнинг инновацион жиҳатлари — kompetensiyaviy, tizimli ва integrativ ёндашувлар — рақамли шароитда ўқитувчи тайёрлашнинг илмий асосини ташкил этади. Масалан, педагог ўз фаолиятини блог, veb-portfolio, onlayn loyihalar орқали намоён этади, бу эса унинг касбий нуфузини оширади ва ишончли рақамли шахсий бренд шакллантиради [13]. Raqamlashtirish sharoitida o‘qituvchining o‘zini rivojlantirish strategiyasi Kasbiy rivojlanish эндиликда фақат малака ошириш курслари орқали эмас, балки doimiy raqamli o‘z-o‘zini o‘qitish (self-learning) орқали амалга оширилади. Shuning uchun bo‘lajak texnologiya o‘qituvchilariga quyidagi стратегик компетенциялар керак бўлади: Autoeducation (o‘z-o‘zini o‘qitish) — yangi texnologiyalarni mustaqil o‘zlashtirish; Lifelong learning (uzluksiz ta’lim) — doimiy kasbiy rivojlanishga tayyorlik; Digital leadership (raqamli yetakchilik) — o‘quv jarayonida innovatsion g‘oyalarni ilgari surish қобилияти. Bu компетенциялар олий таълим муассасаларида рақамли таълим стратегиясини жорий этиш орқали самарали шакллантирилади [14]. Raqamli muhitda baholash tizimini takomillashtirish Bo‘lajak texnologiya o‘qituvchilarining tayyorgarligini baholashда raqamli vositalardan foydalanish самарадорликни оширади. Masalan: elektron test tizimlari (Google Forms, Moodle Quiz); virtual amaliy topshiriqlar; avtomatik baholash algoritmlari; raqamli portfolio. Bunday baholash tizimlari talabaning raqamli ko‘nikmalarini aniq баҳолаш, фаолият динамикасини кузатиш ва индивидуал фидбек бериш имконини яратади [15]. Bo‘lajak texnologiya o‘qituvchilarini raqamlashtirish sharoitida kasbiy faoliyatga tayyorlash jarayoni murakkab, ko‘p bosqichli ва integrativ jarayon bo‘lib, u raqamli muhitning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda tashkil etilishi kerak. Raqamli ta’lim sharoitida o‘qituvchi faoliyati faqat bilim yetkazish emas, балки talabalarning raqamli tafakkurini, mustaqil ishlash va axborotni tanqidiy tahlil qilish malakasini rivojlantirishга qaratilgan бўлиши лозим. Natijada, raqamlashtirish davrida o‘qituvchi: raqamli muhitda ishlashga tayyor; o‘z kasbiy o‘sishini boshqaruvchi; innovatsion pedagogik faoliyat yurituvchi; ijodiy ва tahliliy fikrlaydigan mutaxassisга айланади. Bo‘lajak texnologiya o‘qituvchilarini raqamlashtirish sharoitida tayyorlash – bu o‘z ichiga pedagogik, texnologik, psixologik ва axborot-kommunikativ компонентларни қамраб олган интегратив жараёндир. Унинг самарадорлиги: рақамли компетенциялар тизимига эга бўлиш; рақамли маданиятни ривожлантириш; замонавий педагогик технологияларни ўзлаштириш; мустақил илмий-амалий изланиш қобилиятини ривожлантириш билан белгиланади. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi. – Toshkent, 2020. 2. Qodirova, N. (2021). Kasbiy tayyorgarlikning pedagogik asoslari. – Toshkent: Fan nashriyoti. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1500 3. Abdullayeva, M. (2022). Raqamli ta’lim sharoitida o‘qituvchi faoliyatini takomillashtirish yo‘llari. // Pedagogika va innovatsiyalar jurnali. №4. 4. Xolmurodov, B. (2023). Pedagogik texnologiyalar va raqamli muhit integratsiyasi. – Toshkent: TDPU. 5. UNESCO (2022). Digital Education Strategy 2030. Paris: UNESCO Publishing. 6. OECD (2021). Teachers in the Digital Age: Competency Frameworks. OECD Library. 7. European Commission (2022). DigCompEdu Framework for Educators. Brussels. 8. Karimov, A. (2020). Raqamli pedagogika asoslari. – Samarqand: SamDU nashriyoti. 9. Sodiqov, K. (2024). Raqamli ta’limda texnologiya o‘qituvchilari faoliyatining pedagogik asoslari. // CHDPU Ilmiy axborotlari. 10. Vohidova, M. (2023). Kasbiy tayyorgarlikda raqamli kompetensiyalar tizimi. // Pedagogik izlanishlar jurnali. №6. 11. Ilina, J. (2022). Integratsiya jarayonlari ta’limda raqamli kompetensiyalarni shakllantirish vositasi sifatida. – Moskva: Pedagogika Press. 12. Bates, T. (2019). Teaching in a Digital Age. – Vancouver: BCcampus OpenEd. 13. Fullan, M. (2020). Education Reimagined: The New Digital Teacher Identity. – London: Pearson Education. 14. Kuznetsova, O. (2023). Raqamli yetakchilik va o‘qituvchi o‘zini rivojlantirish strategiyalari. // Innovatsion pedagogika jurnali. №7. 15. Khayrullaeva, D. (2022). Raqamli baholash tizimlari orqali kasbiy kompetensiyalarni aniqlash. – Toshkent: TDPU.