Materiały do znajomości Bethylidae (Hymenoptera: Chrysidoidea) Parku Narodowego "Bory Tucholskie", z trzema nowymi gatunkami w faunie Polski

1 Materiały do znajomości Bethylidae (Hymenoptera: Chrysidoidea) Parku Narodowego „Bory Tucholskie”, z trzema nowymi gatunkami w faunie Polski http://doi.org/10.5281/zenodo.17453588 Bogdan Wiśniowski1 , Jacek Wendzonka2 1 Pracownia Bioróżnorodności, Wydział Technologiczno-Rolniczy, Uniwersytet Rzeszowski, ul. Ćwiklińskiej 1a, 35-601 Rzeszów, Polska, e-mail: [email protected], ORCID: 0000-0001-7101-9233 2 Zbiory Przyrodnicze, Wydział Biologii UAM, ul. Uniwersytetu Poznańskiego 6, 61-614 Poznań, Polska, e-mail: [email protected], ORCID: 0000-0001-9480-0997 ABSTRACT. Contribution to the knowledge of bethylid wasps (Hymenoptera, Chrysidoidea: Bethylidae) of “Bory Tucholskie” National Park including three species newly recorded for the Polish fauna. This article presents the findings of preliminary investigations into the Bethylidae family within the “Bory Tucholskie” National Park, Poland. The research was carried out between 2013 and 2014, with supplementary material collected during 2022-2024. In total, four species were identified, three of which – Bethylus boops (Thomson, 1861), Epyris bilineatus Thomson, 1862, and Goniozus distigmus Thomson, 1862 – are newly recorded for the Polish fauna. Goniozus claripennis (Förster, 1851) had previously been documented in Ojców National Park. The majority of specimens (89%) were obtained from dune firebreak habitats, with G. distigmus being the dominant species, comprising 93% of the collected material. The hosts of G. distigmus are primarily small moths associated with heather and other plants characteristic of sandy grasslands. As a result of these studies, the Bethylidae family is now represented by ten species in Poland. KEY WORDS: Poland, Aculeata, Bethylidae, new records, faunistics, distribution. WSTĘP Żądłówki z rodziny Bethylidae (Hymenoptera) są w Polsce poznane w stopniu bardzo słabym. Pierwszą informację o gatunku z tej rodziny podał Dominik (1971), publikując dane o Sclerodermus domesticus Klug, 1809 – gatunku hodowanym z myślą o wykorzystaniu w zwalczaniu larw chrząszczy zasiedlających drewno. Kolejny gatunek, Bethylus cephalotes (Förster, 1860) został stwierdzony w Bieszczadzkim Parku Narodowym (Wiśniowski 2000). Badania nad żądłówkami Ojcowskiego Parku Narodowego dostarczyły informacji o występowaniu na jego terenie B. cephalotes, a także kilku innych gatunków Bethylidae nie notowanych wcześniej w faunie Polski: Bethylus fuscicornis (Jurine, 1807) (Wiśniowski 2016), Bethylus berlandi Arlé, 1929, Goniozus claripennis (Förster, 1851), Laelius femoralis (Förster, 1851) oraz Pseudisobrachium subcyaneum (Haliday, 1838) (Wiśniowski 2023). Biologia Bethylidae jest niedostatecznie poznana. Samice żądlą i paraliżują larwy motyli oraz chrząszczy, a następnie składają na nich jaja. W zależności od gatunku, ofiara jest tak pozostawiana bądź ukrywana. U niektórych gatunków występuje pewna forma opieki nad potomstwem polegająca na doglądaniu rozwijających się larw. Znany jest przypadek hyperparazytoizmu na innych przedstawicielach Bethylidae (Azavedo et al. Acta entomologica silesiana Vol. 33: (online 048): 1–6 ISSN 1230-7777, ISSN 2353-1703 (online) Bytom, October 27, 2025 2 2018). Z uwagi na fakt, iż ofiarami są najczęściej drobni i licznie występujący w danym środowisku przedstawiciele motyli i chrząszczy, uważa się Bethylidae za naturalnych wrogów szkodników upraw rolnych, w perspektywie możliwych do wykorzystania w ich zwalczaniu biologicznym (Dominik 1971, Azavedo et al. 2018). Pewne gatunki mogą być wykorzystywane w zwalczaniu szkodników magazynowych (Amante et al. 2017), a co za tym idzie, mogą redukować szkodniki muzealne, jak np. chrząszcze z rodziny Dermestidae, gdyż szereg gatunków Bethylidae wykorzystuje je jako żywicieli larw (Háva 2025). Bethylidae są jedną z najliczniejszych rodzin w obrębie nadrodziny Chrysidoidea. Globalnie znanych jest około 3200 gatunków skupionych w 11 podrodzinach i 131 rodzajach (Háva 2025). Jak podano powyżej, z Polski, do tej pory, znanych było 7 gatunków. MATERIAŁ I METODY Materiały do niniejszej publikacji zostały zebrane głównie w trakcie badań nad żądłówkami Parku Narodowego „Bory Tucholskie” (dalej PNBT) w latach 2013-14. Badania te prowadzono na 9 powierzchniach obejmujących główne typy siedlisk Parku, wyznaczonych na potrzeby długoterminowego monitoringu entomofauny (w tekście ich nazwy opisane są ze znacznikiem z liczb rzymskich). Jako metodę połowu stosowano wtedy pułapki Moerickego. W latach 2022-24 prowadzono odłowy uzupełniające na powierzchniach monitoringowych oraz innych stanowiskach, gdzie stosowano odłowy siatką entomologiczną (koszenie i odłowy „na upatrzonego”). Lokalizację stanowisk, na których odłowiono przedstawicieli Bethylidae przedstawiono na mapie (Ryc. 1). Listę stanowisk, ich numerację oraz krótkie charakterystyki przedstawiono poniżej: 1. Bachorze (II), UTM XV66, oddz. 12a. Wydmowy pas przeciwpożarowy o długości 760 m i szerokości 80 m, porośnięty inicjalnymi murawami napiaskowymi, wrzosami oraz porostami. 2. Drzewicz (V), UTM XV67, oddz. 3f. Wilgotna łąka w otoczeniu borów sosnowych. 3. Drzewicz (VI), UTM XV76, oddz. 26a. Wydmowy pas przeciwpożarowy między jeziorami Dybrzyk i Jeleń, w otoczeniu borów sosnowych, o długości 2,5 km i szerokości ok. 100 m, z dużymi łachami piasku, porośnięty inicjalnymi murawami napiaskowymi, wrzosami, porostami, a miejscami nalotem brzozy i sosny. 4. Drzewicz (VII), UTM XV76, oddz. 78b. Dojrzały bór Leucobryo-Pinetum na wschód od jeziora Zielonego. 5. Józefowo (VIII), UTM XV76, oddz. 158a. Dawny pas przeciwpożarowy porośnięty brzozą, otoczony borami sosnowymi. 6. Józefowo (IX), UTM XV76, oddz. 150i, k. Skraj wilgotnej łąki o wystawie południowej, przylegający do boru sosnowego z domieszką świerka. 7. Funka, UTM XV66, oddz. 146c. Wydmowy pas przeciwpożarowy na zachód od Jeziora Gacno Małe, w otoczeniu borów sosnowych, o długości 750 m i szerokości 40 m, porośnięty inicjalnymi murawami napiaskowymi z wrzosami (Ryc. 2). Acta ent. siles. 33 (online 048) Bytom, October 27, 2025 3 Wszystkie okazy (za wyjątkiem jednego, leg. K. Lubińska – w tekście) odłowił drugi autor (JW). Materiał dowodowy został zdeponowany w Zbiorach Przyrodniczych Wydziału Biologii UAM. Fotografię okazu wykonano przy użyciu zestawu do makrofotografii złożonego z korpusu Canon EOS 250D i obiektywu makro Canon MP-E 65 mm f/2,8 1-5× zamontowanego na podstawie Keiser RS1 ze sterownikiem Cognisys StackShot Macro Ryc. 1. Lokalizacje stanowisk badawczych na terenie Parku Narodowego „Bory Tucholskie”. Numerację stanowisk objaśniono w tekście. Fig. 1. Locations of research sites within the “Bory Tucholskie” National Park. Site numbers are explained in the text. Acta ent. siles. 33 (online 048) Bytom, October 27, 2025 4 Rail. Zdjęcia robocze wykonywano przy użyciu programu Helicon Remote (wersja 3.9.12), a składano w programie Helicon Focus (wersja 8.3.0). Końcową obróbkę wykonano w programie Adobe PhotoShop (wersja 2025). Nazewnictwo taksonów wg bazy Global Biodiversity Information Facility (GBIF 2025). WYNIKI W trakcie prowadzonych badań odłowiono łącznie 72 okazy Bethylidae z czterech gatunków wymienionych niżej; trzy z nich nie były wcześniej wykazywane z Polski: Bethylus boops (Thomson, 1861) – Bachorze (II): 11.IX.2023 – 2♀♀. Gatunek nowy dla fauny Polski. Larwy są parazytoidami gąsienic drobnych motyli z nadrodzin Gelechioidea, Pyraloidea, Tineoidea i Tortricoidea (Rond 2004). Epyris bilineatus Thomson, 1862 – Drzewicz (V): 1.IX.2013 – 1♂. Gatunek nowy dla fauny Polski. Biologia gatunku nie jest znana. Ryc. 2. Stanowisko nr 7 – Funka. Przykład siedliska wykształconego na pasie przeciwpożarowym, środowisko występowania Goniozus distigmus Thomson, 1862 (fot. J. Wendzonka). Fig. 2. Site no. 7 – Funka. Example of a habitat formed on a firebreak, habitat of Goniozus distigmus Thomson, 1862 (photo J. Wendzonka). Acta ent. siles. 33 (online 048) Bytom, October 27, 2025 5 Goniozus claripennis (Förster, 1851) – Józefowo (IX): 2.VII.2013 – 1♀, 26.VIII.2013 – 1♀. Gatunek wykazany wcześniej z Ojcowskiego Parku Narodowego (Wiśniowski 2023). Larwy są parazytoidami gąsienic drobnych motyli z nadrodzin Gelechioidea, Pyraloidea i Tortricoidea (Rond 2004). Goniozus distigmus Thomson, 1862 (Ryc. 3) – Bachorze (II): 20.VI.2013 – 8♀♀ i 2♂♂, 15.VII.2013 – 6♀♀ i 1♂, 10.VIII.2013 – 10♀♀, 29.VIII.2013 – 4♀♀, 1.IX.2013 – 1♀, 22.IV.2014 – 1♀, leg. K. Lubińska, 12.V.2014 – 1♀, 9.VI.2014 – 9♀♀, 14.VI.2014 – 3♀♀ i 3♂♂. – Drzewicz (VI): 20.VI.2013 – 1♀, 1.VII.2013 – 1♀, 5.VIII.2013 – 2♀♀, 10.VIII.2013 – 1♀, 1.IX.2013 – 1♂, 1.V.2014 – 1♀, 26.V.2014 – 2♀♀, 14.VI.2014 – 1♂. – Drzewicz (VII): 22.VII.2013 – 1♀. – Funka: 21.VII.2023 – 2♀♀ i 1♂ (koszenie). – Józefowo (VIII): 24.VI.2013 – 1♀, 16.V.2014 – 1♀. – Józefowo (IX): 19.VIII.2013 – 1♀, 26.VIII.2013 – 1♀. Ryc. 3. Samica Goniozus distigmus Thomson, 1862 (fot. B. Wiśniowski). Fig. 3. Female of Goniozus distigmus Thomson, 1862 (photo B. Wiśniowski). Gatunek nowy dla fauny Polski. W niektórych ujęciach taksonomicznych traktowany jako podgatunek G. claripennis. W niniejszej pracy przyjęliśmy status taksonu wg bazy GBIF (2025). Acta ent. siles. 33 (online 048) Bytom, October 27, 2025 6 Analiza zebranego materiału wskazuje, że 89% materiału zebrano z wydmowych pasów przeciwpożarowych, 7% z łąk, a tylko 4% odłowiono w typowych dla PNBT drzewostanów sosnowych. Na taki stan najprawdopodobniej ma wpływ przywiązanie do żywicieli G. distigmus (gatunku dominującego w materiale – 93% zebranych okazów Bethylidae) jakimi są drobne motyle związane z wrzosem i innymi roślinami otwartych siedlisk napiaskowych. Dalsze badania, ukierunkowane na inne siedliska, powinny przynieść informacje o kolejnych gatunkach Bethylidae z obszaru PNBT. Zaprezentowane wyniki powiększają łączną liczbę gatunków reprezentujących tę rodzinę w Polsce do 10, z pewnością jednak można oczekiwać kolejnych. Szacunki na podstawie porównania z wykazami z krajów ościennych, pozwalają ocenić różnorodność krajowych Bethylidae na poziomie co najmniej 30 gatunków. PIŚMIENNICTWO Amante M., Schöller M, Suma P., Russo A. 2017. Bethylids attacking stored-product pests: an overview. Entomologia Experimentalis et Applicata 163: 251–264. Azavedo C.O., Alencar I.D.C.C., Ramos M.S., Barbosa D.N., Colombo W.D., Vargas R. J.M., Lim J. 2018. Global guide of the flat wasps (Hymenoptera, Bethylidae). Zootaxa 4489(1): 1–294. Dominik J. 1971. Badania nad rozwojem Sclerodermus domesticus Klug. (Bethylidae, Hym.) oraz nad możliwością jego wykorzystania w biologicznym zwalczaniu owadów niszczących drewniane budowle i wyroby z drewna. Folia Forestalia Polonica, seria B, zeszyt 10: 73–86. GBIF (2025) Global Biodiversity Information Facility, dostęp w dniu 1.10.2025 via https://www.gbif.org/ species/6097165. Háva J. 2025. List of species belonging to the family Bethylidae (Hymenoptera) as parasitoids if the family Dermestidae (Coleoptera). Natura Somogyiensis 46: 49–56. Rond, J. de 2004. Bethylidae – platkopwespen, In: Reemer M., van Loon A.J., Peeters T.M.J. (Eds.), De Wespen en Mieren van Nederland (Hymenoptera: Aculeata). Nederlandse Fauna 6: 158–170. Wiśniowski B. 2000. Błonkówki (Hymenoptera) Polskich Bieszczadów ze szczególnym uwzględnieniem Bieszczadzkiego Parku Narodowego. Monografie Bieszczadzkie 8: 145–187. Wiśniowski B. 2016. Katalog błonkówek (Arthropoda: Insecta: Hymenoptera) Ojcowskiego Parku Narodowego. Prądnik, Prace i Materiały Muzeum Szafera 26: 95–146. Wiśniowski B. 2023. Ordo: Hymenoptera – błonkoskrzydłe, błonkówki, In: Klasa A., Baran J. (Eds.), Katalog fauny Ojcowskiego Parku Narodowego. Ojców: Ojcowski Park Narodowy, T. 2: 61–120. Accepted: 16 October 2025; published: 27 October 2025 Licensed under a Creative Commons Attribution License http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Acta ent. siles. 33 (online 048) Bytom, October 27, 2025