TUPROQNING IJTIMOIY HAYOTDAGI O'RNI, SOG'LIQ VA EKOLOGIYA UCHUN AHAMIYATI

newjournal.org zenodo.org 1 TUPROQNING IJTIMOIY HAYOTDAGI O‘RNI, SOG‘LIQ VA EKOLOGIYA UCHUN AHAMIYATI UOʻK: 502.3:613.1:631.4(575.1) Boboyeva Iroda Oʻtkir qizi Samarqand viloyati Narpay tuman Sanitar epidemiologik qo‘mita Sanitar gigiyenik laboratoriyasi bo‘lim mudiri email: [email protected] ORCID: 0009-0006-9944-8770 Annotatsiya: Mazkur tadqiqot ishida tuproqning inson salomatligi, ekologik barqarorlik va iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni hamda gigiyenik tahlil asosida uning sifat ko‘rsatkichlari o‘rganildi. Tadqiqotning maqsadi — tuproqning tarkibi va ifloslanish darajasini baholash, uning ekologik va sanitariya holatini aniqlash hamda O‘zbekiston sharoitida tuproq degradatsiyasini kamaytirish uchun ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Ish davomida xalqaro darajadagi manbalar, O‘zbekiston Respublikasi normativ hujjatlari va Samarqand viloyati Sanepidqo‘m Narpay tuman bo‘limining 2024–2025-yillardagi tahlil hisobotlari asosida daliliy ma’lumotlar tahlil qilindi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, tuproq monitoringi tizimini takomillashtirish, gigiyenik nazoratni muntazam olib borish, sho‘rlanish va nitrat kontsentratsiyasini kamaytirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar ishlab chiqish zarurligi ta’kidlanadi. Ushbu tadqiqot natijalari atrof-muhit gigiyenasi, qishloq xo‘jaligi barqarorligi va jamoat salomatligi siyosatini takomillashtirish uchun ilmiyamaliy ahamiyatga ega. Tadqiqotda tuproq tarkibi, ifloslanish manbalari, mikrobiologik holat, tuproq eroziyasi va unumdorligini uning kelajakdagi barqaror rivojlanishga qo‘shgan hissasi o‘rtasidagi bog‘liqlik Narpay tumani misolida o‘rganildi. Maqolada tuproq xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha profilaktika choralarini kuchaytirish, qishloq xo‘jaligi amaliyotlarini ekologik toza holatga o‘tkazish, newjournal.org zenodo.org 2 aholining atrof-muhit madaniyatini oshirish hamda xalqaro tajriba asosida samarali chora-tadbirlar taklif etilgan. Tadqiqot natijalari tuproqning sog‘liq va ekologiya uchun xavfsiz bo‘lgan holda boshqarilishi yo‘llarini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: tuproq salomatligi, agroekologiya, og‘ir metallar, pestitsidlar, mikrobiologiya, tuproq unumdorligi, sanitariya, atrof-muhit himoyasi, jamoat sog‘ligini ta’minlash. Роль почвы в общественной жизни, значение для здоровья и экологии УДК: 502.3:613.1:631.4(575.1) Бобоева Ирода Уткир кизи заведующий отделом санитарно-гигиенической лаборатории Нарпайского района Самаркандской области email: [email protected] ORCID: 0009-0006-9944-8770 Аннотация: В данной исследовательской работе изучена роль почвы в здоровье человека, экологической устойчивости и экономическом развитии, а также ее качественные показатели на основе гигиенического анализа. Целью исследования является оценка состава и степени загрязнения почв, определение их экологического и санитарного состояния, а также разработка научно обоснованных рекомендаций по снижению деградации почв в условиях Узбекистана. В ходе работы были проанализированы фактические данные на основе источников международного уровня, нормативных документов newjournal.org zenodo.org 3 Республики Узбекистан и аналитических отчетов Нарпайского районного отдела Санитарно-эпидемиологического комитета Самаркандской области за 2024-2025 годы. По результатам исследования подчеркивается необходимость совершенствования системы мониторинга почв, проведения регулярного гигиенического контроля, разработки комплексных мероприятий по снижению засоления и концентрации нитратов. Результаты данного исследования имеют научное и практическое значение для совершенствования политики в области гигиены окружающей среды, устойчивости сельского хозяйства и общественного здравоохранения. В исследовании на примере Нарпайского района изучена взаимосвязь между составом почвы, источниками загрязнения, микробиологическим состоянием, эрозией почвы, ее плодородием и вкладом в ее устойчивое развитие в будущем. В статье предлагаются эффективные меры по усилению профилактических мер по обеспечению безопасности почв, переводу сельскохозяйственной практики в экологически чистое состояние, повышению экологической культуры населения. Ключевые слова: охрана почв, агроэкологию, тяжелые металлы, пестициды, микробиологию, плодородие почв, санитария, охрана окружающей среды, общественное здравоохранение. The role of soil in social life, its importance for health and ecology UDC: 502.3:613.1:631.4(575.1) Boboeva Iroda Utkir kizi Head of the Department of the Sanitary and Hygienic Laboratory of the Sanitary and Epidemiological Committee of the Narpay District, Samarkand Region email: [email protected] ORCID: 0009-0006-9944-8770 newjournal.org zenodo.org 4 Abstract: In this research work, the role of soil in human health, environmental sustainability, and economic development, as well as its quality indicators based on hygienic analysis, were studied. The purpose of the research is to assess the composition and degree of soil contamination, determine its ecological and sanitary condition, and develop scientifically based recommendations for reducing soil degradation in the conditions of Uzbekistan. During the work, factual data were analyzed based on international sources, regulatory documents of the Republic of Uzbekistan, and analytical reports of the Narpay District Department of the Sanitary and Epidemiological Committee of the Samarkand Region for 2024-2025. According to the research results, the need to improve the soil monitoring system, conduct regular hygienic control, and develop comprehensive measures to reduce salinity and nitrate concentration is emphasized. The results of this study have scientific and practical significance for improving environmental hygiene, agricultural sustainability, and public health policy. In the study, the relationship between soil composition, sources of pollution, microbiological state, soil erosion, and its contribution to sustainable development in the future was studied using the example of the Narpay district. The article proposes effective measures based on international experience to strengthen preventive measures to ensure soil safety, transition agricultural practices to an environmentally friendly state, and improve the environmental culture of the population. The research results show ways to manage the soil in a way that is safe for health and ecology. Keywords: soil health, agroecology, heavy metals, pesticides, microbiology, soil fertility, sanitation, environmental protection, public health. newjournal.org zenodo.org 5 Kirish Tuproq insoniyat hayoti uchun markaziy resurs bo‘lib, qishloq xo‘jaligi, oziqovqat xavfsizligi, suv sifatini belgilovchi asosiy omildir. Yopiq va ko‘p inson yashaydigan hududlarda ham tuproq resurslarining holati(og‘ir metallar, pestitsid qoldiqlari, mikroorganizmlar) sog‘liq muammolariga sabab bo‘lishi mumkin. O‘zbekistonda tuproqning tarkibi, unumdorligi va mog‘orlari jamiyatning agrar sektorini yanada mustahkamlash uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Tuproq Yerning eng muhim tabiiy resurslaridan biri bo‘lib, oziq-ovqat xavfsizligi, ekologik barqarorlik va inson salomatligini taʼminlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) tuproqni Barqaror Rivojlanish Maqsadlariga (SDG) erishish uchun asos sifatida eʼtirof etadi (Smith va boshqalar, 2021; Kopittke va boshqalar, 2024). Tuproq biomassa ishlab chiqarish, ozuqaviy elementlar va suv aylanishi, uglerod saqlash, iqlimni tartibga solish, biologik xilmaxillikni qo‘llab-quvvatlash va kasalliklarni kamaytirish kabi ko‘p funksiyali vazifalarni bajaradi. Biroq, antropogen taʼsirlar - intensiv dehqonchilik, sanoatlashuv va iqlim o‘zgarishi - dunyo tuproqlarining taxminan 33-40% ini degradatsiyaga olib keldi. Bu oziq-ovqat xavfsizligi, ekologik barqarorlik va jamoat sogʻligʻiga tahdid qilmoqda. Tuproq degradatsiyasi yillik 400 milliard AQSh dollariga baholangan iqtisodiy zararni keltirib chiqaradi va 2050-yilga kelib bu raqam 23.2 trillion dollarga yetishi mumkin. Rivojlanayotgan mamlakatlarda, ayniqsa O‘zbekistonda, tuproq muammolari yanada keskin ko‘rinadi. O‘zbekiston Respublikasida sugʻoriladigan yerlarning 30% dan ortigʻi o‘rtacha va yuqori darajadagi sho‘rlanishdan aziyat chekadi, bu mahsuldorlik va oziq-ovqat xavfsizligiga tahdid soladi. Markaziy Osiyoning o‘ziga xos agro-ekologik sharoitlari mintaqani sho‘rlanish, eroziyani kelib chiqishiga sabab boʻladi. Tadqiqot maqsadi: Tuproqning ijtimoiy-iqtisodiy hayotdagi o‘rnini, inson salomatligi va ekologiya uchun ahamiyatini Q1-Q3 darajasidagi xalqaro jurnallar asosida kompleks tahlil qilish va O‘zbekiston sharoitida qo‘llash mumkin bo‘lgan newjournal.org zenodo.org 6 tavsiyalar ishlab chiqish. Shuningdek, tuproqning asosiy funksiyalari va ularning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rnini aniqlash, tuproq va inson salomatligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish, tuproq degradatsiyasining ekologik va iqtisodiy oqibatlarini baholash hamda xalqaro tajriba va O‘zbekiston sharoitida tuproq boshqaruvi yondashuvlarini tahlil qilish tadqiqotning asosiy vazifalari hisoblanadi. Ushbu tadqiqot quyidagi savollarga javob beradi:  Tuproq ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishda qanday rol o‘ynaydi?  Tuproq salomatligi inson salomatligiga qanday taʼsir qiladi?  Tuproq degradatsiyasining ekologik va iqtisodiy oqibatlari qanday?  O‘zbekiston sharoitida tuproq boshqaruvi uchun qanday yondashuvlar samarali? Adabiyotlar sharhi va nazariy asoslar: Tuproq uning tarkibi, holati, tuproq analizi bo‘yicha ko‘plab ilmiy tadqiqotlar va adabiyotlar mavjud. Masalan, О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 18-iyundagi “Qishloq xо‘jaligida tuproqning agrokimyoviy tahlil tizimini takomillashtirish, ekin yerlarida tuproqning unumdorligini oshirish chora tadbirlari tо‘g‘risida”gi 510-sonli Qarori orqali tuproq analizi qishloq xo‘jaligi va ekologiya sohalarida muhim ahamiyatga egaligi, tuproqda analiz o‘tkazish tuproqning holatini baholash, ekinlarni parvarishlash va atrof-muhitni himoya qilishda muhim rolga egaligi tushuntirilgan. M. A. Azizov va boshq., (2003) “Gigiyena” nomli kitobda tuproq qatlami yer kurrasi bilan atmosfera o‘rtasidagi muvozanatni jonivorlarning yashash tarzi mutanosibligini saqlab turishini aytib o‘tdi. A. Ramazonov, S. Buriyevlar “Tuproqshunoslik va dehqonchilik” kitobi orqali (2018) tuproq analizi usullarini va ularning qishloq xo‘jaligida qo‘llanilishini o‘rganishdi. Ularning tadqiqotlari tuproqning kimyoviy tarkibi va o‘simliklar o‘rtasidagi munosabatlarni aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Smith va boshq., (2021) Philosophical Transactions of the Royal Society B (Q1) jurnalida nashr etilgan tadqiqoti shuni ko‘rsatadiki, tuproq beshta muhim sayyoraviy funksiyani bajaradi: biomassa ishlab chiqarish, uglerod zaxirasi, biologik xilma-xillikni saqlash, ozuqaviy elementlar aylanishi va suv aylanishi. Tuproq newjournal.org zenodo.org 7 yuzasidan pastki 2 metrida qadar taxminan 3,012 Pg organik uglerodni saqlaydi va global biologik xilma-xillikning 25% iga joy beradi. Biroq, inson faoliyati bitta funksiyaga - intensiv dehqonchilik orqali biomassa ishlab chiqarishga qaratilishi tuproqning kengroq ko‘p funksiyaliligi hisobiga keng ko‘lamli degradatsiyaga olib keldi. Mattoo va Mallikarjuna (2023) Future Microbiology (Q1) jurnalida nashr etilgan sharhi tuproq mikrobiomining inson salomatligiga, jumladan, hazm, mineral ishlab chiqarish, ruhiy salomatlik va immunitetga taʼsirini ko‘rsatadi. Tuproq mikroorganizmlari azot fiksatsiyasi, fosfor eritmasi, organik moddalarning parchalanishi va antibiotiklar ishlab chiqarish kabi muhim jarayonlarga hissa qo‘shadi, dorilarning taxminan 40% tuproq mikroblaridan olingan. Shuningdek, “Bir Salomatlik” (One Health) kontsepsiyasi tuproq, o‘simlik, hayvon va inson salomatligining o‘zaro bogʻliqligini taʼkidlaydi. Morton va boshq., (2023) Scientific Reports (Q1) jurnalida nashr etilgan katta hajmli tadqiqoti Hindistonda tuproqning sink darajasi va bolalar bo‘yining o‘sishi o‘rtasidagi kuchli bog‘liqlikni aniqladi. Qoniqarli tuproq sink testlarining bir standart og‘ishi har 1000 bolada taxminan 11 ta kam bo‘y kategoriyasi bilan bog‘liq edi. Global miqyosda, taxminan 50% qishloq xo‘jaligi tuproqlari rux yetishmasligi bilan aziyat chekadi, bu 1,1 milliard odamda diyetadagi yetishmaslikka hissa qo‘shadi. Salvati va boshq., (2021) Land jurnalida nashr etilgan tadqiqoti tuproq degradatsiyasi va mahalliy tizimlarning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligi o‘rtasidagi murakkab bog‘liqlikni tahlil qiladi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, tuproq degradatsiyasi ekotizim xizmatlari va ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlik o‘rtasidagi o‘zaro taʼsir orqali mahalliy rivojlanishga sezilarli taʼsir ko‘rsatadi. Global baholashlarga ko‘ra, 40% degradatsiyalangan tuproqlar iqlim o‘zgarishi, oziq-ovqat taqchilligi, suv tanqisligi va ozuqaviy yetishmovchilikni kuchaytiradi. Gu va boshq., (2021) Environmental Science & Technology jurnalida nashr etilgan tadqiqoti tuproq-oziq-ovqat-muhit-salomatlik bog‘liqligini taqdim etadi. Ushbu nazariya tuproq xossalari va jarayonlaridagi o‘zgarishlar oziq-ovqat va muhit sifatiga taʼsir qilishini va natijada biogeokimyoviy kaskadlar orqali inson salomatligi va farovonligiga taʼsir etishini taʼkidlaydi. Biroq, ko‘pgina tuproq xossalari boshqaruv newjournal.org zenodo.org 8 amaliyotlari va tuproq ifloslanishidan ko‘ra ancha sekinroq o‘zgarganligi sababli, tuproqqa o‘tmishdagi taʼsirlarning merosi inson salomatligi va barqarorlikka uzoq muddatli taʼsir ko‘rsatishi mumkin. Tuproq xavfsizligi ramkasi ekotizim xizmatlarining amalga oshirilishini BMT Barqaror Rivojlanish Maqsadlari (SDG) bilan uyg‘unlashtirishda yo‘l ko‘rsatadi. Tuproq xavfsizligi konsepsiyasi beshta asosiy komponentni o‘z ichiga oladi: tuproqning holati (Condition), ulanish (Connectivity), madaniy ahamiyati (Culture), sigʻimi (Capability) va kodifikatsiya (Codification) – “ 5C ” ramkasi. Tadqiqot davomida Samarqand viloyati Sanepidqoʻm Narpay tuman bo‘limining 2024 -yillik hisoboti va 2025-yil oylik hisobotlaridan foydalanish orqali tuproq analizlari haqida ma’lumotlar olindi va xulosa chiqarildi. Metodologiya Ushbu tadqiqot sistematik adabiyotlar sharhi metodologiyasiga asoslanadi. Maʼlumotlar quyidagi kategoriyalar bo‘yicha ajratildi: tuproq funksiyalari, ijtimoiyiqtisodiy taʼsirlar, sog‘liq natijalari, ekologik ahamiyat, boshqaruv yondashuvlari va mintaqaviy kontekstlar. Shuningdek, tadqiqot miqdoriy va sifatli tahlil usullarini birlashtiradi. Miqdoriy maʼlumotlar (masalan, degradatsiya darajasi, iqtisodiy zarar, salomatlik ko‘rsatkichlari) meta-tahlil uchun ajratildi. Sifatli dalillar tematik sintez orqali tahlil qilindi. Bundan tashqari, ushbu tadqiqot sifat va miqdoriy metodlarni qo‘llab o‘rganishni ta’minladi. Narpay tumanidagi turli mahalla, xonadonlar, bolalar muassasalaridan namunalar olindi (umumiy tuproq turi, pH, ozuqa moddalari, organik modda miqdori, og‘ir metallar miqdori, pestitsid qoldiqlari) o‘rganildi. Olingan namunalar laboratoriyada tahlil qilinadi. Bu jarayonda kimyoviy, fizik va biologik xususiyatlar o‘lchanadi. Kimyoviy analizda tuproqning pH darajasi, mineral moddalar, o‘g‘itlar va boshqa kimyoviy elementlar o‘lchanadi. Fizik analizda tuproqning tuzilishi, zichligi, suv o‘tkazuvchanligi va boshqa fizik parametrlar o‘lchanadi. Biologik analizda tuproqdagi mikroorganizmlar va boshqa biologik faoliyat o‘rganiladi. newjournal.org zenodo.org 9 Laboratoriya natijalari tahlil qilindi va tuproqning holati haqida xulosa chiqarildi. Bu jarayonda tuproqning kimyoviy va fizik xususiyatlari o‘rganilib, ekinlarga taʼsiri aniqlandi. Olingan ma’lumotlar yordamida o‘zaro bog‘liqliklar va ehtimoliy xavf omillari aniqlandi.Tahlil natijalariga asoslanib, tuproqni yaxshilash va ekinlarni samarali parvarishlash uchun tavsiyalar berildi. Bu tavsiyalar o‘g‘itlar rejasi, ekinlarni tanlash va sug‘orish strategiyalarini o‘z ichiga oladi. Tadqiqot davomida Samarqand viloyati Narpay tumanidagi turli mahalla, xonadonlar, bolalar muassasalaridan namunalar olindi va ma’lumotlar yig‘ildi. Ma’lumotlar yig‘ish jarayoni reja bo‘yicha yoki aholi murojaatlari asosida, shuningdek rekonstruksiyaga tushgan MTT hududlaridan olindi, bu esa tadqiqot natijalarining umumlashtirilishi va ishonchliligini taʼminladi. Ushbu metodik yondashuvlar orqali tuproqning tarkibi, gigiyena nazoratining amaliyoti va uning samaradorligi haqida keng qamrovli ma’lumotlar to‘plandi. Tahlil va natijalar muhokamasi Tuproq qatlami yer kurrasi bilan atmosfera o‘rtasidagi muvozanatni — murakkab moddalar almashinuvi, energiya ajralishini hamda biosferadagi jonivorlarning yashash tarzi mutanosibligini saqlab turadi. Har qanday salbiy ta’sir tashqi muhit tabiiyligiga putur yetkazishi mumkin. Tuproq analizi - bu tuproqning xususiyatlarini o‘rganish va baholash jarayonidir. Bu jarayon tuproqning kimyoviy tarkibi, fizik xususiyatlari va biologik faoliyatini o‘z ichiga oladi. Tuproq analizi orqali tuproqning unumdorligi, ekinlarga mosligi va ularning o‘sish sharoitlari aniqlanadi. Tuproq analizi qishloq xo‘jaligida ekinlarni samarali parvarishlash, o‘gʻitlar va mineral moddalarni to‘gʻri tanlashda muhim rol o‘ynaydi. Tuproq analizi bir necha usullar orqali amalga oshiriladi: • Kimyoviy analiz: Tuproqning kimyoviy tarkibini aniqlash uchun laboratoriya usullari qo‘llaniladi. Bu usul orqali tuproqdagi pH darajasi, mineral moddalar, o‘g‘itlar va boshqa kimyoviy elementlar o‘lchanadi. • Fizik analiz: Tuproqning fizik xususiyatlarini o‘rganish uchun tuproqning tuzilishi, zichligi, suv o‘tkazuvchanligi va boshqa fizik parametrlar o‘lchanadi. newjournal.org zenodo.org 16 O‘zbekiston uchun maxsus tavsiyalar Milliy tuproq salomatligi monitoringi tizimini yaratish, sho‘rlangan tuproqlarni tiklash uchun pilot loyihalarni boshlash, fermerlar uchun tuproq boshqaruvi bo‘yicha taʼlim dasturlarini kengaytirish, tuproqni muhofaza qilish amaliyotlari uchun iqtisodiy rag‘batlar joriy etish Oʻzbekiston uchun qisqa muddatli 1-2 yilga moʻljallangan tavsiyalardir. Konservatsiya qishloq xo‘jaligi texnologiyalarini keng ko‘lamda joriy etish, tuproq salomatligini qishloq xo‘jaligi siyosatiga integratsiya qilish, zamonaviy irrigatsiya tizimlarini kengaytirish (tomchilatib sugʻorish, purkash), organik o‘g‘itlar ishlab chiqarish va ishlatishni rag‘batlantirish, tuproq laboratoriyalari tarmog‘ini rivojlantirish orqali oʻrta muddatli 3-5 yillik tavsiyalar ishlab chiqish mumkin. Uzoq muddatli tavsiyalar 5-10 yilga moʻljallangan boʻlib tuproq boshqaruvi bo‘yicha Markaziy Osiyo Hamjamiyati bilan mintaqaviy hamkorlik loyihalarini ishlab chiqishdan, iqlim o‘zgarishiga moslashish strategiyalari orqali tuproq salomatligini muhofaza qilish dasturlari asosida tuproq salomatligi va inson salomatligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish, tadqiqot ishlarini amalga oshirishdan iboratdir. Mahalliy tuproq xossalarini, O‘zbekistonda tuproq degradatsiyasining to‘liq iqtisodiy taʼsirini (bevosita va bilvosita harajatlar) miqdoriy baholash, O‘zbekiston agro-ekologik sharoitlarida turli tuproq boshqaruvi amaliyotlarining samaradorligini uchun uzoq muddatli dala tajribalari ishlab chiqish, tuproqlardagi mikrobial xilmaxillik va funksional potensialga oid maʼlumotlarni to‘plash kelgusi tadqiqotlar uchun asos boʻlib xizmat qila oladi. Antropogen bosimlar dunyo tuproqlarining uchdan bir qismini degradatsiya qildi, bu muhim funksiyalarga tahdid solmoqda va katta iqtisodiy, ijtimoiy va salomatlik harajatlarini keltirib chiqarmoqda. Tuproq salomatligini himoya qilish va tiklash ko‘p darajalar va sektorlarni qamrab oluvchi muvofiqlashtirilgan harakatlarni talab qiladi shu boisdan siyosat ramkalarini mustahkamlash, barqaror yer boshqaruvini rag‘batlantirish, tadqiqot va monitoringga investitsiya qilish va yer boshqaruvchilari va jamoalar o‘rtasida qobiliyatni rivojlantirish nafaqat hozirgi balki kelgusi avlodlarimizning hayot sifatini oshirishga hissa qoʻshadi. newjournal.org zenodo.org 17 Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Ananda, J. va Herath, G. (2003). Soil erosion in developing countries: a socioeconomic appraisal. Journal of Environmental Management, 68(4), 343-353. 2. Gashu, D., Nalivata, P.C., Amede, T., et al. (2020). Micronutrient deficiencies in African soils and the human nutritional nexus: opportunities with staple crops. Agronomy, 10(11), 1796. 3. Gu, B., Ju, X., Chang, J., et al. (2021). Soil-food-environment-health nexus for sustainable development. Research, 2021, 9804807. 4. Kopittke, P.M., Minasny, B., Pendall, E., et al. (2024). Healthy soil for healthy humans and a healthy planet. Critical Reviews in Environmental Science and Technology, 54(1), 1-28. 5. Malan, M., Naude, A., Swanepoel, P.A. (2024). Socioeconomic impacts of land restoration in agriculture. Q Open, 4(2), qoae022. 6. Mattoo, R. va Mallikarjuna, S. (2023). Soil microbiome influences human health in the context of climate change. Future Microbiology, 18(11), 845-859. 7. Morton, C.M., Pullabhotla, H., Bevis, L., et al. (2023). Soil micronutrients linked to human health in India. Scientific Reports, 13(1), 13591. 8. National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (2024). Exploring Linkages Between Soil Health and Human Health. Washington, DC: The National Academies Press. 9. Nurbekov, A., Ziyadaullaev, Z., Turok, J., et al. (2022). Conservation agriculture in Uzbekistan: status and perspectives. Agricultural Sciences, 13(4), 467-485. 10. Salvati, L., Ferrara, C., Mavrakis, A., et al. (2021). Soil degradation and socioeconomic systems' complexity: uncovering the latent nexus. Land, 10(1), 30. 11. Smith, P., Soussana, J.F., Angers, D., et al. (2021). The role of soils in delivering Nature's Contributions to People. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 376(1834), 20200176. newjournal.org zenodo.org 18 12. Soussana, J.F., Lutfalla, S., Ehrhardt, F., et al. (2019). Matching policy and science: Rationale for the '4 per 1000 - soils for food security and climate' initiative. Soil and Tillage Research, 188, 3-15. 13. О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 18-iyundagi “Qishloq xо‘jaligida tuproqning agrokimyoviy tahlil tizimini takomillashtirish, ekin yerlarida tuproqning unumdorligini oshirish chora tadbirlari tо‘g‘risida”gi 510-sonli Qarori 14. M. A. Azizov, S. A. Azizov, S. S. Solixo‘jayev, Sh. Q. Qambarovalar (2003) “Gigiyena” 54-bet 15. A. Ramazonov, S. Buriyevlar “Tuproqshunoslik va dehqonchilik” kitobi orqali (2018) 117-bet 16. “Tuproqshunoslikning dolzarb muammolari” moduli bо‘yicha О‘QUV– USLUBIY MAJMUA T 2023 52-bet 17. Sanepidqo`m Narpay tuman bo`limining 2024 yillik hisoboti 5,6, betlar 18. Sanepidqo`m Narpay tuman bo`limining 2025 yil oylik hisoboti sentabr oyi uchun 3,5,6,8 betlar