BARQAROR RIVOJLANISH TAMOYILLARI ASOSIDA YASHIL IQTISODIYOTNING SHAKLLANISHI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Odiljonova Osiyoxon Lochinbek qizi Qo`qon Universiteti Andijon filiali tibbiyot fakulteti “Bank ishi yonalishi” 1-kurs 25-17-guruh talabasi E-mail: [email protected] tel: +998506771045 BARQAROR RIVOJLANISH TAMOYILLARI ASOSIDA YASHIL IQTISODIYOTNING SHAKLLANISHI Annotatsiya: Ushbu maqolada barqaror rivojlanish tamoyillari asosida yashil iqtisodiyotning shakllanishi tahlil qilinadi. Atrof-muhit muammolari, jumladan iqlim o‘zgarishi, tabiiy resurslarning kamayishi va ifloslanish kabi muammolar kuchayib borayotgan bir paytda, uzoq muddatli iqtisodiy o‘sishni ta’minlash va tabiatni muhofaza qilish maqsadida yashil iqtisodiyotga o‘tish muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotda barqaror rivojlanishning iqtisodiy samaradorlik, ijtimoiy adolat va ekologik muhofaza tamoyillari yashil iqtisodiyot modelining asosini tashkil etishi ko‘rsatib o‘tiladi. Shuningdek, qayta tiklanadigan energiya manbalari, ekologik toza texnologiyalar va barqaror iste’mol uslublarining yashil iqtisodiyot shakllanishidagi roli yoritiladi. Maqolada bu jarayonni qo‘llab-quvvatlash uchun davlat siyosati va strategiyalarining ahamiyati ham ta’kidlanadi. Natijalar barqaror rivojlanish tamoyillarini qabul qilish orqali mustahkam va ekologik mas’uliyatli iqtisodiyot yaratish imkoniyatlarini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: barqaror rivojlanish, yashil iqtisodiyot, ekologik muhofaza, qayta tiklanadigan energiya, atrof-muhit, iqlim o‘zgarishi, iqtisodiy o‘sish, ekologik texnologiyalar, siyosat va strategiyalar, tabiiy resurslar. Kirish Bugungi kunda dunyo mamlakatlari oldida atrof-muhitni muhofaza qilish va iqtisodiy rivojlanishni uyg‘unlashtirish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Iqlim o‘zgarishi, tabiiy resurslarning kamayishi va ekologik muammolarning kuchayishi barqaror rivojlanish tamoyillariga asoslangan yashil iqtisodiyotning zaruratini oshirmoqda. Yashil iqtisodiyot — iqtisodiy o‘sishni atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirgan holda ta’minlash, tabiiy resurslarni oqilona boshqarish va ijtimoiy farovonlikni oshirishga qaratilgan yangi iqtisodiy modeldir. Ushbu iqtisodiy model barqaror rivojlanishning asosiy tamoyillari — iqtisodiy samaradorlik, ekologik muhofaza va ijtimoiy adolat tamoyillariga tayangan holda shakllanadi. Shu bois, yashil iqtisodiyotning rivojlanishi va uning barqaror rivojlanish tamoyillari bilan uyg‘unlashuvi mamlakatlar uchun muhim strategik vazifa hisoblanadi. Yashil iqtisodiyot konsepsiyasi global miqyosda iqtisodiy faoliyatni ekologik barqarorlik asosida qayta tashkil etish uchun samarali yo‘l sifatida qabul qilinmoqda. Ushbu model nafaqat atrofmuhitni himoya qilishga, balki iqtisodiy raqobatbardoshlikni oshirishga va yangi ish o‘rinlari yaratishga ham xizmat qiladi. Barqaror rivojlanish tamoyillari — iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, ijtimoiy tenglikni rag‘batlantirish va ekologik xavfsizlikni ta’minlashni o‘z ichiga oladi. Yashil iqtisodiyot bu tamoyillarni amaliyotga tatbiq etish orqali kelajak avlodlar uchun sog‘lom va farovon hayot sharoitlarini yaratishga qaratilgan. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Bugungi kunda ko‘plab davlatlar yashil iqtisodiyotga o‘tishni strategik yo‘nalish sifatida belgilab, energiya samaradorligi, chiqindilarni kamaytirish, ekologik toza texnologiyalarni rivojlantirish va yashil investitsiyalarni rag‘batlantirish bo‘yicha siyosatlarni ishlab chiqmoqda. Shuningdek, yashil iqtisodiyotning shakllanishi uchun davlat, xususiy sektor va jamoatchilik o‘rtasida hamkorlik muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada barqaror rivojlanish tamoyillari asosida yashil iqtisodiyotning shakllanishi jarayoni, uning asosiy tamoyillari va davlat siyosatining roli tahlil qilinadi. Shuningdek, yashil iqtisodiyotning rivojlanishida duch kelinadigan muammolar va ularni hal qilish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Yashil iqtisodiyotning shakllanishi jarayoni nafaqat ekologik barqarorlikni ta’minlash, balki iqtisodiy tizimni innovatsion rivojlantirishga ham xizmat qiladi. Barqaror rivojlanish tamoyillari asosida iqtisodiyotning yashil modeliga o‘tish iqtisodiy samaradorlikni oshirish, resurslarni tejash va atrof-muhitga zarar yetkazmaslikni maqsad qiladi. Bu esa uzoq muddatli iqtisodiy o‘sish va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga yordam beradi. Global miqyosda, ayniqsa, sanoatlashgan va rivojlanayotgan mamlakatlarda yashil iqtisodiyotning joriy etilishi iqtisodiy o‘zgarishlarga yangi turtki beradi va iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashda muhim rol o‘ynaydi. Shu bois, ko‘plab mamlakatlar barqaror rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqish va amalga oshirishda yashil iqtisodiyot tamoyillarini asosiy yo‘nalish sifatida belgilashmoqda. Shuningdek, yashil iqtisodiyot atrof-muhitni muhofaza qilish, energiya samaradorligini oshirish va chiqindilarni kamaytirish uchun innovatsion texnologiyalarni joriy qilish orqali iqtisodiy jarayonlarni barqarorlashtiradi. Bu jarayonda davlat siyosati, qonunchilik bazasi va moliyaviy mexanizmlar muhim o‘rin tutadi. Ushbu ishda barqaror rivojlanish tamoyillari asosida yashil iqtisodiyotning shakllanishining nazariy va amaliy jihatlari o‘rganilib, mamlakatlarda uning samarali rivojlanishi uchun zarur shart-sharoitlar va yo‘nalishlar aniqlanadi. Asosiy qism Barqaror rivojlanish tamoyillari yashil iqtisodiyotning shakllanishida asosiy poydevor hisoblanadi. Bu tamoyillar iqtisodiy samaradorlikni oshirish, ijtimoiy adolatni ta’minlash hamda atrof-muhitni muhofaza qilishdan iborat. Ushbu tamoyillar bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, iqtisodiy o‘sish jarayonida resurslardan oqilona foydalanish va ekologik barqarorlikni ta’minlashga yo‘naltirilgan. Yashil iqtisodiyotning eng muhim jihatlaridan biri bu tabiiy resurslarni tejash va qayta tiklanadigan energiya manbalariga asoslanishdir. An’anaviy iqtisodiyotlarda ko‘pincha fosil yoqilg‘ilarga tayanish atrof-muhitga zarar yetkazadi va resurslarning tugashiga olib keladi. Buning o‘rniga yashil iqtisodiyotda quyosh, shamol, suv kabi toza va qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish iqtisodiy o‘sish bilan birga ekologik barqarorlikni ta’minlaydi. Shuningdek, yashil iqtisodiyotda chiqindilarni kamaytirish, qayta ishlash va ekologik toza texnologiyalarni joriy etish muhim ahamiyatga ega. Bu yo‘nalishdagi innovatsiyalar nafaqat atrof-muhitni himoya qiladi, balki yangi ish o‘rinlari yaratish va iqtisodiy samaradorlikni oshirish imkonini beradi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Davlat siyosati yashil iqtisodiyotning rivojlanishida katta rol o‘ynaydi. Hukumat tomonidan ishlab chiqilgan strategiyalar, qonunlar va moliyaviy rag‘batlantirish mexanizmlari biznes va jamoatchilikni ekologik barqaror faoliyatga yo‘naltirishda yordam beradi. Masalan, soliqlarni kamaytirish, subsidiyalar ajratish, ekologik standartlarni belgilash kabi chora-tadbirlar ushbu jarayonda samarali bo‘lishi mumkin. Yashil iqtisodiyotning shakllanishida ijtimoiy omil ham muhimdir. Jamoatchilikning ekologik ongini oshirish, yashil mahsulotlarga talabni ko‘paytirish va atrof-muhitga zarar yetkazmaydigan turmush tarzini targ‘ib qilish ijtimoiy barqarorlikni ta’minlaydi. Shu bilan birga, ta’lim va axborot kampaniyalari orqali aholini yashil iqtisodiyotga jalb qilish zarur. Xulosa qilib aytganda, barqaror rivojlanish tamoyillari asosida yashil iqtisodiyot iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy yo‘nalishlarni uyg‘unlashtirgan holda shakllanadi. Bu esa kelajak avlodlar uchun sog‘lom va farovon yashash muhitini ta’minlash imkonini beradi. Yashil iqtisodiyotning shakllanishida iqtisodiyotning turli sohalarida innovatsiyalar va texnologik yangilanishlar muhim ahamiyatga ega. Energiya samaradorligini oshirish, chiqindilarni kamaytirish va atrof-muhitga zarar yetkazmaydigan ishlab chiqarish usullarini joriy etish orqali iqtisodiy faoliyatni yanada barqaror qilish mumkin. Buning uchun ilmiy-tadqiqot ishlarini qo‘llab-quvvatlash va ekologik texnologiyalarni rivojlantirishga investitsiyalarni jalb etish lozim. Shuningdek, yashil iqtisodiyot ishlab chiqarish va iste’mol jarayonlarida resurslarni optimallashtirishga urg‘u beradi. Masalan, suv va energiya resurslarini tejash, chiqindilarni qayta ishlash va chiqindilarni minimal darajaga tushirish orqali atrof-muhitga yuk kamaytiriladi. Bu esa iqtisodiy samaradorlik va ekologik barqarorlikni bir vaqtning o‘zida ta’minlaydi. Davlat va mahalliy hokimiyatlar tomonidan ishlab chiqilgan siyosatlar yashil iqtisodiyotga o‘tishni rag‘batlantiradi. Bunda soliq imtiyozlari, subsidiyalar, grantlar va boshqa moliyaviy vositalar orqali ekologik toza loyihalar qo‘llab-quvvatlanadi. Shuningdek, qonunchilik bazasini takomillashtirish, ekologik standartlar va me’yorlarni joriy etish muhim ahamiyat kasb etadi. Jamoatchilikning faolligi va ekologik madaniyatini oshirish ham yashil iqtisodiyotning rivojlanishi uchun zarurdir. Odamlarning atrof-muhitga hurmat bilan qarashi, yashil mahsulotlarni tanlashi va resurslarni tejamkorlik bilan ishlatishi ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlaydi. Xalqaro hamkorlik va tajriba almashinuvi ham yashil iqtisodiyotning shakllanishida katta rol o‘ynaydi. Global muammolarni hal etishda davlatlar o‘zaro yordam ko‘rsatib, birgalikda ekologik innovatsiyalarni rivojlantirishlari lozim. Umuman olganda, yashil iqtisodiyot barqaror rivojlanish tamoyillarini amalga oshirish uchun iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy sohalarda keng ko‘lamli o‘zgarishlarni talab qiladi. Bu jarayon esa mamlakatning uzoq muddatli rivojlanish strategiyasining muhim qismi hisoblanadi. Xulosa Barqaror rivojlanish tamoyillari asosida yashil iqtisodiyotning shakllanishi zamonaviy iqtisodiyotning eng muhim yo‘nalishlaridan biridir. Ushbu iqtisodiy model iqtisodiy o‘sish bilan birga atrof-muhitni muhofaza qilish va ijtimoiy adolatni ta’minlashga qaratilgan bo‘lib, kelajak avlodlar uchun sog‘lom va barqaror yashash sharoitlarini yaratishga xizmat qiladi. Yashil iqtisodiyot tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, qayta tiklanadigan energiya manbalarini joriy JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL etish, chiqindilarni kamaytirish va ekologik toza texnologiyalarni rivojlantirish orqali barqaror rivojlanish tamoyillarini amaliyotga tatbiq etadi. Davlat siyosati, qonunchilik va moliyaviy rag‘batlantirish mexanizmlari yashil iqtisodiyotning samarali rivojlanishini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, jamiyatning ekologik ongini oshirish va yashil mahsulotlarga talabni kuchaytirish ijtimoiy barqarorlikka xizmat qiladi. Natijada, barqaror rivojlanish tamoyillari asosida shakllangan yashil iqtisodiyot iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy sohalarning uyg‘un rivojlanishini ta’minlaydi hamda mamlakatlarning raqobatbardoshligini oshiradi. Bu esa uzoq muddatda global ekologik muammolarning yechimini topish va barqaror rivojlanishga erishishda muhim omil hisoblanadi. Barqaror rivojlanish tamoyillari asosida yashil iqtisodiyotning shakllanishi iqtisodiy va ekologik barqarorlikni ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Yashil iqtisodiyot tabiiy resurslarni tejash, qayta tiklanadigan energiyadan foydalanish hamda chiqindilarni kamaytirish orqali atrofmuhitga salbiy ta’sirni minimallashtiradi. Shu bilan birga, u iqtisodiy o‘sish va ijtimoiy farovonlikni ta’minlashga yordam beradi. Davlat tomonidan ishlab chiqilgan siyosat va rag‘batlantirish mexanizmlari yashil iqtisodiyotning rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydi, xususiy sektor va jamiyatni ekologik barqaror faoliyatga jalb qiladi. Ijtimoiy ong va ekologik madaniyatni oshirish esa yashil iqtisodiyot tamoyillarining keng joriy etilishida muhim rol o‘ynaydi. Shunday qilib, yashil iqtisodiyot nafaqat atrof-muhitni muhofaza qilish, balki iqtisodiy raqobatbardoshlikni oshirish va ijtimoiy adolatni ta’minlash uchun ham samarali vosita hisoblanadi. Barqaror rivojlanish yo‘lida yashil iqtisodiyot tamoyillariga asoslangan iqtisodiy modelni rivojlantirish muhim vazifa sifatida qolmoqda. Yashil iqtisodiyot barqaror rivojlanish tamoyillari asosida iqtisodiy o‘sish va ekologik muhofazani birlashtiruvchi yangi iqtisodiy model sifatida shakllanmoqda. U tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, energiya samaradorligini oshirish va chiqindilarni kamaytirishga qaratilgan chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Bu jarayon nafaqat atrof-muhitni muhofaza qilishga, balki ijtimoiy farovonlik va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Davlat siyosati va moliyaviy qo‘llab-quvvatlash, shuningdek, jamoatchilikning ekologik madaniyatini oshirish yashil iqtisodiyotning muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun zarur shartlardir. Shu bois, yashil iqtisodiyotning keng joriy etilishi mamlakatlarning iqtisodiy va ekologik barqarorligini ta’minlashda muhim vosita hisoblanadi. Natijada, barqaror rivojlanish tamoyillariga asoslangan yashil iqtisodiyot global ekologik muammolarning oldini olish va kelajak avlodlar uchun sog‘lom hayot muhitini yaratishda hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Rasulov, M. (2020). Barqaror rivojlanish va yashil iqtisodiyot. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti Nashriyoti. 2. Karimova, N. (2019). "Yashil iqtisodiyot tamoyillari va ularning amaliyoti". Iqtisodiyot va ekologiya, 3(12), 45-53. 3. United Nations Environment Programme (UNEP). (2011). Towards a Green Economy: Pathways to Sustainable Development and Poverty Eradication. Nairobi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 4. Jorayev, A. (2018). Yashil iqtisodiyot va uning rivojlanish istiqbollari. Toshkent: Fan va Texnologiya. 5. Smith, J. (2017). Sustainable Development and Green Economy. New York: Springer Publishing. 6. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. (2021). Yashil iqtisodiyot dasturi. Toshkent. 7. World Bank. (2020). Green Growth and Sustainable Development. Washington, D.C. 8. Mamatqulov, B. (2019). "Ekologik barqarorlik va iqtisodiy o‘sish". O‘zbekiston Iqtisodiyoti, 4(9), 22-29. 9. Todaro, M. P., & Smith, S. C. (2015). Economic Development. Pearson Education. 10. Halilov, R. (2021). Qayta tiklanadigan energiya va yashil iqtisodiyot. Toshkent: Ilmiy Nashr.