Aproximación aos incisos fonolóxico-sintácticos no galego falado

Randromania im Fokus Gesprochenes Galicisch, Portugiesisch und Rumänisch Aurelia Merlan / Barbara Schäfer-Prieß (Hrsg.) Randromania im Fokus Aurelia Merlan / Barbara Schäfer-Prieß (Hrsg.) Aurelia Merlan / Barbara Schäfer-Prieß (Hrsg.) Der Sammelband enthält ausgewählte Beiträge der Tagung Randromania im Fokus, die im April 2018 am Institut für Romanische Philologie der Ludwig-Maximilians-Universität (LMU) München stattgefunden hat. Berücksichtigt wurden die drei am westlichen und östlichen Rand der Romania situierten Sprachen Galicisch, Portugiesisch und Rumänisch. Eine Reihe von Beiträgen fällt in den Bereich der diatopischen, diastratischen und diaphasischen Variation sowie der Sprachgeschichte. Weitere Artikel befassen sich mit lautlichen, morphosyntaktischen und lexikalischen Charakteristika der konzeptionellen Mündlichkeit, größtenteils auf der Basis medial mündlicher Korpora. Der Band soll einen Überblick über Forschungsaktivitäten zur gesprochenen Sprache in den drei behandelten Sprachen geben und zu weiterer Beschäftigung mit dem Thema anregen. Die Herausgeberinnen Aurelia Merlan ist Privatdozentin am Institut für Romanische Philologie der Ludwig-Maximilians-Universität (LMU) München. Ihre Forschungsschwerpunkte sind gesprochene Sprache, Sprachkontakt, Sprachvergleich und Migrationslinguistik. Barbara Schäfer-Prieß ist Privatdozentin am Institut für Romanische Philologie der Ludwig-Maximilians-Universität (LMU) München. Ihre Forschungsschwerpunkte sind Farbwortforschung, Grammatikographie, Sprachgeschichte und Morphosyntax. ISBN 978-3-631-77869-2 Romanistische Arbeiten interkulturell und interdisziplinär 22 22 Romanistische Arbeiten interkulturell und interdisziplinär 22 Randromania im Fokus RAIN_22_277869_Merlan_ME_A5HC 151x214 fusion.indd Alle Seiten 28.04.24 02:56 9783631907078 - [email protected] - Nicht zum Wiederverkauf. © Peter Lang Verlag Randromania im Fokus Gesprochenes Galicisch, Portugiesisch und Rumänisch Aurelia Merlan / Barbara Schäfer-Prieß (Hrsg.) Randromania im Fokus Aurelia Merlan / Barbara Schäfer-Prieß (Hrsg.) Aurelia Merlan / Barbara Schäfer-Prieß (Hrsg.) Der Sammelband enthält ausgewählte Beiträge der Tagung Randromania im Fokus, die im April 2018 am Institut für Romanische Philologie der Ludwig-Maximilians-Universität (LMU) München stattgefunden hat. Berücksichtigt wurden die drei am westlichen und östlichen Rand der Romania situierten Sprachen Galicisch, Portugiesisch und Rumänisch. Eine Reihe von Beiträgen fällt in den Bereich der diatopischen, diastratischen und diaphasischen Variation sowie der Sprachgeschichte. Weitere Artikel befassen sich mit lautlichen, morphosyntaktischen und lexikalischen Charakteristika der konzeptionellen Mündlichkeit, größtenteils auf der Basis medial mündlicher Korpora. Der Band soll einen Überblick über Forschungsaktivitäten zur gesprochenen Sprache in den drei behandelten Sprachen geben und zu weiterer Beschäftigung mit dem Thema anregen. Die Herausgeberinnen Aurelia Merlan ist Privatdozentin am Institut für Romanische Philologie der Ludwig-Maximilians-Universität (LMU) München. Ihre Forschungsschwerpunkte sind gesprochene Sprache, Sprachkontakt, Sprachvergleich und Migrationslinguistik. Barbara Schäfer-Prieß ist Privatdozentin am Institut für Romanische Philologie der Ludwig-Maximilians-Universität (LMU) München. Ihre Forschungsschwerpunkte sind Farbwortforschung, Grammatikographie, Sprachgeschichte und Morphosyntax. Romanistische Arbeiten interkulturell und interdisziplinär 22 22 Romanistische Arbeiten interkulturell und interdisziplinär 22 Randromania im Fokus RAIN_22_277869_Merlan_ME_A5HC 151x214 fusion.indd Alle Seiten 28.04.24 02:56 9783631907078 - [email protected] - Nicht zum Wiederverkauf. © Peter Lang Verlag ROMANISTISCHE ARBEITEN INTERKULTURELL UND INTERDISZIPLINÄR Herausgegeben von Rafael Arnold, Thomas Johnen, Aurelia Merlan, Jürgen Schmidt-Radefeldt und Rudolf Windisch BAND 22 9783631907078 - [email protected] - Nicht zum Wiederverkauf. © Peter Lang Verlag Aurelia Merlan / Barbara Schäfer-Prieß (Hrsg.) Randromania im Fokus Gesprochenes Galicisch, Portugiesisch und Rumänisch Lausanne – Berlin – Bruxelles – Chennai – New York – Oxford 9783631907078 - [email protected] - Nicht zum Wiederverkauf. © Peter Lang Verlag Bibliografische Information der Deutschen Nationalbibliothek Die Deutsche Nationalbibliothek verzeichnet diese Publikation in der Deutschen Nationalbibliografie; detaillierte bibliografische Daten sind im Internet über http://dnb.d-nb.de abrufbar. ISSN 2364-3552 ISBN 978-3-631-77869-2 E-ISBN 978-3-631-90707-8 E-ISBN 978-3-631-90708-5 DOI 10.3726/b21102 © 2024 Peter Lang Group AG, Lausanne Internationaler Verlag der Wissenschaften Verlegt durch: Peter Lang GmbH, Berlin, Deutschland [email protected] http://www.peterl ang.com Alle Rechte vorbehalten. Das Werk einschließlich aller seiner Teile ist urheberrechtlich geschützt. Jede Verwertung außerhalb der engen Grenzen des Urheberrechtsgesetzes ist ohne Zustimmung des Verlages unzulässig und strafbar. Das gilt insbesondere für Vervielfältigungen, Übersetzungen, Mikroverfilmungen und die Einspeicherung und Verarbeitung in elektronischen Systemen. Diese Publikation wurde begutachtet. newgenprepdf 9783631907078 - [email protected] - Nicht zum Wiederverkauf. © Peter Lang Verlag Inhaltsverzeichnis Liste der Autoren ������������������������������������������������������������������������������������������������������ 9 Vorwort ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 13 Gesprochene Sprache im weiteren Sinne Ana Paula Banza Realização das consoantes líquidas em posição implosiva no barranquenho ����������������������������������������������������������������������������������������������������������� 19 Klaus Bochmann Gesprochenes Rumänisch in der historischen Moldau: ein Leipziger Forschungsprojekt� Ergebnisse und Erfahrungen ���������������������������������������������� 35 Wolfgang Dahmen Am Rande des Randes: Das Aromunische zwischen Mündlichkeit und Schriftlichkeit ���������������������������������������������������������������������������������������������������������� 45 Aurelia Merlan Anredeformen in der rumänischen Jugendsprache ������������������������������������������� 61 Michael Metzeltin Bessarabien unter russischer Herrschaft: ein semiotischer Widerstand ������� 113 Florin-Teodor Olariu, Veronica Olariu Les corpus de langue roumaine parlée : des corpus dialectaux aux corpus de « migraphies » linguistiques ��������������������������������������������������������������������������� 121 Nicolae Saramandu, Manuela Nevaci Le roumain nordet sud-danubien – aire latérale de la Romania ����������������� 141 Martina Steffen Am Rande des brasilianischen Portugiesisch: portugiesisch-spanischer Sprachkontakt im Grenzgebiet von Misiones, Argentinien ���������������������������� 155 9783631907078 - [email protected] - Nicht zum Wiederverkauf. © Peter Lang Verlag Inhaltsverzeichnis6 Gesprochene Sprache im engeren Sinne Maria Clotilde Almeida Usos do português em meio digital: posts de riso em análise sociopragmática �������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 179 Claudia Ascher Darstellung von Mündlichkeit in O manual dos inquisidores von António Lobo Antunes. Ein Vergleich zwischen portugiesischem Text und deutscher Übersetzung ����������������������������������������������������������������������������������������� 195 Daniel Biro Sprachliche Manifestationen der „Entmachtung“ in einem politischen TV-Duell der rumänischen Präsidentenwahl ��������������������������������������������������� 213 Alice Bodoc Eterogenitatea sintactico-semantică a conectorilor frastici temporali şi spaţiali în limba română vorbită actuală, cu privire specială la când şi unde ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 229 Adrian Chircu Le quantificateur mult en roumain parlé actuel ���������������������������������������������� 257 Gerda Haßler Evidentialitätsmarker im brasilianischen Portugiesisch ��������������������������������� 271 Cecilia Mihaela Popescu La polysémie des marqueurs discursifs en perspective typologique romane : le cas de la particule adverbiale păi du roumain actuel ������������������ 295 Xosé Manuel Sánchez Rei Aproximación aos incisos fonolóxico-sintácticos no galego falado ��������������� 315 Andra Vasilescu Interacţiunea verbală în limba română: strategii de păstrare a rândului la cuvânt ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 333 9783631907078 - [email protected] - Nicht zum Wiederverkauf. © Peter Lang Verlag Inhaltsverzeichnis 7 Schriftlichkeit und Mündlichkeit in der Sprachgeschichte Mioara Dragomir G� Ivănescu et la variante parlée de l’ancien roumain littéraire : témoignages de son existence, mise en pratique sur la traduction de Hronograf den începutul lumii (vers 1658–1661) ���������������������� 361 Xosé Ramón Freixeiro Mato A lingua falada como modelo para o galego escrito ����������������������������������������� 373 Maria Filomena Gonçalves Contribuições para o estudo do português falado do século XVIII: o Compendio de Orthografia (1767) de Monte Carmelo ������������������������������������ 393 Rolf Kemmler Pedro ama as moças: as frases exemplificativas em romancium nos Notabilia alcobacenses (1427) ������������������������������������������������������������������������������� 417 Barbara Schäfer-Prieß Zur Entwicklung von vortonigem vlat� o im europäischen und brasilianischen Portugiesisch ����������������������������������������������������������������������������� 433 Roger Schöntag Von der Mündlichkeit zur Schriftlichkeit: Die ersten Zeugnisse des Portugiesischen� Motive des Sprachwechsels ��������������������������������������������������� 449 Mündlichkeit in der Mediensprache Sonia Berbinski Le défigement dans la presse pamphlétaire française et roumaine ��������������� 481 Helga Bogdan Oprea Procedee expresiv-afective implicate în variaţia proverbelor româneşti (cu specială referire la proverbele valorificate în presa actuală de satiră şi umor) �������������������������������������������������������������������������������������������������� 507 9783631907078 - [email protected] - Nicht zum Wiederverkauf. © Peter Lang Verlag Liste der Autoren Maria Clotilde Almeida Universidade de Lisboa/CLUL Claudia Ascher Universidade de Coimbra Ana Paula Banza Universidade de Évora/CIDEHUS Sonia Berbinski Universitatea din Bucureşti Daniel Biro Ludwig-Maximilians-Universität München Klaus Bochmann Universität Leipzig Alice Bodoc Universitatea Transilvania din Brașov Helga Bogdan Oprea Universitatea din Bucureşti Adrian Chircu Universitatea „Babeş-Bolyai“, Cluj-Napoca Wolfgang Dahmen Friedrich-Schiller-Universität Jena/Bamberg Mioara Dragomir Institutul de Filologie Română „A� Philippide“, Iaşi Xosé Ramón Freixeiro Mato Universidade da Coruña 9783631907078 - [email protected] - Nicht zum Wiederverkauf. © Peter Lang Verlag Os incisos fonolóxico-sintácticos no galego falado 319 as súas consecuencias no plano sintáctico. É ben coñecido que, en linguas como o latín, en canto se mantivo a distinción entre vogais longas e breves antes de a cantidade se tornar fonoloxicamente irrelevante, as palabras lexicais con caso non eran indiferentes sintacticamente se terminaban nunha unidade vocálica longa ou breve: a cantidade vocálica explicaba a diferenciación entre formas como incolă, Romă, rosă etc. (nominativos con función de suxeito ou atributo) e outras como incolā, Romā, rosā etc. (ablativos con responsabilidades de complemento circunstancial). No dominio galego-portugués non se dan estas circunstancias de amálgama entre ambas as disciplinas lingüísticas, o que non obsta, no entanto, para se poderen atestar outras conexións que facilitan vermos a vinculación entre a sintaxe e a fonoloxía. Talvez a relación máis obvia sexa aquela que se verifica no caso das cláusulas diferenciadas prosodicamente pola entoación, o que dá pé a catalogármolas, do punto de vista semántico-pragmático ou até fonolóxicosemántico, nas convencionalmente coñecidas como cláusulas declarativas ou enunciativas (cfr. Os teus amigos xa chegaron), interrogativas (cfr. Os teus amigos xa chegaron?), exclamativas (cfr. Os teus amigos xa chegaron!) e imperativas (cfr. Sae de aí!). Igualmente, centrándonos nas cláusulas subordinadas adxectivas, a prosodia é unha ferramenta útil para a distinción entre subordinadas especificativas e subordinadas explicativas; isto costuma indicarse no texto escrito mediante o uso da vírgula nestas últimas, a cal marca a existencia das consabidas pausas: Os péxegos, que compraches onte, aínda non madureceron vs. Os péxegos que compraches onte aínda non madureceron. 3 Os incisos fonolóxico-sintácticos: definición e caracterización No entanto, para alén da cantidade vocálica como indicio de función sintáctica en linguas como o latín ou das diferentes entoacións que diferencian tipos de cláusulas, existe máis un vínculo que relaciona a fonoloxía coa sintaxe. É o constituído polos elementos coñecidos como constituíntes disxuntos, estruturas parentéticas, insercións e, ás veces, incisos fonolóxicos, aínda que, caso se partise desta última denominación, e dadas súas características lingüísticas que veremos máis abaixo, talvez o nome máis convincente sexa o de incisos fonolóxicosintácticos (IFS)4. 4 Cfr., no entanto, o exposto en Fuentes Rodríguez (1999: 58–64), autora que distingue entre incisos e estruturas parentéticas. 9783631907078 - [email protected] - Nicht zum Wiederverkauf. © Peter Lang Verlag Xosé Manuel Sánchez Rei320 Os IFS (cfr. acima o exemplo 1) son elementos intercalados ou introducidos nunha estrutura sintáctica, con que forman un enunciado de maior complexidade e en que sobresaen dous planos: o primeiro corresponde á comunicación fundamental e a súa presenza é obrigatoria; o segundo plano, representado polo IFS, ilustra unha comunicación suplementar, que é omisíbel, sen a súa supresión afectar a comunicación principal (compárase: A nosa irmá – pensaban eles – vai superar os exames médicos con suceso vs. A nosa irmá vai superar os exames médicos con suceso). Os IFS posúen, por tanto, unha intención comunicativa específica que non estaba, en principio, no plano orixinario do texto. A súa función é macroestrutural e dá forma a varias responsabilidades, pois depende do nivel enunciativo e/ou da organización do texto orientada pola persoa que o emitir (cfr. Fuentes Rodríguez 1999: 60–61): son capaces de adicionaren algún tipo de información considerada relevante, de focalizaren un outro elemento presente no discurso, de chamaren a atención do alocutario para o faceren partícipe da conversa etc. Tales elementos presentan algunhas características estruturais, sintácticas, prosódicas e semánticas, varias delas xa salientadas ou comentadas en diversos estudos (cfr. Álvarez Menéndez 1988; Espinal 1991; Fuentes Rodríguez 1999: 58–64; Rodríguez Ramalle 2005: 77–79; etc.): a) non coñecen un único tipo de estrutura, mais aparecen con diversas realizacións: un IFS pode vir representado por unha soa palabra con flexión (Dime ti, querido, como imos saír deste problema en que estamos) ou sen flexión (Eu, sinceramente, acho que non deberías vender a túa casa; Eses apuntamentos – bah! – non serven para nada!); por unha locución (O goberno galego, con certeza, convocará eleccións nos próximos días); por unha frase nominal, verbal, adverbial etc. (Meu vello amigo, cóntame que che acontece!, O Pedro (pensando agora na expresón da sua cara) estaba moito preocupado); ou mesmo por unha cláusula (enunciativa, interrogativa, exclamativa, imperativa) con só unha frase verbal (construción monoclausular: O televisor −afirmou o técnico− está en perfecto estado; Aquel grupo de música – adoro a música medieval! – está de xira por todo o país; O gato [como non repararon antes?] foi o que comeu as sardiñas) ou con varias frases verbais (construción clausular complexa ou composta: Eu non vou para a Franza, dixo a miña avoa cando voltou do seu cuarto); b) presentan autonomía sintáctico-semántica a respecto da unidade en que se insiren e non exprimen relacións de (inter)dependencia nin de coordinación; o seu vínculo con esa unidade non é sintagmático, mais pragmático e/ou comunicativo e a relación estabelécese, en ocasións, a través de 9783631907078 - [email protected] - Nicht zum Wiederverkauf. © Peter Lang Verlag Os incisos fonolóxico-sintácticos no galego falado 321 mecanismos de cohesión textual (como a reiteración de Seoane en Ese cadro de Seoane – Seoane foi un excelente artista – áchase no museo da cidade); c) debido ao facto de se acharen noutro plano que o da comunicación principal, os IFS nucléanse á volta de, cando menos, un grupo fónico, son xeralmente isolados por pausas (que, na lingua escrita, aparecen significadas mediante vírgulas, travesóns, parénteses curvas, parénteses rectas, e aínda outra sorte de posibilidades gráficas) e posúen trazos de entoación singulares que serven para os identificaren na lingua falada; d) canto á súa disposición no enunciado complexo, os IFS ocupan xeralmente unha posición medial dentro da unidade sintáctica da comunicación principal (O período de exames, como indicou a Reitora, será consensuado), mais tamén poden aparecer antepostos (Como indicou a Reitora, o período de exames será consensuado) ou pospostos (O período de exames será consensuado, como indicou a Reitora); isto dá pé a nos referirmos a eles como uns elementos que, aínda que insinúen a preferencia por certos ordenamentos no complexo comunicativo-gramatical de que fixeren parte, desfrutan, no seu conxunto, dunha relativa mobilidade, derivada precisamente da súa autonomía sintáctica. 4 Os incisos fonolóxico-sintácticos no galego falado: unha aproximación 4.1 O corpus Como ficou dito anteriormente, a presente análise dos IFS asenta no AGO, un proxecto realizado no marco do Instituto da Lingua Galega da Universidade de Santiago de Compostela que contou co subsidio de fondos públicos para a súa realización. O tal Arquivo recolle case 2.000 horas de gravación en que participaron aproximadamente 7.000 informantes, aínda que os textos hoxe en día dispoñíbeis na rede sexan apenas unha representación parcial de todos eses cortes de voz. Os datos foron obtidos a través de entrevistas planexadas ou semiplanexadas, en que unha persoa – e en ocasións máis de unha – dá conta das preguntas que lle son formuladas por un individuo que desenvolve o papel de entrevistador. Do punto de vista xeográfico, o AGO cobre toda a Galiza administrativa e as rexións das provincias españolas de Oviedo, León e Zamora en que se emprega a lingua galega. No tocante a outro tipo de factores de variación, cal o xénero, participaron como informantes tanto homes como mulleres, o que supón un avanzo a respecto dos grupos de falantes con que se traballaba na década de 9783631907078 - [email protected] - Nicht zum Wiederverkauf. © Peter Lang Verlag Xosé Manuel Sánchez Rei322 70 no Instituto da Lingua Galega, pois respondían maioritariamente ao tipo NORM5. A continuarmos co tipo de persoas entrevistadas, aparece unha gama de oficios vinculada frecuentemente ao mundo rural e mariñeiro, isto é, ás camadas que empregan modalidades lingüísticas de carácter popular, embora tamén haxa textos, os menos, que se non cinxen a esas variedades diastráticas. Por iso, temos de dicir que o galego documentado se singulariza por ser unha variedade coloquial ou informal, o que serve para o caracterizar ao mesmo tempo en termos diafásicos. O eixo da idade, máis unha variábel con que non se contaba tradicionalmente nos estudos de variación, tamén está explicitado no AGO, se ben que o tipo de falantes maioritario corresponda ao de xente adulta ou idosa. A temática reflectida nesas conversas é variada. Predominan, no entanto, lembranzas doutros tempos e vivencias persoais, o que nos leva a pensarmos nas tipoloxías textuais que aparecen no corpus. Do punto de vista da intervención de interlocutores, asistimos, en primeiro lugar, a textos con natureza dialóxica, coas súas consabidas características comunicacionais: necesidades estruturais da tomada de vez, irrupción de novos subtemas con diferentes perspectivas por parte das persoas que falan etc.; e tamén participamos, en segundo lugar, doutras gravacións que xa non poden considerarse dialogais ou cando menos non tan claramente, pois predomina unha única voz que desenvolve unha narración. Todo isto determina moito o tipo de sintaxe que se pode detectar e os roles pragmáticos que desempeñan os interlocutores, ben como a presenza de determinados marcadores discursivos máis propios de certas variedades de fala do que de rexistros formalmente máis coidados. Unha outra característica do AGO vén dada polo facto de ofrecer unha versión semifonolóxica e unha versión na variedade estándar (da cal proveñen os exemplos citados neste traballo), o que favorece a comparación da lingua padrón con modalidades de galego oral popular. O confronto entre elas, por exemplo, permite ver o desigual grao de penetración de españolismos nunha e noutras, nomeadamente no ámbito morfolóxico, lexical e textual, ao paso que tamén facilita contrastar fenómenos da linguaxe dialectal-popular non considerados no padrón. 5 Sobre o particular tipo de informantes NORM, sigla proveniente do inglés nonmobile, older, rural e male debida ao lingüista australiano Jack K. Chambers, véxase Chambers/Trudgill (1994: 56–59). Para a súa utilización no caso dos estudos dialectolóxicos feitos para o galego, véxase Sánchez Rei (2011: 272–284). 9783631907078 - [email protected] - Nicht zum Wiederverkauf. © Peter Lang Verlag Os incisos fonolóxico-sintácticos no galego falado 323 4.2 Escaseza ou ausencia de determinados IFS Os IFS documéntanse tanto na lingua falada (en sentido conceptual) como na lingua escrita. Porén, pódese observar que algúns posúen unha maior frecuencia nos rexistros orais e que moitos son característicos deles, os cales poden ser imitados nos textos escritos. Tamén se verifica que certos IFS son raros ou están mesmo ausentes na comunicación oral. Así, ao nos referirmos ao galego, constatamos que os IFS representados por marcadores discursivos do tipo aliás, no entanto, outrosí, porén etc. son hoxe en día máis propios da escrita, precisamente de rexistros dotados dun marcado verniz formal, en canto na oralidade a súa presenza é nula ou escasa. Nos textos orais do AGO, tales IFS non puideron ser atestados. Por seu turno, o uso dos IFS realizados por adverbios en -mente (cfr. Verdadeiramente, é unha noticia magnifica; É unha noticia magnífica, verdadeiramente; etc.) tampouco caracteriza os textos orais, aínda que se poidan documentar algúns exemplos desas formas adverbiais, cal as mostras seguintes, en que se acrecenta algún matiz semántico (2a) ou se exprime convicción (2b): (2a) Normalmente son as nais dos rapaciños que veñen alí [XALLAS DE CASTRIZ] (2b) Pois realmente foi un golpe moi duro para ela. Entón colleu como unha especie de depresión e tiveron así uns pequenos problemas, pero vaia [DUMBRÍA] 4.3 Presenza salientábel de determinados tipos de IFS A seguir presentamos varios tipos de IFS que se documentan no AGO e, extrapolando, no galego oral. Sen pretendermos ser exhaustivos na nosa clasificación, orientámonos, en parte, pola proposta de Rodríguez Ramalle (2005: 77–79) que, a se basear noutros traballos, tomou en conta criterios prosódicos, morfolóxicos, sintácticos e pragmáticos. A sua perspectiva pode ser, no entanto, ampliada con outros tipos de IFS, por exemplo con aqueles cuxo encaixamento xa non é capaz de se considerar exclusivamente dentro da cláusula, mais no ámbito pragmático-textual: estamos a pensar en certos marcadores discursivos (cfr. 4.3.5) e nas interxeccións (cfr. 4.3.7). 4.3.1 Cláusulas en estilo directo inseridas no discurso do locutornarrador Na lingua falada nótase a preferencia do locutor-narrador, cando quere facer coñecidas as palabras dunha personaxe real ou ficticia, para o discurso directo. En vez, por tanto, de relatar na terceira persoa en estilo indirecto o discurso dun outro locutor (nun momento anterior) e de facer as modificacións necesarias 9783631907078 - [email protected] - Nicht zum Wiederverkauf. © Peter Lang Verlag Xosé Manuel Sánchez Rei324 (pór os pronomes e os verbos na 3ª persoa, usar os verbos nun tempo pasado en vez do presente etc.), o locutor-narrador opta por reproducir o discurso da respectiva personaxe, por esta dar forma a unha estratexia mais “económica”, inserindo no seu discurso outra “voz”. Os IFS en estilo directo xeralmente son, do punto de vista da sua estrutura, cláusulas con varios niveis de complexidade. No galego escrito, poden ser introducidos por diferentes dicendi verbi, cal acrecentar, argüír, comentar, dicir, engadir, manifestar, remarcar etc., ao paso que no galego falado – segundo puidemos constatar en AGO –, non se nota esta variación lexical, mais a preferencia polo verbo dicir, que é case o único encarregado de introducir tales IFS nesa variedade de lingua: (3a) E. – E cantos anos tiña? I. – Vinte e un ou vinte e dous. Vinte e un, estaba no servizo. Cumpriu o servizo daquela, veu ledo e dixo: “Síntome cumprido”. E ós quince días chámano para a guerra [COSPEITO] (3b) vivían a nai e el e mais unha cuñada; o irmán estaba en Montevideo -e díxolle: “Mira, voume ir…”. Había un xestal de xestas, un monte grande á beira, dixo: “Voume ir para o xestal, porque van vir por min e tal”. E a vella, a nai e mais a cuñada dixe<ron>: “E vasnos deixar soas aquí, e tal, e”. E díxolles el: “Pois voume ir e tal”. E dixo: “E non te vaias, e tal” [CABANAS] (3c) E dixemos: “Vamos a Casnaloba”. Na Casnaloba tamén tocaban a…, tocaban a pandeireta. [COMPOSTELA] (3d) E eu: “Vamos a Casnaloba”. Pero, non nos podían saber os pais que nos disfrazabamos [COMPOSTELA] 4.3.2 Cláusulas de citación inseridas no discurso directo Cando se reproducen diálogos, unha estratexia á cal recorre o locutor para signalizar as persoas intervenientes consiste na intercalación no discurso directo de estruturas clausulares que fan referencia a quen fala. No galego oral, o máis común nestes IFS costuma, de novo, ser o verbo dicir, empregado, normalmente, no pretérito do indicativo. Para alén do tópico e das pausas asociadas a unha entoación especial, o que fixa a identidade de tales IFS tamén vén dado pola posición do suxeito (se expreso) e doutros constituíntes da cláusula após este dicendi verbum: (4) – Pero, mira, como… – dixo el así – mañá é o meu aniversario, vouvos comprar uns bos caramelos […]. – Ben, está ben. Mirou vir unhas velliñas que eran de para alá de Estás, que viñan de alá de Tollo da casa das Cascallas, que andaban no contrabando. E dixo así: Merda! – dixo – esas, ese leva contrabando […] 9783631907078 - [email protected] - Nicht zum Wiederverkauf. © Peter Lang Verlag Os incisos fonolóxico-sintácticos no galego falado 325 – Ah! Vamos! – E imos! – dixen – agora xa é hora, tes razón, temos que ir para a casa. Fomos alí para o Correo, e era na varanda, onde cosía [TOMIÑO] 4.3.3 Estruturas clausulares de reafirmación Se os IFS sinalados en 4.3.1 e 4.3.2 se poden achar igualmente en rexistros máis coidados, as unidades que identificamos como “estruturas clausulares de reafirmación” caracterizan a linguaxe coloquial. Trátase, precisamente, de cláusulas tamén organizadas en torno do verbo dicir, utilizado na primeira persoa do presente do indicativo (digo), cuxa principal finalidade é corroboraren a liña argumentativa do locutor. No que respecta á posición do pronome eu, que, en ocasións, acompaña a forma verbal digo, notamos que pode aparecer tanto despois canto antes do verbo: (5a) É unha pena de verdade, digo. É unha pena, a min dáme moitísima rabia que ás veces vexo por aí mulleres, nais, que falan o galego, porque cho falan a ti. Eu coñezo xente que falas con ela, fálache o galego, e vela falando cos nenos, e castelán que o neno non sabe galego [LARACHA] (5b) Pero ó mellor traían patacas, traían carne, traían fabas…, entón faríanllo aí, así despois e cobraríanlle menos… porque daquela todo valía, todo se aproveitaba… Digo eu… [TEO] (5c) Porque, eu digo, antes recollía o trigo, e xa era trigo de aquí, e botáballe unha ó mellor fariña de fóra e tal, botaba a color, pero agora, non recollo trigo, e traio unha saca de fariña [AS PONTES DE GARCÍA RODRÍGUEZ] Tamén se non descoñecen mostras en que a vontade de reafirmar a liña argumentativa se apoia no uso dun adverbio (como xa), o que nos facilita estarmos perante a reiteración dunha idea introducida con anterioridade e constatarmos a vontade do locutor de estear a citada liña: (6a) E…, despois xa os propios días de disfraces eran o…, xa digo, o luns e o martes de Carnaval, xa, xa…, o domingo, e o domingo de Carnaval tamén, pero, sobre todo o luns, o luns e o martes [A PÓBOA DE TRIVES] (6b) Non che tiña nada, nada. Caldiño e moi farta, si, caldo e pan e leite que… xa che digo, moi abundante, nunca tiñamos gana. Nunca había, logo [LUGO] 4.3.4 Cláusulas interrogativas de hesitación Outro tipo de IFS común na lingua falada é o constituído por unha cláusula interrogativa directa construída habitualmente cos verbos chamar e dicir, que, polo menos en aparencia, sinala a solicitación de determinados datos, e, por conseguinte, chama a atención do alocutario, mais que, na realidade, indica 9783631907078 - [email protected] - Nicht zum Wiederverkauf. © Peter Lang Verlag Xosé Manuel Sánchez Rei326 dúbidas do locutor ou un lapsus. Os IFS deste tipo, por tanto, tamén fan parte da categoría dos hesitation phenomena, ao lado das pausas “brancas” ou “cheas”, da prolongación de sons vocálicos ou das repeticións de palabras ou de partes de palabras (por exemplo, a repetición do nexo e). Ao recorrer a tales cláusulas interrogativas directas, o locutor evita as pausas “brancas” e gaña tempo para achar a palabra procurada ou para replanificar o discurso. Tales IFS producen unha ruptura abrupta na estrutura sintáctica da comunicación primaria, que frecuentemente fica incompleta, non finalizada: (7a) Acórdome eu cando empezou <a guerra> que andaban os, como se di? Vállate Deus, ho, xa non o digo (…). Como lle chamaban, ho, como lle chamaban? Xa non me acordo dos que andaban, que non deixaban xuntar a xente. Desfacían os montóns todos, non podían máis de dúas persoas [MONFORTE DE LEMOS] (7b) Na guerra tamén se encontra xente boa, que estando enfermo, en Valencia, encontreime cun médico que me visitaba, no penal de San Miguel de los Reyes, que había unha igrexa; e esa igrexa era onde estaba, como se chamaba? [VILA DE CRUCES] (7c) Era xente maior. E mozas, vaia, que che vou dicir?, esta da Taboada non sei se coñeces Mercedes de Taboada? [TEO] Unha motivación semellante ten a cláusula interrogativa retórica máis ou menos fixa (eu) que sei?!, inserida no medio da comunicación primaria: (8a) Pero claro, eses nenos criábanse no seo dunha familia que os pais falaban galego e os avós falaban galego; e cando eles ían falar ese castelán que os pais lles estaban inculcando, falábano tan agalegado, que parecía un, que sei! Era unha cousa rarísima, oílos [BURELA] (8b) I. – E só frega a lámpada que leva diante e o que vai diante de vostede, para atrás non ve nada, nin para os lados. E vostede métese por un buraco coma isto así e só vai por aquel buraco adiante, ata onde chegue ó carbón, e despois vai picando. E daquela…, eu que sei! E chemineas que van a douscentos cincuenta metros así, ou apromadas ou, ou deitadas […]. O traballo ese, eu que sei!, é como…, a construción tamén é perigosa, cae dun andamio…, e velaí vai, ou dun tellado…, son todos os traballos… E o conducir é perigoso, e o outro tamén [CRECENTE] 4.3.5 Expresións e enunciados exclamativos En canto IFS dentro dun enunciado complexo, ocorren tamén as expresións nominais exclamativas do tipo Virxe santa!, Meu Deus!, Grazas a Deus! etc. e aquelas que posúen estrutura clausular, do tipo Vállame Deus!, Deus nos libre! etc.: (9a) A do home, morreu na casa, grazas a Deus, morreu de morte repentina, pero foi peor a do fillo, que morreu na guerra. Si, sempre o dicía: “Non me acabou a morte do home, non”. Moi triste foi, Virxe santa. [COSPEITO] 9783631907078 - [email protected] - Nicht zum Wiederverkauf. © Peter Lang Verlag Os incisos fonolóxico-sintácticos no galego falado 327 (9b) I.1.: Si, moitos pretendentes, Deus nos libre. [RODEIRO] (9c) Tardou días, días en ir, vaia… Pero un día chegou e aquela muller, que era a muller do encargado díxolle: “Ai, Novás! Vállame Deus, home, vállame Deus! E eu moita sorte tiven co meu José” [TEO] 4.3.6 Marcadores discursivos Os textos orais de carácter dialogal, nomeadamente os pertencentes a rexistros coloquiais ou informais, favorecen sobremaneira a presenza dos marcadores discursivos6. Dentro da clase heteroxenea destes7, os identificados como marcadores de control de contacto ou fáticos (do tipo entendes?, mira!, non?, oíches!, sabes? etc.) teñen no corpus analizado unha alta frecuencia. Ao recorrer a tales marcadores dirixidos ao alocutario, a persoa que fala – como indica a propia denominación deles – tenciona verificar o contacto ou tenta manter viva a atención do alocutário ou estimular o seu interese para a comunicación (cfr. Sánchez Rei, 2016: 104). Do punto de vista sintáctico, os marcadores discursivos de control de contacto aparecen, de regra, como IFS, que provocan breves interrupcións no plano da comunicación principal: (10a) Despois alí era o xantar e tiña unha cociñeira e facía que comer. E despois era igual, a xente en vez de…, claro, en vez de ser nunha casa, como hoxe fan as primeiras comuñóns doutros por aí, sabes?, facíase a festa na casa. Pero eran comidas distintas das de agora. Era…, poñíanche, por exemplo, sopa, cocido, asado, e despois xa…, despois a sobremesa. Pero non era a base de marisco como é agora [ABEGONDO] (10b) E foi cando eu me…, oi!, as outras cousas que oímos aló antes de vir para a guerra desas luces e Acompañame<ntos> sonche todas historias, sonche todo farándulas [MALPICA DE BERGANTIÑOS] (10c) “– Oíches, aquela da Devesiña de alí inda che me gusta ben. Mira, aquela inda che me gusta ben”. E dicía, di<cía>, dicíalle el, non, dicía el caladamente [COMPOSTELA] (10d) Había medo, a algunha casa, pero…, ah!, iamos a todas, non?, á ventura. E máis dunha ves temos escapado, eh! Pero era o que lle botaba así graza á… [ROIS] 6 Os marcadores discursivos, ao estaren nun avanzado estado de fixación formal, son comúns por toda a parte, se ben que presentan certa caste de variación local. De aí que os marcadores que corresponden a IFS aparezan coas subsecuentes variantes dialectais expectábeis nun corpus como é o AGO, cal é o caso de oíches / oíche, ouviu / oeu / oíu etc. (cfr. Sánchez Rei, 2016: 106–107). 7 Para unha clasificación que da conta desa heteroxeneidade, véxanse, entre outros, os traballos de Martín Zorraquino/Portolés Lázaro (2000) e Freixeiro Mato (2005). 9783631907078 - [email protected] - Nicht zum Wiederverkauf. © Peter Lang Verlag Xosé Manuel Sánchez Rei328 Mais, naturalmente, a nómina de marcadores discursivos abranxe outras tipoloxías para alén dos de control de contacto, tales como os contrargumentativos, reformuladores etc.: (11a) E…, ben, vouche contar outro pouco máis do Carnaval, a ver se acabo. Pois que…, o domingo que vén…, pois aquí…, os Carnavais pois…, nalgúns sitios fan a enterra da sar<diña>, o enterro da sardiña, e aquí fan o enterro do Filipiño. O Filipiño é un boneco de trapo, que fan aquí, e ademais sae de aí da miña aldea de Escarabote, non? Así saen…, unha comitiva, van as…, vouche contar un pouco, así van…, levan o Filipiño…, vai así nunhas angarellas, e van as choronas detrás, así unhas cantas mulleres vestidas de negro e mais os homes, e despois van…, ben…, así algunha carroza así de risa, de chiste…, van moitos choqueiros [BOIRO] (11b) Ben, despois teñen tamén un obradoiro de costura, un obradoiro de costura onde adoitan ir as mulleres, e teñen unha monitora. [XALLAS DE CASTRIZ] (11e) E veu o…, o encoro…, e levóunola, que ademais nós tiñamos dúas ribeiras; e despois a Alicia, deu co…, a miña irmá…, vendeuna, alí…, vaia, desde que estaba en Taboada, vendeuna […] [TABOADA] 4.3.7 Vocativos As frases nominais que desempeñan a función de vocativo envolven as persoas que participan no acto ilocutivo e actívanas comunicacionalmente. Por iso, nos textos orais de natureza dialóxica son especialmente recorrentes tales unidades apelativas, nas cales, a carón da presenza de nomes propios de persoa, posúen certo lugar de destaque os nomes de parentesco do tipo fillo e o diminutivo filliño, (miña) filla, home, muller etc. A explicación para o emprego frecuente destes nomes pode estar relacionada quer co seu potencial expresivo de forma a sinalar matices afectivos a respecto do interlocutor, quer coa proximidade significativo-pragmática relativamente aos marcadores de control de contacto (cos cales ás veces non se torna doado marcar a distinción): (12a) I.2: Están bos, María, os figos? I.1: Están, eu despois apañarei aí, inda comín aí aínda [BUEU] (12b) Can<do> foi da guerra foi criminal, filliño [VIGO] (12c) I. – Necesidades antes, miña filla, ves… Cando che houbo a guerra, oíches, a xente vestiuse todo diso. E. – De liño? I. – Todo de liño, porque nos comercios estaba varrido como está esta cociña agora aquí [GUNTÍN] (12d) I1: Érache, non, non che é broma, eh, non te rías. I.2.: No, tía, eu créocho! [RODEIRO] (12e) Si, home, si! Nas mesmas rúas xa xogabas, e aí na alameda tamén xogabas. E na praza, na praza, na praza, esa praza que hai aí, na praza de alá en todo, e coa 9783631907078 - [email protected] - Nicht zum Wiederverkauf. © Peter Lang Verlag