ENERGETIK ICHIMLIKLAR ISTE'MOLI TA'SIRIDA JIGAR TO'QIMASIDAGI MORFOLOGIK VA GISTOPATOLOGIK O'ZGARISHLAR

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Mualliflar: Axmadjonova Odina Qo’qon Universiteti Andijon filiali. Gistologiya, sitologiya va embriologiya kafedrasi [email protected] +998911684505 Mualliflar: Axmadjonov Davlatbek Impuls Tibbiyot Instituti. Patologiya va mikrobiologiya kafedrasi [email protected] ENERGETIK ICHIMLIKLAR ISTE’MOLI TA’SIRIDA JIGAR TO‘QIMASIDAGI MORFOLOGIK VA GISTOPATOLOGIK O‘ZGARISHLAR Abstrakt: Ushbu ilmiy maqolada energetik ichimliklarning muntazam iste’moli jigar to‘qimasiga ko‘rsatadigan morfologik va gistopatologik ta’sirlari chuqur ilmiy tahlil qilinadi. Maqolaning ilmiy ahamiyati energetik ichimliklarning uzoq muddatli iste’moli jigar faoliyatiga salbiy ta’sirini patomorfologik asosda yoritib berishdir. Kutilayotgan natijalar sifatida gepatositlarda degenerativ o‘zgarishlar, steatoz, nekroz va fibroz jarayonlari kuzatilishi mumkin. Umuman olganda, tadqiqot shuni ko'rsatdiki, uzoq muddatli EI iste'moli siydik kislotasi va AST kontsentratsiyasining oshishi bilan sezilarli darajada bog'liq bo'lib, karbamid va BUN sezilarli darajada kamaydi. EIni iste'mol qilishning sog'liq uchun uzoq muddatli oqibatlarini tushunish uchun qo'shimcha tadqiqotlar talab etiladi. Dolzarbligi. So‘nggi yillarda energetik ichimliklar iste’moli keskin oshib bormoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) ma’lumotlariga ko‘ra, Yevropa va AQSHda yoshlarning 30– 50% doimiy ravishda energetik ichimliklarni iste’mol qiladi. O‘zbekistonda ham ushbu ichimliklar aholi, ayniqsa talabalar va yoshlar orasida keng tarqalmoqda. Jigar esa organizmning asosiy metabolik va detoksikatsiya markazi sifatida bu moddalarni zararsizlantirishda birinchi navbatda zararlanadigan a’zodir. Energetik ichimliklarning yuqori miqdorda iste’moli jigar hujayralarida yallig‘lanish, nekroz va fibroz jarayonlarini keltirib chiqarishi ilmiy adabiyotlarda ta’kidlangan bo‘lsa-da, mazkur muammo hali yetarlicha o‘rganilmagan. Shu sababli ushbu tadqiqotning dolzarbligi yuqori. Kalit so‘zlar: Energetik ichimliklar, jigar sirrozi, gistopatologiya, morfologik o‘zgarishlar, kofein, aminokislota, ingrediyentlar, vitaminlar, minerallar, gepatotoksik, gallutsinatsiya, alkogolsiz ichimlik, karbonatlanish, sog‘liq xavfi. Kirish. Energetik ichimliklar energiyani, shu jumladan aqliy hushyorlikni va jismoniy ishlashni kuchaytiruvchi sifatida e'lon qilingan, tarkibida kofein miqdori yuqori bo'lgan retseptsiz sotiladigan tijorat ichimliklar deb ta'riflanadi. 50 dan ortiq turdagi energetik ichimliklar oziqovqat do'konlarida, ovqatlanish markazlarida, ichimliklar do'konlarida va internetda mavjud. Energetik ichimliklarni ortiqcha iste'mol qilish og'ir bo'lishi mumkin bo'lgan va o'limga olib keladigan yoki shoshilinch jigar transplantatsiyasiga olib keladigan klinik ko'rinadigan o'tkir jigar shikastlanishining bir necha holatlari bilan bog'liq. Energetik ichimliklar tarkibidagi jigar JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL shikastlanishiga sabab bo'ladigan komponentlar aniq emas va kofein o'z-o'zidan jigar shikastlanishiga bog'liq emas. Energetik ichimliklar odatda yuqori konsentratsiyali kofeinga ega, shuningdek, vitaminlar, minerallar, aminokislotalar, shakar va turli xil o'simlik mahsulotlari kabi son-sanoqsiz boshqa tarkibiy qismlarga ega, ularning konsentratsiyasi va tozaligi odatda noma'lum. Fon. Energetik ichimliklar energiya, jismoniy va sport qobiliyatini va aqliy hushyorlikni oshirish uchun mo'ljallangan yuqori konsentratsiyali kofeinli ichimliklar sifatida ta'riflanadi. Energetik ichimliklar birinchi marta 1990-yillarning oxirida sotila boshlagan va keyinchalik mashhur bo'lib, keng tarqalgan. Savdo mahsulotlari kofein kontsentratsiyasida, shuningdek, karbonatlanish, xushbo'ylashtiruvchi, shakar va tatlandırıcılar, vitaminlar, minerallar, aminokislotalar va botanika tarkibiy qismlari kabi boshqa xususiyatlarda juda farq qiladi. Mashhur brendlar qatoriga Red Bull, Monster, Rockstar, NOS Energy, Xyience, Bang, Celsius, Zevia, Full Throttle va Kick Start kiradi. Ushbu mahsulotlarning kofein miqdori untsiya uchun 5 dan 40 mg gacha o'zgarib turadi va bitta porsiyada (8 dan 24 untsiyagacha; 235-710 ml) 300 mg gacha kofein bo'lishi mumkin. Kofein oddiy alkogolsiz ichimliklar tarkibida ham mavjud, lekin odatda choyga o'xshash miqdorda (2 dan 5 mg / oz; va 12 oz uchun 24 dan 60 mg gacha), ammo qo'shimcha kofeinli alkogolsiz ichimliklar brendlari ham mashhur bo'lib ketgan (Pepsi Max, Jolt Cola, Mountain Dew Energy). Tanlangan energetik ichimliklar va alkogolsiz ichimliklardagi o'rtacha kofein miqdori quyidagi jadvalda ko'rsatilgan. Kofeinning psixofaol xususiyatlarga ega ekanligi va hushyorlik va hushyorlikni oshirishi, jismoniy va atletik ko'rsatkichlarni yaxshilashi ko'rsatilgan, garchi kichik darajada va sezilarli darajada individual o'zgaruvchanlik bilan. Odatdagi miqdorda kofein yaxshi muhosaba qilinadi va sezilarli yon ta'sirlar yoki uzoq muddatli salbiy natijalar bilan bog'liq emas. Kofeinning nojo'ya ta'sirlari odatda dozaga bog'liq bo'lib, asabiylashish, asabiylashish, uyqusizlik, bosh og'rig'i, tez yurak urishi, tremor va oshqozon-ichak traktidagi noqulaylikni o'z ichiga olishi mumkin. Yuqori dozalarda, odatda, kuniga 1000 mg dan ortiq dozalarda kofein chalkashlik, haddan tashqari tashvish, maniya, gallyutsinatsiyalar, tutilishlar, rabdomiyoliz, kardiorespirator tutilish va o'lim bilan tavsiflangan kuchli toksiklikka ega bo'lishi mumkin. Quyidagi jadvalda O’zbekistonda mavjud tanlangan alkogolsiz ichimliklar va energetik ichimliklardagi kofein miqdori ko’rsatilgan Mahsulot nomi Kofei n (mg/o z) Odatdagi o'lcham (konserva/shis ha) Kofei n (mg / xizma t) Sharhlar, Tanlangan boshqa ingredientl ar Alkogolsiz ichimliklar Coca Cola 2.9 12 oz 23 Pepsi 3.2 12 oz 38 Mountain Dew 4.5 12 oz 54 Pepsi dietasi 2.9 12 oz 35 Diet kola 3.8 12 oz 46 Diet Mountain 4.5 12 oz 54 JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Mahsulot nomi Kofei n (mg/o z) Odatdagi o'lcham (konserva/shis ha) Kofei n (mg / xizma t) Sharhlar, Tanlangan boshqa ingredientl ar Dew Sprite 0 12 oz 0 7-up 0 12 oz 0 Kuchli alkogolsiz ichimliklar Pepsi Maks 3.8 8 oz 43 Mountain Dew Kickstart 5.8 16 oz 92 Coca-Cola energy 9.5 12 oz 114 AMP energiyasi 9 16 oz 142 Energetik ichimliklar Red Bull 10 8 oz 80 Eng ko'p ishlatiladig an energiya ichimligi Rockstar 10 16 oz 160 Taurin, ginseng, ginkgo, sut qushqo'nma si Jolt Cola 10 16 oz 160 5 soatlik energiya 100 2 oz 200 Vit, aa Redline Xtreme 40 8 oz 316 Yashil choy, yohimbe, yerba mate, aa Boshqa Oddiy tomchilatib yuboriladig an qahva 8-20 1 stakan, 8 oz 60150 Oddiy qora choy 2 dan 5 gacha 1 stakan, 8 oz 15-35 JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL *Konsentratsiyalar va hajmlar yaxlitlanadi. Ba'zi tijorat mahsulotlarida bir nechta formulalar, lazzatlar va maxsus nomlar mavjud. Qisqartmalar: aa, aminokislotalar; min, minerallar; vit, vitaminlar. Xulosa. Energetik ichimliklarning muntazam iste’moli jigar to‘qimalarida patologik o‘zgarishlarni chaqirishi mumkin. Tadqiqot natijalari ushbu ichimliklarning uzoq muddatli salbiy ta’sirini chuqurroq yoritib beradi va profilaktik choralarni ishlab chiqishda ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Aholi, xususan yoshlar orasida energetik ichimliklardan foydalanishni cheklash va sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish dolzarb vazifa hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar. 1. Higgins JP, Tuttle TD, Higgins CL. Energy beverages: content and safety. Mayo Clin Proc. 2010;85(11):1033–1041. 2. Clauson KA, Shields KM, McQueen CE, Persad N. Safety issues associated with commercially available energy drinks. J Am Pharm Assoc. 2008;48(3):e55–e63. 3. Reissig CJ, Strain EC, Griffiths RR. Caffeinated energy drinks—A growing problem. Drug Alcohol Depend. 2009;99(1–3):1–10. 4. Seifert SM, Schaechter JL, Hershorin ER, Lipshultz SE. Health effects of energy drinks on children, adolescents, and young adults. Pediatrics. 2011;127(3):511–528. 5. Dikici S, Sarac F, Simsek H, et al. Effects of long-term consumption of energy drinks on liver histology and biochemistry in rats. Hum Exp Toxicol. 2018;37(11):1134–1142. 6. Gunja N, Brown JA. Energy drinks: health risks and toxicity. Med J Aust. 2012;196(1):46–49. 7. Alford C, Cox H, Wescott R. The effects of Red Bull energy drink on human performance and mood. Amino Acids. 2001;21(2):139–150. 8. Heckman MA, Sherry K, De Mejia EG. Energy drinks: an assessment of their market size, consumer demographics, ingredient profile, functionality, and regulations in the United States. Compr Rev Food Sci Food Saf. 2010;9(3):303–317. 9. Breda JJ, Whiting SH, Encarnação R, et al. Energy drink consumption in Europe: a review of the risks, adverse health effects, and policy options to respond. Front Public Health. 2014;2:134. 10. Ibrahim NK, Iftikhar R. Energy drinks: Getting wings but at what health cost? Pak J Med Sci. 2014;30(6):1415–1419. 11. Alsunni AA. Energy drink consumption: Beneficial and adverse health effects. Int J Health Sci (Qassim). 2015;9(4):468–474. 12. Shah SA, Szeto AH, Farewell R, Shek A, Fan D, Quach KN, Bhattacharyya M, Elmiari J, Chan W, O’Dell K, Nguyen N, Nasir JM. Impact of high volume energy drink consumption on electrocardiographic and blood pressure parameters: a randomized trial. J Am Heart Assoc. 2019;8(11):e011318. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 13. Higgins JP, Babu K, Deuster PA, Shearer J. Energy Drinks: A Contemporary Issues Paper. Curr Sports Med Rep. 2018;17(2):65–72. 14. Visram S, Cheetham M, Riby DM, Crossley SJ, Lake A. Consumption of energy drinks by children and young people: a rapid review examining evidence of physical effects and consumer attitudes. BMJ Open. 2016;6(10):e010380. 15. Wolk BJ, Ganetsky M, Babu KM. Toxicity of energy drinks. Curr Opin Pediatr. 2012;24(2):243–251. 16. https://www.scirp.org/journal/paperinformation?paperid=123991 17. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK559836/