FARG'ONA VODIYSIDA SANOAT KORXONALARINI YASHIL BOSHQARUV TIZIMIGA O'TKAZISHNING IQTISODIY AFZALLIKLARI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Kamoliddin Nuriddinov, Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti o‘qituvchisi va mustaqil tadqiqotchisi, Toshkent shahri, O‘zbekiston. Email: kamoliddi[email protected] FARG‘ONA VODIYSIDA SANOAT KORXONALARINI YASHIL BOSHQARUV TIZIMIGA O‘TKAZISHNING IQTISODIY AFZALLIKLARI Annotatsiya: Ushbu maqolada Farg‘ona vodiysi sanoat korxonalarida yashil boshqaruv tizimini joriy etishning iqtisodiy afzalliklari tahlil qilinadi. Tadqiqotda energiya samaradorligi, innovatsion texnologiyalar, moliyaviy qo‘llab-quvvatlash va yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonining ijtimoiy-iqtisodiy ta’siri o‘rganilgan. Аннотация: В статье анализируются экономические преимущества внедрения системы «зеленого» управления на промышленных предприятиях Ферганской долины. Рассмотрены вопросы повышения энергоэффективности, внедрения инновационных технологий, финансовой поддержки и социально-экономического эффекта перехода к зеленой экономике. Abstract: This article analyzes the economic benefits of implementing a green management system in industrial enterprises of the Fergana Valley. The study examines energy efficiency, technological innovation, financial support, and the socio-economic impact of the transition toward a green economy. Kalit so‘zlar: yashil iqtisodiyot, sanoat korxonalari, boshqaruv tizimi, iqtisodiy afzalliklar, Farg‘ona vodiysi, barqaror rivojlanish, resurslardan samarali foydalanish 1. KIRISH Bugungi kunda ko‘plab mamlakatlar iqtisodiy rivojlanishning barqaror shaklini ta’minlash maqsadida yashil iqtisodiyotga o‘tish yo‘lini tanlamoqda. Bu jarayon sanoat korxonalarining samaradorligini oshirish, chiqindilarni kamaytirish va resurslardan oqilona foydalanish imkonini beradi [UNDP, 2024]. Global jihatdan yashil iqtisodiyotga o‘tish — ekologik va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash vositasi sifatida qabul qilinmoqda. O‘zbekiston ham 2019-yilda “Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi”ni tasdiqladi [PQ-4477, 2019] va bu strategiya bilan energiya samaradorligini oshirish, resurslardan oqilona foydalanish kabi yo‘nalishlar belgilandi [CERR, 2023]. Farg‘ona vodiysi sanoat jihatdan rivojlangan hudud sifatida yashil boshqaruv tizimiga o‘tish uchun katta imkoniyatlarga ega [UNECE, 2023]. Bu jarayon korxonalarda ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish va raqobatbardoshlikni oshirishga xizmat qilishi mumkin. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Maqolaning maqsadi — Farg‘ona vodiysi sanoat korxonalarini yashil boshqaruv tizimiga o‘tkazishning iqtisodiy afzalliklarini aniqlash va ushbu jarayonni amaliy ravishda targ‘ib qilish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishdir. 2. ASOSIY QISM 2.1. Energiya samaradorligi va qonuniy infratuzilmalar Sanoat korxonalari yashil boshqaruv tizimiga o‘tishda eng muhim jihatlardan biri energiya samaradorligini oshirishdir. Hozirgi kunda sanoat tarmog‘i umumiy energiya iste’molining katta qismini tashkil etadi, bu esa resurslardan oqilona foydalanish zaruratini kuchaytiradi [Energetika vazirligi, 2024]. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda bu borada muhim huquqiy islohotlar amalga oshirilmoqda. 2024yilda “Energiya samaradorligini oshirish to‘g‘risida”gi qonun qabul qilinib, ishlab chiqarish korxonalarida energiya sarfini kamaytirish, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini joriy etish va texnologik jarayonlarni modernizatsiya qilish asosiy yo‘nalish sifatida belgilandi [Energetika vazirligi, 2024]. Shuningdek, Vazirlar Mahkamasi huzurida Energiya samaradorligi milliy agentligi tashkil etilishi rejalashtirilgan bo‘lib, uning asosiy vazifasi korxonalarda energiya tejamkorlik loyihalarini qo‘llab-quvvatlash va xalqaro tajribalarni joriy etishdan iborat [IEA, 2024]. Farg‘ona vodiysi sanoat korxonalari uchun bu yo‘nalish ayniqsa muhim, chunki mintaqa ishlab chiqarish salohiyati yuqori bo‘lishiga qaramay, ko‘plab korxonalar hali ham eski texnologiyalarga tayanmoqda [CERR, 2023]. Yashil boshqaruv tizimiga o‘tish energiya xarajatlarini kamaytirish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va ekologik xavflarni kamaytirish imkonini beradi [UNDP, 2024]. 2.2. Sanoat korxonalarida texnologik yangilanishlar va yashil innovatsiyalar Sanoat korxonalarini yashil boshqaruv tizimiga o‘tkazishda texnologik modernizatsiya va innovatsiyalar muhim o‘rin tutadi. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish, chiqindilarni qayta ishlash va resurslardan samarali foydalanish bo‘yicha keng ko‘lamli dasturlar amalga oshirilmoqda [ADB, 2024]. Farg‘ona vodiysi sanoatida modernizatsiya jarayonlari amalda ko‘zga tashlanmoqda. Masalan, Farg‘ona neftni qayta ishlash zavodi quvurlar, saqlash tanklari va ekologik ko‘rsatkichlarni yaxshilovchi uzellarni yangilash orqali ishlab chiqarish samaradorligini oshirmoqda; zavod 2023yil oxiridan boshlab AI-80/AI-92 benzin ishlab chiqarishni kuniga 1000 tonnagacha oshirishini bildirgan [Fergana Oil Refinery, 2024]. Bu kabi modernizatsiya ishlarining maqsadi mahsulot sifatini (Euro-5 talablari) hamda energiya va xomashyo sarfini optimallashtirishdir [Oil & Gas Journal, 2022]. Yashil innovatsiyalarni moliyalashtirish masalasida xalqaro institutlar mamlakatga texnik va institutsional ko‘mak ko‘rsatmoqda. Jahon banki 2023-yilda O‘zbekistonda “inklyuziv yashil o‘sish” kun tartibi doirasida siyosiy-institutsional islohotlarni qo‘llab-quvvatlashini, OECD esa “yashil o‘tish”ni moliyalashtirishda xususiy kapital rolini kuchaytirish zarurligini ta’kidladi [World Bank, 2023; OECD, 2023]. Shuningdek, Osiyo Taraqqiyot Bankining iqlim o‘tishini JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL tezlashtirishga qaratilgan dasturlari energetika samaradorligi va sanoatni dekarbonizatsiya qilish bo‘yicha institutsional sharoitlarni kuchaytirishga yo‘naltirilgan [ADB, 2024]. 1-rasm. Farg‘ona viloyati, Toshkent, Shymkent va O‘sh shaharlarida yashil o‘sish ko‘rsatkichlari (2019–2024) 1 1-rasmda Farg‘ona viloyati, Toshkent, Shymkent va O‘sh shaharlarida 2019–2024-yillar davomida yashil iqtisodiyotga o‘tish ko‘rsatkichlari taqqoslab ko‘rsatilgan. Ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, Farg‘ona viloyatida qayta tiklanuvchi energiya quvvatining o‘sish sur’ati 16 foizni tashkil etgan bo‘lib, bu ko‘rsatkich Toshkent shahridagi 12 foizlik natijadan yuqoridir. Shuningdek, Shymkentda bu ko‘rsatkich 14 foiz, O‘sh shahrida esa 9 foizni tashkil etmoqda. Sanoat energiya intensivligi bo‘yicha barcha hududlarda pasayish kuzatilgan, bu esa energiya samaradorligining oshayotganini bildiradi. Eng katta ijobiy o‘zgarish Farg‘onada –7 foiz, eng kichigi O‘shda –4 foiz atrofida qayd etilgan. Yashil innovatsiyalar rivojlanishida esa Toshkent yetakchilik qilmoqda (28%), bu poytaxtda startaplar, texnoparklar va xalqaro hamkorlik dasturlarining yuqori faolligi bilan izohlanadi. Umuman olganda, Farg‘ona viloyati va Toshkent shahri o‘rtasidagi natijalar O‘zbekistonning mintaqaviy yashil rivojlanish siyosati samaradorligini aks ettiradi. Bu jarayonni yanada jadallashtirish uchun texnologik yangilanishlarni kichik va o‘rta korxonalarga kengroq tatbiq etish zarur. 2.3. Moliyaviy va iqtisodiy afzalliklar 1Eslatma: Grafik muallif tomonidan ishlab chiqilgan (muallif kuzatuvlari asosida) bo‘lib, ma’lumotlar O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi, Gazeta.uz, World Bank (2023) va Asian Development Bank (2024) manbalaridan umumlashtirildi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Yashil boshqaruv tizimini joriy etish nafaqat ekologik, balki moliyaviy va iqtisodiy jihatdan ham foydalidir. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, energiya samaradorligini oshirish va chiqindilarni kamaytirish bo‘yicha dasturlar ishlab chiqarish xarajatlarini 10–15 foizgacha qisqartirishi mumkin [OECD, 2022]. O‘zbekiston sanoatida bu jarayonning iqtisodiy ta’siri ayniqsa energiya tejamkor texnologiyalarni tatbiq etgan korxonalarda yaqqol sezilmoqda [Fergana Oil Refinery LLC, 2023]. Farg‘ona vodiysi misolida, modernizatsiya qilingan neftni qayta ishlash va to‘qimachilik korxonalari elektr energiyasi sarfini 6–8 foizga qisqartirib, ishlab chiqarish samaradorligini oshirgan [Fergana Oil Refinery LLC, 2023]. Shu bilan birga, energiya tejamkor texnologiyalarni qo‘llash korxonalar uchun soliqqa oid rag‘batlar va subsidiyalar olish imkoniyatini ham yaratmoqda. 2023-yilda O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan “yashil investitsiya loyihalari”ga ajratilgan moliyaviy qo‘llab-quvvatlash hajmi 1,2 trillion so‘mni tashkil etgan [Moliya vazirligi, 2023]. Yashil boshqaruv tizimini joriy etish nafaqat ekologik, balki moliyaviy va iqtisodiy jihatdan ham foydalidir. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, energiya samaradorligini oshirish va chiqindilarni kamaytirish bo‘yicha dasturlar ishlab chiqarish xarajatlarini 10–15 foizgacha qisqartirishi mumkin [OECD, 2022]. O‘zbekiston sanoatida bu jarayonning iqtisodiy ta’siri ayniqsa energiya tejamkor texnologiyalarni tatbiq etgan korxonalarda yaqqol sezilmoqda [Fergana Oil Refinery LLC, 2023]. Farg‘ona vodiysi misolida, modernizatsiya qilingan neftni qayta ishlash va to‘qimachilik korxonalari elektr energiyasi sarfini 6–8 foizga qisqartirib, ishlab chiqarish samaradorligini oshirgan [Fergana Oil Refinery LLC, 2023]. Shu bilan birga, energiya tejamkor texnologiyalarni qo‘llash korxonalar uchun soliqqa oid rag‘batlar va subsidiyalar olish imkoniyatini ham yaratmoqda. 2023-yilda O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan “yashil investitsiya loyihalari”ga ajratilgan moliyaviy qo‘llab-quvvatlash hajmi 1,2 trillion so‘mni tashkil etgan [Moliya vazirligi, 2023]. 3. Muammolar va takliflar O‘zbekistonning yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonida sezilarli natijalarga erishilgan bo‘lsa-da, hali ham tizimli muammolar mavjud. Eng avvalo, iqtisodiyotning energiya intensivligi yuqoriligi va ekologik menejment tizimlarining sustligi ishlab chiqarish samaradorligini cheklamoqda [OECD, 2022]. Yashil texnologiyalarni joriy etish uchun dastlabki investitsiyalar yuqoriligi sababli ko‘plab kichik va o‘rta korxonalar bu jarayonga kirishishda qiynalmoqda, xalqaro kredit liniyalari esa asosan yirik loyihalar bilan cheklanmoqda [ADB, 2024]. Shuningdek, korxonalar rahbarlarining atigi 37 foizi energiya samaradorligi va chiqindilarni qayta ishlash masalasini o‘z strategik rejalariga kiritgan [CERR, 2023]. Bu holat ekologik ong va boshqaruv madaniyatining yetarli emasligini ko‘rsatadi. Mazkur muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi chora-tadbirlar tavsiya etiladi: 1. Yashil texnologiyalarni joriy etuvchi KOB subyektlari uchun soliq imtiyozlari va subsidiyalarni kengaytirish; 2. ISO 14001 asosida ekologik menejment tizimlarini bosqichma-bosqich joriy etish; 3. Farg‘ona vodiysi sanoat zonalarida yashil innovatsiyalar klasterlari va trening markazlarini tashkil etish. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Ushbu chora-tadbirlar amalga oshirilsa, mintaqalarda yashil iqtisodiyotning iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy samaradorligi sezilarli darajada ortadi [UNDP, 2024]. 4. Xulosa O‘zbekistonning yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayoni, xususan Farg‘ona vodiysi sanoat korxonalarida, iqtisodiy o‘sish va ekologik barqarorlikni uyg‘unlashtirishga qaratilgan muhim bosqichga kirgan. So‘nggi yillarda energiya samaradorligi, innovatsion texnologiyalarni joriy etish va xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlik sohalarida ijobiy siljishlar kuzatilmoqda. Biroq, mavjud muammolar – yuqori energiya intensivligi, ekologik menejment tizimlarining sustligi va moliyaviy resurslarga cheklangan kirish – bu jarayonni sekinlashtirmoqda. Shu bois, yashil texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlash, ekologik standartlarni kengaytirish hamda aholi va tadbirkorlik subyektlarining ekologik madaniyatini oshirish zarur. Farg‘ona vodiysi misolida ko‘rinadiki, yashil boshqaruv tizimiga o‘tish nafaqat ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi, balki yangi ish o‘rinlari yaratish, innovatsiyalarni faollashtirish va mintaqaning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligini mustahkamlashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Asian Development Bank (ADB). (2024). Accelerating the Climate Transition for Green Growth Program (Uzbekistan). – olingan manba: https://www.adb.org/projects/58125-001/main 2. Center for Economic Research and Reforms (CERR). (2023). O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotning rivojlanish istiqbollari. – Toshkent: CERR nashriyoti. – olingan manba: https://review.uz/post/green-economy-uzbekistan 3. Fergana Oil Refinery LLC. (2023). Energy efficiency improvements in refining processes. – olingan manba: https://www.fnpz.uz/en/news/energy-efficiency-improvements 4. International Energy Agency (IEA). (2024). Energy Policy Review: Uzbekistan 2024. – Paris: IEA Publications. – olingan manba: https://www.iea.org/reports/energy-policy-reviewuzbekistan-2024 5. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. (2023). Yashil investitsiyalarni qo‘llabquvvatlash dasturi haqida. – olingan manba: https://www.mf.uz/oz/press/news/view/3497 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2019). 2019–2030 yillarda O‘zbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o‘tish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida PQ-4477-son qaror, 4-oktabr 2019-yil. – olingan manba: https://lex.uz/uz/docs/4539502 7. The World Bank. (2023). UzGreen: Energy Efficiency and Environmental Protection Program in Uzbekistan. – olingan manba: https://projects.worldbank.org/en/projectsoperations/project-detail/P179209 8. OECD. (2022). Financing Climate Action in Uzbekistan. – Paris: OECD Publishing. – olingan manba: https://www.oecd.org/environment/financing-climate-action-in-uzbekistan.htm 9. United Nations Development Programme (UNDP). (2024). Green Jobs and Inclusive Growth in Central Asia. – olingan manba: https://www.undp.org/eurasia/green-jobs-central-asia 10. United Nations Economic Commission for Europe (UNECE). (2023). Environmental Performance Review of Uzbekistan (3rd Cycle). – Geneva: UNECE. – olingan manba: https://unece.org/environment-policy/publications/environmental-performance-reviewuzbekistan-2023