SPONTAN NUTQNING PRAGMATIK XUSUSIYATLARI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Oktayeva Diloram teacher at Kukan university Andijan branch SPONTAN NUTQNING PRAGMATIK XUSUSIYATLARI Annotatsiya: Ushbu maqolada spontan nutqning lingvopragmatik xususiyatlari, ya’ni so‘zlovchining kommunikativ maqsadi, kontekst va vaziyat ta’siri ostida shakllanuvchi nutq birikmalarining o‘ziga xos jihatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, spontan nutqni sun’iy (rejalashtirilgan) nutqdan farqlovchi belgilar, nutq strategiyalari va pragmatik kategoriyalar ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotning maqsadi – spontan nutqning tabiiylik, interaktivlik va kontekstual moslashuv orqali kommunikativ samaradorlikka ta’sirini aniqlashdan iborat. Kalit so‘zlar: spontan nutq, pragmatika, kommunikativ maqsad, kontekst, nutq strategiyasi, interaktivlik. Kirish Til inson tafakkuri va ijtimoiy faoliyatining asosiy vositasi bo‘lib, nutq jarayoni orqali o‘z ifodasini topadi. Har qanday nutq, ayniqsa, spontan nutq, insonning real kommunikativ ehtiyojlariga javoban vujudga keladi. Spontan nutq — bu oldindan rejalashtirilmagan, tabiiy va tezkor muloqot jarayonida yuzaga keladigan nutq shaklidir. Shu sababli u ko‘pincha nutqiy pauzalar, takrorlar, to‘xtalishlar, noverbal vositalar bilan boyib boradi. Pragmatika esa til birliklarining qanday sharoitda va qanday maqsadda ishlatilishini o‘rganadi. Shuning uchun spontan nutqni tahlil qilishda pragmatik yondashuv muhim o‘rin tutadi. Chunki bunday nutqda so‘zlovchi har bir til birligini nafaqat grammatik jihatdan, balki kommunikativ maqsadga mos holda tanlaydi. Spontan nutqning pragmatik mohiyati Spontan nutqda so‘zlovchining niyati va tinglovchining talqini muhim o‘rin tutadi. Tilshunos olimlar (Leech, 1983; Levinson, 1987) pragmatikaning asosiy markazida aynan “niyat” (intention) va “talqin” (interpretation) turganini ta’kidlashadi. Spontan nutq — bu kommunikativ ehtiyojga bevosita javob bo‘lib, u quyidagi jihatlar bilan tavsiflanadi: 1. Tabiiylik – so‘zlovchi fikrni oldindan rejalashtirmasdan ifodalaydi; 2. Kontekstual bog‘liqlik – har bir replikaning ma’nosi vaziyatga bevosita tayanadi; 3. Interaktivlik – so‘zlovchi va tinglovchi o‘zaro faol muloqotda bo‘ladi; 4. Emotsional boylik – nutqda ohang, urg‘u va tana harakatlari orqali ma’no kuchayadi; 5. Sintaktik noaniqlik – grammatik jihatdan to‘liq bo‘lmagan gaplar, ellipsis va takroriy birliklar ko‘p uchraydi. Spontan nutqda pragmatik strategiyalar So‘zlovchi kommunikativ maqsadiga erishish uchun turli pragmatik strategiyalardan foydalanadi. Brown va Levinson (1987) tomonidan ilgari surilgan “face-saving theory”ga ko‘ra, har bir inson muloqot jarayonida o‘zining “ijtimoiy yuzi”ni saqlashga harakat qiladi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Shu bois spontan nutqda quyidagi strategiyalar kuzatiladi: - Politeness (muloyimlik) strategiyasi: “Iltimos, sizda vaqt bormi?” kabi so‘rovlar orqali hurmat saqlanadi. - Mitigating strategy (yumshatish): bevosita tanqid yoki buyruq o‘rniga yumshoq shakllar qo‘llanadi. - Repair strategy (tuzatish): xatolik yoki tushunmovchilik yuzaga kelsa, so‘zlovchi o‘z nutqini to‘g‘rilaydi. - Repetition strategy (takrorlash): fikrni aniqlashtirish uchun so‘z yoki iboralar qaytariladi. Spontan nutq va rejalashtirilgan nutq farqlari Spontan nutq rejalashtirilgan nutqdan quyidagi jihatlar bilan farqlanadi: Tayyorlik darajasi: Oldindan tayyorlanmagan / Oldindan rejalashtirilgan Sintaksis: Ellipsis, takror, to‘xtalishlar mavjud / Grammatik jihatdan to‘liq Maqsad: Tezkor fikr almashish / Ma’lumotni aniq ifodalash Usul: Og‘zaki, interaktiv / Ko‘proq yozma Pragmatik yo‘nalish: Kontekstga moslashgan / Normativ va rasmiy. Pragmatik xatoliklar va ularning sabablari Spontan nutqda so‘zlovchi ko‘pincha grammatik emas, balki pragmatik xatolarga yo‘l qo‘yadi. Masalan, noaniq so‘rovlar, kontekstga nomuvofiq murojaatlar, madaniy tafovut natijasidagi xatolar. Bu holatlar tilshunoslikda pragmatik kompetensiya bilan bog‘lanadi va bu nutqni maqsadga muvofiq, ijtimoiy normalarga mos tashkil etish qobiliyatidir (Thomas, 1995). Xulosa Spontan nutqning pragmatik xususiyatlari inson tafakkuri, hissiyoti va ijtimoiy munosabatlarini aks ettiruvchi murakkab tizimdir. U faqat til birliklari orqali emas, balki intonatsiya, tana harakati, pauza va emotsional fon orqali ham ma’no uzatadi. Shu sababli, spontan nutqni o‘rganish nafaqat lingvistik, balki psixolingvistik va sotsiopragmatik jihatdan ham ahamiyatlidir. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Brown, P., & Levinson, S. C. (1987). Politeness: Some universals in language usage. Cambridge: Cambridge University Press. 2. Crystal, D. (2008). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Oxford: Blackwell Publishing. 3. Leech, G. N. (1983). Principles of Pragmatics. London: Longman. 4. Levinson, S. C. (1987). Pragmatics. Cambridge: Cambridge University Press. 5. Thomas, J. (1995). Meaning in Interaction: An Introduction to Pragmatics. London: Longman. 6. Yusupova, N. (2021). O‘zbek tilida spontan nutqning lingvopragmatik xususiyatlari. Toshkent: Fan va texnologiya.