РЕАНИМАЦИЯ БЎЛИМИ ШИФОКОРЛАРИНИНГ САЛОМАТЛИГИ ВА РУҲИЙ-ЭМОЦИОНАЛ ҲОЛАТИ

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Shuhrat Karimovich Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti E-mail: [email protected] РЕАНИМАЦИЯ БЎЛИМИ ШИФОКОРЛАРИНИНГ САЛОМАТЛИГИ ВА РУҲИЙЭМОЦИОНАЛ ҲОЛАТИ Аннотация: Коронавирус касаллиги 2019 (COVID-19) пандемияси билан бир вақтда, тиббиёт ходимлари орасида иккинчи эпидемия — чарчоқ, хаста бўлиш, ташвиш ва ахлоқий қийинчиликлар авж олди, ва бу айниқса реанимация шифокорларига таъсир қилди. Ушбу мақола тиббиёт ходимлари орасида чарчоқнинг тарихи, унинг белгилари ва симптомларини кўриб чиқади, COVID-19 пандемиясининг интенсив терапия бўлими ходимларига аниқ таъсирини муҳокама қилади ва соҳа ходимлари орасида кенг тарқалган “Катта истеъфо”ни камайтириш учун эҳтимолий стратегияларни аниқлашга уринади. Шунингдек, мақола камчиликда қолган миллатлар, имконияти чекланган шифокорлар ва ёшга кирган тиббиёт ходимларининг овозини кучайтириш hamda уларнинг раҳбарлик салоҳиятини намойиш этиш йўлларига эътибор қаратади. Калит сўзлар: чарчоқ (burnout), COVID-19, ахлоқий қийинчиликлар, соғлиқни сақлаш, реанимация бўлими ходимлари, хилма-хиллик, қўшилиш (инклюзия) Аннотация: Одновременно с пандемией коронавирусной болезни 2019 (COVID-19) среди медицинских работников возникла вторая эпидемия — усталости, выгорания, тревожности и моральных трудностей, что особенно сильно сказалось на врачахреаниматологах. Данная статья рассматривает историю профессионального выгорания среди медицинских специалистов, его признаки и симптомы, обсуждает конкретное воздействие пандемии COVID-19 на сотрудников отделений интенсивной терапии и пытается определить возможные стратегии снижения широко распространённого среди работников отрасли явления «Великого увольнения». Кроме того, статья обращает внимание на усиление голоса представителей недостаточно представленных национальных групп, врачей с ограниченными возможностями и пожилых медицинских специалистов, а также на пути раскрытия их лидерского потенциала. Ключевые слова: выгорание (burnout), COVID-19, моральные трудности, здравоохранение, сотрудники отделений реанимации, разнообразие, инклюзия. Abstract: Alongside the Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) pandemic, a second epidemic emerged among healthcare workers — fatigue, burnout, anxiety, and moral distress — which particularly affected intensive care physicians. This article explores the history of burnout among medical professionals, its signs and symptoms, discusses the specific impact of the COVID-19 pandemic on intensive care unit (ICU) staff, and seeks to identify potential strategies to reduce the widespread phenomenon of the “Great Resignation” in the healthcare sector. Furthermore, the article highlights the importance of amplifying the voices of underrepresented minorities, physicians with disabilities, and aging healthcare workers, as well as promoting their leadership potential. Keywords: burnout, COVID-19, moral distress, healthcare, intensive care unit staff, diversity, inclusion. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Кириш қисм Коронавирус касаллиги 2019 (COVID-19) пандемияси билан бир вақтда иккинчи бир эпидемия ҳам мавжуд бўлиб, у бир неча йиллардан бери астойдил ўзини намоён қилмоқда ва COVID-19нинг кучли босимлари бу эпидемияни янада кучайтирди. Шифокорлар, айниқса интенсив терапия хизматларини кўрсатувчи мутахассислар ташвиш ва чарчоқ синдромидан хавотирли даражада азият чекаяпти. Ушбу чарчоқ эпидемияси ҳозирда кризис даражасига етди ва кўплаб шифокорларни иш соатларини камайтириш ёки тиббиёт соҳасидан бутунлай чиқиб кетишга мажбур қилди. Интенсив терапия шифокорининг соғлиги ва фаровонлигини инобатга олмасдан, ушбу ихтисосликнинг тирик қолиши хавф остидадир. Ушбу мақола чарчоқ эпидемиясининг қисқача тарихи, COVID-19 пандемиясининг интенсив терапия мутахассисларига таъсири, чарчоқ синдромининг турли гуруҳларга қандай таъсир қилиши ва интенсив терапия ихтисослигини сақлаш учун эҳтимолий ечимлар ҳақида муҳокама беради. COVID-19 бошланишидан аввал ҳам ҳар йили интенсив терапия шифокорларининг сони камая бошлаган ва бу соҳадаги ишчи кучининг келажагига оид ноаниқликни келтириб чиқарган эди. Интенсив терапияга кириш учун таълим жойлари ва алтернатив йўлларни кўпайтирганига қарамай, бу камчиликнинг янада ошиб борадиганлиги тахмин қилинган эди. Бунинг сабаблари орасида АҚШ аҳолисининг қариши, касаллик юкланишининг ошиши, интенсив терапия бўлимида 24/7 шифокор хизматига ўтиш ва интенсив терапия мутахассисларининг ICUдан ташқари фаолиятининг кенгайиши бор эди. Интенсив терапия шифокорлари сонининг йилма-йил камайишига яна бир сабаб — шогирдларнинг чарчоқка учраган мутахассисларни бевосита кузатганидир. 2016 йилда American College of Chest Physicians, American Thoracic Society, Society of Critical Medicine ва American Association of Critical Care Nurses каби ташкилотлар вакилларидан иборат Critical Care Societies Collaborative ташкилоти интенсив терапия хизматкорлари орасидаги чарчоқ масаласини ҳал қилиш учун чақириқ қилди. Ўшанда ўтказилган сўровномалар интенсив терапия мутахассисларининг ярмидан кўпи чарчоқга учраганини кўрсатди. Анестезия интенсив терапия мутахассислари орасида ўтказилган сўровнома натижасига кўра, жавоб берувчиларнинг қарийб 10% "доимий равишда" чарчоқ ҳис қилади, 75% эса камида "баъзи вақтларда" чарчоқ сезганини маълум қилди. Ушбу чақириқдан сўнг академик жамоат кўплаб нашрлар билан жавоб қайтарди, уларда чарчоқнинг тиббиёт ходимларига таъсири муҳокама қилинган. Ҳозирга қадар кўпчилик тадқиқотлар сўровномалар ва баҳолашларни ўз ичига олиб, чарчоқнинг хавф омиллари ва оқибатларини аниқлашга қаратилган (жадвал 1). Бу хавф омиллари кўплаб тиббиёт мутахассислари учун тўғри бўлиши мумкин бўлса-да, интенсив терапия хизматкорлари ICUнинг ўзига хос, юқори даражадаги қаттиқ талабларга эга муҳити сабабли, кўпроқ таъсирланган кўринади; бу ерда шифокорлар доимий равишда юқори даражадаги стресс, зиддият ва ахлоқий қийинчиликларга дуч келадилар. Агар чарчоқ назорат қилинмаса, у шахсий ва ташкилотий жиҳатдан катта зарар келтириши мумкин. АҚШда тиббиёт ходимларининг кетиши ёки иш соатларининг камайиши сабабли уларни алмаштиришга кетадиган тахминан харажат йилига 4,6 миллиард долларни ташкил қилади. 2016 йилда ихтисослик учун аниқ ва яқин таҳдид бўлган бу муаммолар COVID-19 пандемияси даврида янада кучайиб, жамоат эътиборига тушди. Ушандан сўнг анестезиологлар ва бошқа реанимациядан ташқари шифокорлар таниш бўлмаган вазифаларга ўтишга мажбур бўлдилар ва кўпинча бу вазифалар жуда катта масъулиятни талаб қилган. Интенсив терапия мутахассислари ва анестезиологлар кам ресурслар, жумладан уларни муҳофаза қиладиган шахсий муҳофаза воситалари каби муҳим ресурслар бўлмаган ҳолда кўпроқ беморларга ғамхўрлик қилишга мажбур бўлдилар. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL ICUдаги керакли ётоқлар тезда кўпайтирилди ва постанестезия тикланиш бўлими hamda операцион залларга ҳам кенгайтирилди. Бошланғичда вирусга қарши курашиш учун умумий ирода бордай кўринган бўлса-да, такрорий зарбалар интенсив терапия мутахассисларини ўз чегараларидан чиқариб юборди. COVID-19нинг биринчи тўлқинидан кейин ўтказилган сўровномалар чарчоқнинг пандемиядан аввалги даврга нисбатан янада кенг тарқалганини кўрсатмоқда. Ҳозирги тиббиёт маданияти ислоҳот қилиш учун энг қийин соҳалардан бири бўлади, чунки у жуда чуқур ўзлаштирилган. Арнолд-Форстер ва ҳамкасблари тиббиёт маданиятида учта жиҳатга эътибор қаратиш кераклигини таъкидлайдилар: тиббий истисночилик, тиббийлаштириш ва индивидуал масъулият. Тиббий истисночилик – бу тиббиёт амалиётида иштирок этувчи киши ўзини қурбон қилишга тайёр бўлиши керак, деган тушунча; бу носоғлом одатларга ва хавфли иш амалиётларига олиб келади ҳамда шифокорларни тиббиёт тизими томонидан ўз манфаатлари йўлида эксплуататсия қилинишига учрайдиган қилиб қўяди. Тиббийлаштириш эса, руҳий саломатлик ёки моддаларга бўлган кучли одат муаммолари бўлган шифокорлар тиббиёт фаолияти учун яроқсиз, деган тушунча бўлиб, бу жорий фаолият олиб бораётган шифокорларни руҳий муаммолари учун ёрдам сўрашдан тортинтиришга сабаб бўлади. Ниҳоят, индивидуал масъулият тушунчаси шифокорнинг ўз соғлиғини сақлашга масъул эканлигини билдириб, шифокорнинг ўз фаровонлигига эгалик қилиш кераклигини таъкидлайди. Бироқ, бу тушунча амалда иш берувчиларга «рўзғор» бериб қўяди; яъни, шифокорларни қўллабқувватловчи, кам харажатли дастурларни жорий этиш ёки камида озгина ўзгариш қилиш етарли, деб қарашга имкон беради. Чарчоқ синдроми: тарқалиш, хавф омиллари ва ташхис Ишдаги талаблар ошиши, иш жойида қўллаб-қувватлашнинг нисбатан камлиги ва узоқ иш соатлари стресс даражасининг ортишига олиб келди. Чарчоқ синдроми (BOS) – юқори стрессли касб эгалари, жумладан интенсив терапия шифокорлари орасида дунё миқёсида тарқалган феноменга айланди. “Чарчоқ синдроми” атамаси илк бор 1970-йилларда таърифланган. BOS — одатда руҳий ёки психиатрик касаллик тарихи бўлмаган одамларда рўй берувчи иш билан боғлиқ симптомлар ва белгилар мажмуасидир. BOS ходимнинг интилишлари ва идеаллари билан лавозимнинг ҳақиқий талаблари ўртасидаги номувофиқлик сабабли юзага келади. Симптомлар одатда секин-аста пайдо бўлиб, вақт ўтиши билан кучаяди. Дастлаб шифокорлар ишга нисбатан эмоционал стресс ва умидсизликни ҳис этишлари мумкин; кейинчалик улар иш муҳитига мослаша олмаслик ҳолати ривожланиб, ишга, ҳамкасбларига ва ҳатто беморларига нисбатан салбий муносабатлар кўрсатадилар. Учинчи классик симптомлар — чарчоқ, шахсийликдан узоқлашиш (деперсонализация), ва шахсий ютуқларнинг камайиши ҳисобланади. Бу натижада шифокор ўз ишининг қиймати ёки аҳамиятига шубҳа билан қарашга ва умумий касбий ўз-ўзини қадрлашнинг паст бўлишига дуч келади. Қуёшликлик, ғазаб, қўрқув ва хавотирлик ҳиссиётлари жуда кенг тарқалган. Шифокор бахт ёки завқни ҳис қилиш имконияти йўқлигини ифода этиши мумкин. Уйқусизлик, мушаклардаги зичлик, бош оғриғи ва ошқозон-ичак муаммолари каби жисмоний симптомлар ҳам ривожланиши мумкин. Жами шифокорлар бошқа олий маълумотли битирувчиларга нисбатан 36% кўпроқ чарчоқ синдромига (BOS) дучор бўлиш эҳтимолига эга. Шифокорлар орасида эса, махсус кўпроқ стресс талаб этувчи тез ёрдам мутахассислари каби соҳа мутахассислари, яъни интенсив терапия шифокорлари, тиббиётда энг юқори BOS ҳолатлари — 50% гача бўлган ҳолатларни қайд этадилар; бу нафақат шахс учун стресс манбаи бўлиб қолмай, балки шифокорнинг беморларга тўғри ғамхўрлик кўрсатиш қобилиятига салбий таъсир JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL кўрсатиши мумкин. Юқори бемор касалликлари ва ўлим ҳолатлари, ахлоқий ва маънавий муаммоларнинг кенг тарқалиши ҳамда қийин иш тартиблари барчаси психологик стрессни кучайтиради. Узуқ психологик стресс одамни ташвишга солиши ва уйқусизлик, чарчоқ, асабийлик, хавотир ва депрессия каби жисмоний ҳолатларга олиб келиши мумкин. Беморларга тўғри ғамхўрлик қилиш учун етарли вақт ёки зарур ресурсларнинг чекланганлиги ҳис этилганда, бу ҳислар ва симптомлар янада кучайиши мумкин. Критик парвариш шифокорларининг етишмовчилиги ва кечки ICUда навбатда туришга бўлган талабнинг ортиши BOS ҳақидаги хабардорликни оширди. Интенсив терапия шифокорларининг 50% гача қисми оғир BOS симптомларини қайд этган. Болалар интенсив терапияси шифокорлари орасида вазият янада ёмонроқ бўлиб, 71% гача шифокор оғир BOS симптомларини қайд этади, бу эса умумий педиатрлар билан солиштирганда икки баравар кўпдир. Шифокорлар орасида эса, интенсив терапия шифокорлари BOS тарқалиш жиҳатидан энг юқори кўрсаткичга эга бўлиб, шунга яқин иккинчи ўринни тез ёрдам шифокорлари эгаллайди. Чарчоқ синдроми (BOS) одатда энг кўп Маслач Чарчоқ Индекси (Maslach Burnout Inventory, MBI) орқали ташхис қилинади. MBI — бу respondentларнинг иш билан боғлиқ маълум ҳис-туйғуларни қанчалик тез-тез ҳис этаётганликларини Ликерт шкаласи бўйича баҳолашларини сўрайдиган сўровнома. MBI баҳоси шахсий ютуқ ҳиссининг пасайиши, эмоционал чарчоқ ва шахсиятдан узоқлашишнинг (деперсонализация) мавжудлиги ва оғирлигини баҳолайди. MBIда белгиланган меъёрдан юқори балл тўплаганлар BOS билан ташхисланади. Афсуски, интенсив терапия шифокорлари учун аниқ белгиланган меъёрлар йўқ, бу эса турли тадқиқотлар ўртасида солиштиришларни қийинлаштиради. BOS билан уйғунлашган бошқа ҳолатларга меҳр-муҳаббатнинг камайиши (compassion fatigue), маънавий ташвиш (moral distress) ва ҳатто нотўғри ёрдам кўрсатилганликнинг ҳис қилиниши киради. Маънавий ташвиш — бу амалгор этик ва тўғри ҳаракат қилишда тўсиқлар борлигини ҳис қилганда юзага келади; бу ўз-ўзига шубҳа, можаро олдини олиш ёки куч мувозанатининг бузилиши сабабли бўлиши мумкин. Ҳаражатларни қисқартириш, ҳуқуқий оқибатлардан қўрқиш ва суҳбат усулларининг камчиликлари ҳам маънавий ташвишни кучайтириши мумкин. Нотўғри ёрдам кўрсатилган деб қабул қилиниши мумкин бўлган ҳолатларга беморнинг қоидабузарлиги, жадал даволашнинг самарасизлиги ҳис қилиниши, ёрдам сифатининг етарсизлиги ёки беморнинг хоҳишлари инобатга олинмаслиги киради. Меҳр-муҳаббатнинг камайиши — бу индивидуал амалгорнинг вазияти ёки муҳитига боғлиқ равишда вақт ўтиши билан меҳр-шафқатнинг пасайиши. Интенсив терапия ҳамшираларининг 25% и ва ICU шифокорларининг 32% гача қисми нотўғри ёрдам кўрсатилган деб ҳис қилишган. Хавф омиллари Маълум бир шахсий хусусиятлар чарчоқ синдроми (BOS) билан боғлиқ эканлиги маълум, жумладан ўз-ўзини танқид қилиш, ёмон стрессга қарши курашиш услублари, уйқусизлик ва умумий иш-шаҳсий ҳаёт мувозанати ёмонлиги. Идеализм, перфекционизм ва шахсий вазифаларга ортиқча берилиш ҳам BOSга ҳисса қўшади, шунингдек етарли ижтимоий қўллаб-қувватлаш тизими бўлмаслиги ҳам таъсир кўрсатади. Қизиқ томони, ёшроқ шифокорларда BOS тарқалиши катталарга нисбатан қарийб икки баробар кўп учрайди. Бу симптомлар ҳатто резидентлик даврида ҳам пайдо бўлиши мумкин. Ташкилотчилик жиҳатдан BOSга боғлиқ омилларга иш юкламасининг кўпайиши, етарли мукофотланмаслик, жамоадаги бирдамликнинг камлиги ва иш муҳити устидан назоратнинг йўқлиги киради. Интенсив терапия шифокорлари учун ойлик кечги навбат JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL сони ва сўнгги дам олиш ҳафтасигача бўлган вақт BOS тарқалишига аниқ боғлиқдир. Тезтез этик қарорлар қабул қилиш зарурати ҳам BOS кўпайишига олиб келади. Ёмон иш муносабатлари ва иш жойидаги можаролар ҳам бу жараёнда муҳим омиллардир; бу эса ўзгариши мумкин бўлган хавф омилларидан бири ҳисобланади. Ўлим яқинлашган беморларга ғамхўрлик қилиш BOS учун хавф омилларидан бири бўлиб, ICUда юқори ўлим кўрсаткичи ҳам BOS тарқалиши билан боғлиқ. Ўлимга яқин беморларга ғамхўрлик қилиш ва ҳаётни сақлаш муолажаларини тўхтатишга оид қарорларда иштирок этиш аниқ стресс манбаидир. Навбатда ишлаш натижасида уйқунинг бузилиши кўп ҳолатда олдиндан олдини олиш мумкин бўлмаган ҳолатдир. Қайтариб турилиши ва етарли уйқусизлик кундузги одатий иш графигига эга бўлганларга нисбатан анча кенг тарқалган. Қизиқ жиҳати, университет шифохонасида ишлаш ҳам BOS тарқалиши юқори бўлиши билан боғлиқ бўлиб, бу, эҳтимол, ушбу муассасаларда одатда юқори тезликдаги касалликларга дуч келинадиганлиги билан изоҳланади. Реанимация соҳасида хилма-хиллик, тенглик ва инклюзия Соғлиқни сақлаш соҳасида ходимларнинг руҳий ва жисмоний ҳолатини яхшилашнинг муҳим қисмларидан бири – бу ҳар бир инсон ўзининг ноёб тажрибаси ва кўникмалари билан қадрланадиган ва жамоага тегишли эканини ҳис қиладиган муҳит яратишдир. АҚШ аҳолиси вақт ўтиши билан этник ва ирқий жиҳатдан тобора хилма-хил бўлиб бормоқда, ва тахминларга кўра, 2035 йилга келиб мамлакатда ҳеч қандай ирқий гуруҳ кўпчиликни ташкил этмаслиги мумкин. Бироқ, аҳолининг ушбу ўсиб бораётган хилма-хиллиги уларга тиббий хизмат кўрсатаётган соғлиқни сақлаш соҳасида тўлиқ акс этмаяпти. Хилма-хилликнинг етишмаслиги тиббий хизматларни маданий эҳтиёжларни инобатга олган ҳолда кўрсатишга салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Американ Тиббий Коллежлари Ассоциацияси (AAMC) соғлиқни сақлаш соҳасидаги хилма-хиллик бўйича маълумот тўплайди. Уларнинг 2019 йилдаги ҳисоботига кўра, шифокорлар ишчи кучи таркибида аёллар 35.8% ни ташкил қилади. Бу кўрсаткич вақт ўтиши билан ўсиб бормоқда, айниқса 34 ёшдан кичик гуруҳ орасида ўсиш сезиларли. Қувонарлиси, бакалавр даражасидаги талаба аёллар сони эркакларники билан тенглашган. Бироқ, қора танли ва лотино шифокорларнинг сони деярли ўзгармаяпти. Масалан, 2013 йилда улар мос равишда 4.2% ва 4.6% ни ташкил этган бўлса, 2018 йилда бу рақамлар 5% ва 5.8% гача кўтарилган холос. Бу кўрсаткичлар умумий аҳолидаги уларнинг улуши билан таққослаганда камчиликни кўрсатади. Бу каби тафовутлар анестезиология ва реанимация соҳаларида ҳам кузатилади (2-жадвалга қаранг). Интенсив терапия соҳасида соғлиқни яхшилаш 2016 йилдан бери пандемия чарчоқ синдромини тиббиётда марказий муаммо сифатида кенг оммага танитди, ва кўпчилик буни тиббиёт жамоасига кенг тарқалган муаммо сифатида тан олмоқда. Аммо, чарчоқни камайтириш бўйича саъй-ҳаракатлар интенсив терапия мутахассиси эҳтиёжларига мос равишда сезиларли даражада мослашгани йўқ. Пандемия даврида жамоат эҳтиёжларига мослашишда катта мослашувчанлик кўрсатган соҳа учун чарчоқни камайтиришга қаратилган ҳозирги саъй-ҳаракатлар етарли эмасдек кўринади. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Классик “қўшимча тадқиқотлар талаб қилинади” деган хулоса кўпинча саломатликни муҳофаза қилиш қўмиталари ва чарчоқка қарши курашишга қаратилган бошқа саъйҳаракатлар натижасида чиқади. Агар чарчоқ алкоголизмнинг ошиши, шахсий муносабатларда муаммолар, ўзини изоляция қилиш ва депрессия каби ҳолатларни кучайтирса, унинг жуда жиддий эканлиги ва ҳеч қандай вақтни йўқотиш мумкин эмаслиги аниқ бўлиши керак. Бу ижтимоий саломатлик муаммосини инкор этиш нафақат тиббиёт тизими маънавий қоидаларига қаттиқ зарба бўлади, балки охирида унинг тузакагида муваффақиятсизликка олиб келиши мумкин. Интенсив терапия соҳасида ишчи кучининг етишмаслиги ортиб бораётгани ва чарчоқ даражаси ошиб бораётгани шароитида муҳим бир савол туғилади: сифатли парвариш ва шифокорлар саломатлигини сақлаб қолиш учун беморлар сони билан интенсив терапия шифокори ўртасидаги энг мақбул нисбат қандай бўлиши керак? Бир нечта тадқиқотлар турли ICU (интенсив терапия бўлимлари) шароитларида ушбу саволга жавоб топишга ҳаракат қилган, аммо аниқ хулосаларга келинмаган. Британия ва Францияда ўтказилган икки тадқиқот шундан далолат бердики, интенсив терапия шифокорига тўғри келувчи бемор ўринлари сони маълум бир меъёрдан ошганда касалхонада ўлим ҳолати ортиб борган. Gershengorn ва ҳамкасблари ют-ши шаклида (U-shaped) боғланишни аниқлашди — яъни, ҳам жуда кам бемор (7 тадан кам), ҳам жуда кўп бемор (12.5 тадан ортиқ) шифокорга тўғри келганда ўлим ҳолати кўпроқ бўлган. Бу эса шундай хулосага олиб келади: ➤Беморлар сони жуда кам бўлса, шифокорнинг тажрибаси камайиб, парвариш сифатсиз бўлади. ➤Беморлар жуда кўп бўлса, шифокор ортиқча юклама остида ишлайди ва бу ҳам ёмон натижага олиб келади. Бироқ, АҚШ, Австралия ва Янги Зеландияда ўтказилган тадқиқотларда бу нисбат билан касалхона ўлими ўртасида аниқ боғлиқлик топилмаган. Шунингдек, Dara ва Afessa ўз тадқиқотларида касалхонада ўлим даражаси фарқ қилмаган бўлса-да, шундай хулосага келишдики: агар бир шифокорга 15 ёки ундан ортиқ бемор тўғри келса, ICUда қолиш даври узаяди Қариб бораётган ишчи кучи Интенсив терапия соҳасидаги қариб бораётган шифокорлар муаммоси кўпинча етарлича эътиборга олинмайди. Америка Тиббиёт Ассоциацияси Кенгашининг маълумотларига кўра, 1975 йилдан 2013 йилгача 65 ёшдан катта амалдаги шифокорлар сони 374% га ошган. [53] Аксарият тадқиқотлар ёш шифокорлар тайёргарлиги ёки ёши катта шифокорларнинг қобилиятини баҳолашга қаратилган бўлиб, ёши катта шифокорларда чарчоқ (burnout) ва “мувофаққиятли қариш” мавзусида етарли адабиёт мавжуд эмас. Қуйидаги саволлар долзарб ҳисобланади: Чарчоқ синдроми ёши катта шифокорларга қандай таъсир қилади? Ёш ўтиши билан шифокорларга қандай қулайликлар керак бўлиши мумкин? JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Қобилиятни қандай баҳолаймиз ва шунда ҳам инсон қадрини сақлаб қоламиз? Австралияда ўтказилган бир тадқиқот 61 ёш ва ундан катта бўлган шифокорларда чарчоқ синдроми таъсирини баҳолаган ва бундай шифокорларда ёш ва ўрта ёшдаги ҳамкасбларига нисбатан камроқ психологик қийинчилик, чарчоқ ва ўз жонига қасд қилиш хаёли кузатилганини аниқлаган. Бироқ, агар шифокорда аввалдан руҳий саломатлик муаммолари бўлган бўлса, унда психологик қийинчилик хавфи юқори бўлган. Ёши катта шифокорлар учун энг кўп стресс келтирган фаолиятлар қуйидагилар бўлган: Омма олдида сўзлашиш Узоқ иш соатлари Судлашувдан қўрқиш Ишда ортиқча юклама Шу билан бирга, ёши катта шифокорларда молиявий стресс камроқ, аммо шахсий стресслар (соғлиқ муаммолари, қариндошларга қараш вазифаси, оиладаги ўлимлар) ёш шифокорларга қараганда юқорироқ бўлган. [54] Соҳамизни олдида турган кўплаб мураккаб муаммолар бор. “Катта истеъфо” (The Great Resignation) деб аталган соғлиқни сақлаш соҳасидаги кенг тарқалган ишдан кетиш ҳодисаси натижасида кўплаб ҳамкасбларимиз касбдан кетмоқда. Бундан ташқари, хилма-хиллик (диверсия) ва инклюзивлик (ҳамма учун очиқ муҳит) етишмаслиги ҳам асосий муаммолардан бири бўлиб турибди. Шу сабабли: Иш жойларида озчилик гуруҳлар овозини кўтариш ва етакчилик салоҳиятини тан олиш Тўлақонли ҳурмат ва мансублик ҳисси яратиш жуда муҳим. COVID-19 дунёдаги тиббиёт муҳитини бутунлай ўзгартириб юборди ва институционал даражада ислоҳотлар шарт. Қуйидаги чоралар муаммоларни ҳал этишда яхши бошланиш бўлиши мумкин: Иш жамоаларида хилма-хилликни таъминлаш Комитетлар ва конференцияларда гендер ва ирқий мувозанатни кузатиш Аёллар ва рангли инсонларни етакчи лавозимларга фаол жалб қилиш Эркаклар ва аёллар учун ҳам шахсий ва касбий ҳаёт мувозанатини таъминлайдиган мослашувчан иш жадваллари яратиш Бундан ташқари, чарчоқ синдромига қарши курашиш стратегиялари тепадан пастгача амалга оширилиши керак. Тизим ишчи кучини қўллаб-қувватлаши лозим, накид муаммоли тизим одамларни эзиши керак эмас. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Асосий мақсад шундай бўлиши керак: Соғлом ишчи кучини шакллантириш, Ҳар кимнинг ўзига хос қобилият ва тажрибасини қадрлаш, Барча учун тенг имкониятлар яратиш, Рақобатбардош кадрларни узоқ муддат давомида сақлаб қолиш. Клиник парвариш нуқталари (Clinic Care Points) Чарчоқ, шахсиятсизланиш ва шахсий ютуқ ҳиссининг пасайиши — бу чарчоқ синдромининг учта классик белгилари ҳисобланади. Депрессия, ташвиш ва чарчоқ ҳисси интенсив терапия шифокорлари орасида жуда кенг тарқалган. Аёллар ҳамда ирқий ёки этник озчилик вакиллари интенсив терапия соҳасида ҳали ҳам етарлича вакилликка эга эмас. Манбалар: 1. Siddiqui S., Tung A., Kelly L., ва бошқалар. COVID-19 билан боғлиқ парвариш: анестезиология соҳасидаги реаниматологларда хавотир, ташвиш ва ишдан қониқиш даражасига таъсири. Canadian Journal of Anaesthesia, 2022; 69(4): 552–554. DOI: 10.1007/s12630-022-02188-2 2. Moll V., Meissen H., Pappas S., ва бошқалар. COVID-19 пандемияси реанимацияда ишловчи мултидисциплинар мутахассисларга турлича таъсир қилди – узоқ муддатли кузатув тадқиқоти. Critical Care Medicine, 2022; 50(3): 440–448. DOI: 10.1097/CCM.0000000000005265 3. Sinsky C.A., Brown R.L., Stillman M.J., ва бошқалар. АҚШ соғлиқни сақлаш ходимларида COVID билан боғлиқ стресс ва ишга муносабатлар. Mayo Clinic Proceedings: Innovations, Quality & Outcomes, 2021; 5(6): 1165–1173. DOI: 10.1016/j.mayocpiqo.2021.08.007 4. Khanna A.K., Majesko A., Johansson M., ва бошқалар. Кўп соҳали реанимация мутахассислари – SCCM'дан янгиланган маълумот. Society of Critical Care Medicine – Critical Connections веб-сайти. 2022. Ссылка: sccm.org (Мурожаат қилинган сана: 8 май, 2022) 5. Hussain R.S., Kataria T.C. АҚШда реанимация шифокорлари етарлими – COVID'dан кейинчи ҳолат. Current Opinion in Anaesthesiology, 2021; 34(2): 149–153. DOI: 10.1097/ACO.0000000000000970 6. Moss M., Good V.S., Gozal D., ва бошқалар. Реанимация мутахассисларида чарчоқ синдроми бўйича расмий чақириқ: тезкор чора кўриш зарурати. Critical Care Medicine, 2016; 44(7): 1414–1421. DOI: 10.1097/CCM.0000000000001885 7. Pastores S.M. Реанимация ходимларида чарчоқ синдроми: энди барҳам бериш вақти келди. Chest, 2016; 150(1): 1–2. DOI: 10.1016/j.chest.2016.03.024 8. Siddiqui S., Bartels K., Schaefer M.S., ва бошқалар. Анестезия бўйича реанимация шифокорлари амалиёти: АҚШдаги тажрибадан сўровнома натижалари. Anesthesia & Analgesia, 2021; 132(3): 761–769. DOI: 10.1213/ANE.0000000000005030 9. Pai Cole S. Реанимация резидентлари учун чарчоқнинг олдини олиш ва бардошликни ошириш бўйича тренинг. International Anesthesiology Clinics, 2019; 57(2): 118–131. DOI: 10.1097/AIA.0000000000000230 10. Lilly C.M., Cucchi E., Marshall N., ва бошқалар. Реаниматологларда чарчоқка қарши кураш: иш юкини бошқариш ролини ўрганиш. Chest, 2019; 156(5): 1001–1007. DOI: 10.1016/j.chest.2019.04.103