O'ZBEKISTON RESPUBLIKASIDAGI INFLYATSIYANING ORTIB BORISH SABABLARI VA STATISTIK XULOSALAR

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Qahramonov Baxtiyor Dilmurod o‘g‘li Tashkent State University of Economics E-mail: [email protected] Tel: +998-97-739-31-17 Shakirova Nigora Axralovna Tashkent State University of Economics PhD, Associate Professor, Department of Economic Statistics Tel: +99894-364-00-50 E-mail: [email protected] O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDAGI INFLYATSIYANING ORTIB BORISH SABABLARI VA STATISTIK XULOSALAR Annotatsiya (o‘zbek tilida): Ushbu maqolada O‘zbekiston iqtisodiyotida 2017–2024 yillarda inflyatsiya darajasining o‘zgarish dinamikasi va uni keltirib chiqargan omillar tahlil qilingan. Inflyatsiya tushunchasi – narxlar umumiy darajasining o‘sishi va milliy valyuta xarid qobiliyatining pasayishi sifatida – iqtisodiy barqarorlik uchun muhim ahamiyatga ega[1]. O‘zbekistonda 2017 yilda amalga oshirilgan iqtisodiy liberallashtirish va milliy valyutaning kursini erkinlashtirish oqibatida inflyatsiya keskin oshib, iste’mol narxlari indeksi yil yakunida qariyb 19% ga yetdi[2]. Maqolada inflyatsiyaning turli nazariy kontseptsiyalari – monetaristlar ta’limoti (pul massasi o‘sishi)[3], Keynesiy yondashuv (talab va taklif omillari, talab inflyatsiyasi va xarajatlar inflyatsiyasi kabi)[4] – hamda xalqaro va mahalliy iqtisodchilarning inflyatsiya bo‘yicha qarashlari yoritiladi. 2017–2024 yillarda O‘zbekistondagi inflyatsiya ko‘rsatkichlari statistik ma’lumotlar asosida tahlil qilinib, inflyatsiyaning ortib borishiga ta’sir etgan asosiy omillar aniqlangan: pul-kredit (monetar) omillar, import qilinuvchi mahsulotlarga qaramlik, energiya resurslari narxining o‘zgarishi va tashqi global bozor konyunkturasi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, mazkur davrda inflyatsiya darajasi keskin tebranishlarga uchragan bo‘lib, 2017 yildagi yuqori darajadan so‘ng pasayib, 2022 yilda global omillar ta’sirida yana oshgan va 2023 yilda so‘nggi yillarning eng past darajasiga tushgan[5][6]. Oziq-ovqat mahsulotlari narxlari inflyatsiyaga eng katta hissa qo‘shgan bo‘lsa, nooziq-ovqat tovarlari va xizmatlar narxlari o‘sishi nisbatan sekinroq bo‘lgan[7]. Maqola yakunida inflyatsiyaga qarshi kurash va narxlar barqarorligini ta’minlash bo‘yicha takliflar berilgan, jumladan, pul-kredit siyosatini qat’iy yuritish, importga qaramlikni kamaytirish uchun mahalliy ishlab chiqarishni rivojlantirish, energiya tariflarini bosqichma-bosqich erkinlashtirish va bozordagi raqobatni oshirish kabi chora-tadbirlar tavsiya etiladi[8]. Kalit so‘zlar: inflyatsiya, inflyatsiya turlari, narxlar darajasi, pul-kredit siyosati, importga qaramlik, energiya narxlari, tashqi omillar, O‘zbekiston iqtisodiyoti, statistika, inflyatsiyaga qarshi choralar. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Аннотация (на русском языке): В данной статье анализируются динамика уровня инфляции в экономике Узбекистана в 2017–2024 годах и факторы, обусловившие ее рост. Понятие инфляции – рост общего уровня цен и снижение покупательной способности национальной валюты – играет важную роль для экономической стабильности[1]. В результате экономической либерализации и валютной реформы 2017 года в Узбекистане инфляция резко возросла, и индекс потребительских цен по итогам года достиг почти 19%[2]. В статье рассматриваются различные теории инфляции – монетаристская (рост денежной массы)[3], кейнсианский подход (факторы спроса и предложения, такие как инфляция спроса иинфляция издержек)[4] – а также взгляды международных и отечественных экономистов на природу инфляции. Статистические показатели инфляции в Узбекистане за 2017–2024 годы подвергнуты анализу, выявлены основные причины роста инфляции: монетарные факторы, зависимость от импорта, динамика цен на энергоресурсы и внешние (глобальные) факторы. Результаты показывают, что за данный период уровень инфляции испытывал резкие колебания: после высокого уровня 2017 года инфляция снизилась, затем под влиянием глобальных факторов вновь ускорилась в 2022 году и опустилась до минимальных значений последних лет в 2023 году[5][6]. Рост цен на продовольственные товары внес наибольший вклад в общую инфляцию, тогда как подорожание непродовольственных товаров и платных услуг было более умеренным[7]. В заключении статьи представлены предложения по борьбе с инфляцией и рекомендации для государственной политики, в том числе проведение строгой денежно-кредитной политики, снижение импортозависимости путем развития местного производства, поэтапная либерализация тарифов на энергоносители, а также повышение конкуренции на рынках как меры для обеспечения ценовой стабильности[8]. Ключевые слова: инфляция, виды инфляции, уровень цен, денежно-кредитная политика, импортозависимость, цены на энергоносители, внешние факторы, экономика Узбекистана, статистический анализ, антиинфляционные меры. Abstract (in English): This article examines the dynamics of inflation in Uzbekistan’s economy during 2017–2024 and analyzes the factors behind its increase. Inflation, defined as a rise in the general price level and a decline in the purchasing power of the national currency, is a phenomenon of critical importance for economic stability[1]. Following economic liberalization and currency devaluation in 2017, Uzbekistan experienced a sharp jump in inflation, with the consumer price index reaching nearly 19% by the end of that year[2]. The paper reviews various theories of inflation — the monetarist view (expansion of the money supply)[3], the Keynesian approach (demand-pull and cost-push factors)[4] — as well as international and national economists’ perspectives on inflation. Using statistical data for 2017–2024, the study analyzes Uzbekistan’s inflation indicators and identifies key drivers of rising inflation: monetary factors, reliance on imports, energy price fluctuations, and external global factors. The findings show that inflation in this period underwent volatile swings: after peaking in 2017, inflation moderated, then accelerated again in 2022 under global pressures, and fell to its lowest level in recent years by 2023[5][6]. Price increases for food products contributed the most to overall inflation, whereas non-food goods and services saw relatively moderate price growth[7]. In conclusion, the article offers anti-inflation proposals and policy recommendations, including maintaining a tight monetary policy, reducing import dependency through promotion of domestic production, gradual liberalization of energy tariffs, and enhancing market competition as measures to ensure price stability[8]. Keywords: inflation, types of inflation, price level, monetary policy, import dependence, energy prices, external factors, Uzbekistan economy, statistical analysis, anti-inflation measures. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Kirish Inflyatsiya tushunchasi va ahamiyati. Iqtisodiyotda inflyatsiya deganda tovar va xizmatlar umumiy narxlari darajasining oshishi, buning natijasida milliy valyutaning xarid qobiliyati pasayishi tushuniladi[1]. Boshqacha aytganda, inflyatsiya sharoitida vaqt o‘tishi bilan bir xil miqdordagi pulga kamroq tovar va xizmatlar sotib olish mumkin bo‘lib qoladi. Inflyatsiya o‘rtacha past darajada bo‘lsa, iqtisodiy o‘sishga ma’lum darajada turtki bo‘lishi mumkin, ammo uning yuqori va nazoratsiz o‘sishi makroiqtisodiy beqarorlikka olib keladi[9]. Inflyatsiya aholining jamg‘armalarini yemiradi, aholi turmush darajasiga salbiy ta’sir qiladi, investitsion muhit va iqtisodiy o‘sish barqarorligiga xavf tug‘diradi. Shu bois aksariyat davlatlar, jumladan O‘zbekiston, inflyatsiyani nazorat qilishni iqtisodiy siyosatining ustuvor yo‘nalishi sifatida belgilab, uning ma’lum bir maqsadli darajasini ushlab turishga intiladilar. O‘zbekistonda inflyatsiyaning dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasi misolida inflyatsiya masalasi ayniqsa 2017 yildan keyin dolzarb bo‘lib qoldi. 2017 yil sentabr oyida valyuta bozorini liberallashtirish natijasida o‘zbek so‘mi bir necha barobar devalvatsiya qilindi – ya’ni milliy valyuta kursi bozor qiymatiga chiqarildi. Bu o‘z navbatida import qilinadigan va ichki bozordagi ko‘plab tovarlar narxining keskin oshishiga sabab bo‘lib, 2017 yil yakunida rasmiy inflyatsiya darajasi yuqori – 14,4% atrofida (yillik o‘sish) – darajada qayd etildi[10]. Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotiga ko‘ra, 2017 yilda oziq-ovqat mahsulotlari narxlari o‘rtacha 15,9% ga, nooziq-ovqat tovarlari narxlari 16,1% ga, xizmatlar narxlari esa 8,6% ga oshgan va oziq-ovqat narxlarining oshishi umumiy inflyatsiyaga eng katta hissa qo‘shgan[11]. Shundan ko‘rinadiki, milliy valyutaning qadrsizlanishi va narx-navoning keskin o‘sishi aholining real daromadlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. O‘zbekiston Markaziy banki inflyatsiyani jilovlash va uni pasaytirish maqsadida 2018 yildan boshlab inflyatsiya targetingiga o‘tish jarayonini boshladi. Dastlab Markaziy bank 2023 yilga borib inflyatsiya darajasini 5% atrofida tushirishni reja qilgan edi[12]. Ushbu maqsad inflyatsiya darajasini barqarorlashtirish va xalq farovonligini oshirish uchun muhim ko‘rsatkich sifatida belgilandi. So‘nggi yillarda inflyatsiya darajasi pasayib, 2023 yil yakunida yillik inflyatsiya 8,8% ni tashkil etib, 2016 yildan beri eng past ko‘rsatkichga erishildi[13]. Biroq, inflyatsiya darajasi hali ham Markaziy bank ko‘zlagan 5 foizlik uzoq muddatli maqsaddan yuqori bo‘lib, narxlar barqarorligini ta’minlash dolzarb masala bo‘lib qolmoqda[14]. Yuqoridagilardan kelib chiqib, O‘zbekistonda inflyatsiya jarayonini o‘rganish va uning oshib borishiga ta’sir qiluvchi sabablarni aniqlash amaliy va ilmiy jihatdan muhimdir. Quyida avvalo inflyatsiya haqidagi ilmiy nazariy qarashlar (Adabiyotlar sharhi), so‘ngra 2017–2024 yillardagi inflyatsiya dinamikasi statistik tahlili (Tahlil va natijalar) va yakunda inflyatsiyani jilovlash borasidagi xulosalar hamda tavsiyalar (Xulosa) keltiriladi. Adabiyotlar sharhi Inflyatsiya nazariyalari: xalqaro va milliy yondashuvlar. Iqtisodiyot nazariyasida inflyatsiya sabablariga doir turli yondashuvlar mavjud. Monetarizm tarafdorlari inflyatsiyani avvalo pul massasi va kreditlarning ko‘payishi bilan bog‘laydi. Mashhur iqtisodchi Milton Fridman “Inflyatsiya – hamisha va hamma joyda pul hodisasidir” deb ta’kidlagan, ya’ni inflyatsiya asosan pul taklifi kengayishi natijasida kelib chiqadi[3]. Ushbu pul miqdori nazaryasi (quantity theory) nuqtai nazariga ko‘ra, agar iqtisodiyotdagi pul massasi real tovar va xizmatlar hajmiga nisbatan tezroq oshsa, narxlar darajasining o‘sishi muqarrar. Xalqaro empirik tadqiqotlar ham uzoq davrlarda pul massasi o‘sishi bilan inflyatsiya o‘sishi o‘rtasida yuqori korrelyatsiya borligini ko‘rsatadi[15]. Bunday monetar yondashuv Sovet ittifoqi parchalanishidan keyingi ko‘plab davlatlar misolida ham tasdiqlangan: masalan, Rossiya va postsovet mamlakatlarida 1990- JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL yillardagi yuqori inflyatsiya asosan markaziy banklarning pul emissiyasi va monetar ekspansiyasi bilan bog‘liq bo‘lgani qayd etilgan[16]. Boshqa tomondan, keynsiy (Keynesiy) iqtisodchilar inflyatsiyaga talab va taklif omillarining o‘zaro ta’siri nuqtai nazaridan qaraydilar. Ular inflyatsiyani odatda uch asosiy turga ajratib o‘rganadilar: talab inflyatsiyasi,xarajatlar inflyatsiyasi va ish haqi-narx spirali[4].Talab inflyatsiyasi agregat talabning taklifdan oshib ketishi natijasida yuzaga keladi – masalan, iqtisodiyot jadal o‘sganda, aholining daromadi va xarid qilish qobiliyati oshib ketib, tovar va xizmatlarga bo‘lgan ortiqcha talab narxlarni yuqoriga itaradi[17].Xarajatlar (harajatlar) inflyatsiyasi esa ishlab chiqarish xarajatlarining oshishi (masalan, xomashyo, yoqilg‘i yoki ishchi kuchi narxining ko‘tarilishi) tufayli korxonalar mahsulot narxini oshirishga majbur bo‘lganda vujudga keladi. Bu turdagi inflyatsiya misoliga jahon bozorida neft narxining keskin oshishi ortidan transport va ishlab chiqarish xarajatlari ko‘tarilib, aksariyat tovarlar narxi oshib ketishi kiritiladi. Shuningdek, iqtisodiyotda inflyatsion kutilmalar ham muhim rol o‘ynaydi: agar xo‘jalik yurituvchi subyektlar kelajakda narxlar oshishini kutishsa, ular maosh va narxlarni oldindan oshirishga harakat qiladi, bu esa o‘z-o‘zini tasdiqlovchi inflyatsiya spirali keltirib chiqarmoqligi mumkin. Inflyatsiya turlari va omillari. Iqtisodiy adabiyotlarda inflyatsiyaning bir necha shakllari va darajalari ajratib ko‘rsatiladi. Narxlar o‘sish sur’atiga ko‘ra inflyatsiya sudraluvchi (mo‘tadil) – yillik 10% dan past inflyatsiya; tezhiy (galloping) inflyatsiya – yillik 10–50% atrofidagi yuqori inflyatsiya; va giperinflyatsiya – yillik 50% dan ortiq, nazoratdan chiqib ketgan inflyatsiya kabi turlarga tasniflanadi[18]. Shuningdek, bozordagi narx belgilash mexanizmlariga qarab, ochiq inflyatsiya va yashirin (bostirilgan) inflyatsiya farqlanadi[19]. Ochiq inflyatsiya erkin bozor sharoitida narxlarning oshishi bilan ifodalanadi va bozor mexanizmi orqali namoyon bo‘ladi. Yashirin inflyatsiya esa narxlar davlat tomonidan qat’iy nazorat qilinib, ma’lum darajada muzlatib qo‘yilganda yuzaga keladi – bu holda narxlar sun’iy ushlab turiladi, lekin natijada tovarlar tanqisligi kelib chiqishi mumkin[20]. Xalqaro iqtisodchilar inflyatsiyaga ta’sir qiluvchi omillarni talab tomoni (agregat talab ortishi) va taklif tomoni (xarajatlar oshishi, taklif qisqarishi) omillariga ajratib tahlil qilishadi[21]. Shuningdek, fiskal omillar (davlat byudjeti defitsiti va davlat xarajatlari), soliq tizimi, mamlakatning tashqi savdo va valyuta kursi siyosati kabi jihatlar ham inflyatsiyaga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Misol uchun, davlat byudjetining defitsitini markaziy bank pul bosish orqali qoplash – bu ham monetar omil – yuqori inflyatsiyaga olib borishi tarixiy tajribadan ma’lum. Valyuta kursining keskin qadrsizlanishi esa import narxlarini oshirib, ichki bozorda “import qilingan inflyatsiya”ni keltirib chiqaradi. O‘zbekistonda inflyatsiya bo‘yicha tadqiqotlar. Mahalliy iqtisodchi va mutaxassislar ham O‘zbekiston sharoitida inflyatsiya jarayonini turli nuqtai nazarlardan o‘rganganlar. Jumladan, Markaziy bank huzuridagi ilmiy-tadqiqotlar va mustaqil tahlil markazlari inflyatsiyaning ichki va tashqi omillarini ajratib ko‘rsatadi. O‘zbekiston iqtisodiyoti uzoq yillar davomida ma’muriy tartibga solingan narxlar va yopiq tashqi savdo sharoitida faoliyat ko‘rsatganligi bois, bozor islohotlari boshlanganidan so‘ng inflyatsiya darajasiga biryo‘la bir necha omillar ta’sir qila boshladi. So‘nggi yillarda o‘tkazilgan empirik tadqiqotlar natijasida yangi iqtisodiy sharoitda inflyatsiyaning asosiy harakatlantiruvchi kuchlari aniqlangan. Xususan, 2017 yildan keyingi davrni qamrab olgan bir tadqiqotda (ARDL modeli asosida) uzoq muddatda real ayirboshlash kursi inflyatsiyaning eng muhim omili ekani, bu holat yuqori dollarizatsiya va import mahsulotlarga kuchli tayanish bilan izohlanishi qayd etilgan[22]. Ushbu tadqiqot natijalariga ko‘ra, uzoq muddatda pul massasi hajmining o‘sishi,import qilinadigan tovarlar hajmi, jahon tovar narxlari va ishlab chiqaruvchilar narxlari indeksi (PPI) kabi ko‘rsatkichlar ham O‘zbekistondagi inflyatsiyaga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan[23]. Qisqa muddatli davrda esa JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL inflyatsiya inertsiyasi (o‘tgan davrdagi narx oshishining davom etishi) va ishlab chiqaruvchilar narxlari inflyatsiyaga ta’sir o‘tkazgan bo‘lib, pul massasi va jahon narxlari qisqa muddatda statistik ahamiyatli ta’sir ko‘rsatmaganligi aniqlangan[24]. Yuqoridagi nazariyalar va tadqiqotlar inflyatsiya ko‘p omilli jarayon ekanini ko‘rsatadi. Keyingi bo‘limlarda O‘zbekistondagi inflyatsiya darajasining 2017 yildan buyon qanday o‘zgarib kelgani va aynan qaysi omillar uning oshishiga yoki pasayishiga xizmat qilgani aniq raqamlar va faktlar asosida ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot metodologiyasi Ma’lumotlar manbasi va uslubiyat. Mazkur tadqiqot uchun 2017–2024 yillar davomida O‘zbekiston Respublikasidagi inflyatsiya darajasi bo‘yicha rasmiy statistik ma’lumotlar to‘plandi. Asosiy manba sifatida O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi va Markaziy bankining iste’mol narxlari indeksi (INI) bo‘yicha e’lon qilingan ko‘rsatkichlari foydalanildi[25]. Xususan, yillik inflyatsiya darajasi (yil oxiriga nisbatan yil boshiga, foizda) hamda inflyatsiyaning tarkibiy tuzilishi – oziq-ovqat, nooziq-ovqat va xizmatlar bo‘yicha narxlar o‘zgarishi – haqidagi rasmiy ochiq ma’lumotlar tahlil qilindi. Shuningdek, Jahon banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi (XVJ) kabi xalqaro tashkilotlarning mamlakat iqtisodiy sharhlari va hisobotlaridagi ma’lumotlar ham qiyosiy tahlil uchun ko‘rib chiqildi. Tahlil usullari. Inflyatsiya ko‘rsatkichlarining vaqt bo‘yicha dinamikasini ko‘rsatish uchun grafikli tahlil va jadval ko‘rinishidagi taqqoslashlar qo‘llanildi. 2017 yildan 2024 yilgacha har bir yil uchun yillik inflyatsiya darajasi (foiz bilan) va mazkur davrda inflyatsiya darajasiga ta’sir etgan omillar izohlandi. Bunda har bir yil uchun inflyatsiyaning o‘sishiga oid mumkin bo‘lgan sabablar (masalan, valyuta kursi o‘zgarishi, jahon narxlari shoklari, davlat siyosatidagi o‘zgarishlar) qisqa tavsiflandi. Shuningdek, inflyatsiya tarkibining o‘zgarishi (inflyatsiya asosan qaysi sektor – oziq-ovqat, nooziq-ovqat yoki xizmatlar hisobiga shakllangani) tahlil qilindi. Statistik ma’lumotlarning manbalari sifatida Davlat statistika qo‘mitasining hisobotlari, Markaziy bank ma’lumotlari va tegishli yillarda e’lon qilingan tahliliy materiallarga tayandik. Ushbu metodologiya asosida, navbatdagi bo‘limda 2017–2024 yillardagi inflyatsiya dinamikasi va uning asosiy sabablari bosqichma-bosqich tahlil qilinadi. Tahlil davomida keltirilgan raqamlar va dalillar tegishli manbalarga asoslanib keltiriladi. Tahlil va natijalar 2017–2019 yillar: Liberallashtirishdan keyingi yuqori inflyatsiya. 2017 yil O‘zbekiston uchun inflyatsiya borasida burilish davri bo‘ldi. Yuqorida ta’kidlanganidek, sentabr oyida valyuta kursining keskin erkinlashuvi natijasida import mahsulotlari va ko‘plab ichki bozordagi tovarlar narxi oshdi. 2017 yil yakunida yillik inflyatsiya darajasi (dekabr oyidan dekabr oyiga) rasmiy statistikaga ko‘ra 18,8% ni tashkil etdi[2]. Davlat statistika qo‘mitasi e’lon qilgan o‘rtacha yillik inflyatsiya esa 14,4% atrofida bo‘ldi[10]. Inflyatsiyaning bunday yuqori darajasi mustaqillik yillarida kuzatilmagan edi va asosan bir martalik narx tuzatishlari (devalvatsiya) bilan bog‘liq bo‘ldi. 2017 yilda narxlarning oshishiga eng katta hissa qo‘shgan omil oziq-ovqat mahsulotlari bo‘ldi – oziq-ovqat narxlari qariyb 16% ga oshib, umumiy inflyatsiyaning 48% ini shakllantirdi[7]. Ayni paytda nooziq-ovqat tovarlari narxi ham 16%dan ortiqroq o‘sdi, xizmatlar sohasidagi inflyatsiya esa 8–9% atrofida saqlanib qoldi[11]. Bu farqning sababi shundaki, 2017 yilda asosan bozor kursiga o‘tish tovarlarga (ayniqsa import tarkibi yuqori bo‘lgan oziq-ovqat va sanoat mahsulotlariga) ta’sir qildi, xizmatlar esa qisman mahalliy omillarga tayangani va ba’zi tariflar davlat tomonidan nazorat qilingani uchun narx o‘sishi pastroq bo‘ldi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 2018 yilda inflyatsiya darajasi biroz pasaydi, ammo hanuz ikki xonali darajada qoldi. Yil yakunida yillik inflyatsiya 14,3% ni tashkil etdi[26]. Bu davrda O‘zbekiston hukumati va Markaziy banki inflyatsiyani pasaytirish uchun qat’iy monetar siyosat yuritishga harakat qildi: pul massasini cheklash, asosiy stavkani oshirish va narxlarning keskin o‘sishini jilovlash choralarini ko‘rdi. Natijada 2018 yilda 2017 yilga nisbatan inflyatsiya biroz pasaydi. 2018 yilda inflyatsiyaning tarkibiga qaralsa, oziq-ovqat narxlari yillik o‘sishi 15% dan yuqori bo‘lib qolgan, nooziq-ovqatlar narxlari oshishi taxminan 14–16%, xizmatlar esa 10% dan kamroq darajada o‘sgan (bu yili ham inflyatsiya tarkibida oziq-ovqat ustuvorligi kuzatilgan). 2019 yilga kelib inflyatsiya sur’ati yana bir oz oshdi. Yil oxirida yillik inflyatsiya 15,2% ga yetdi[27]. Bu yili ham inflyatsiya asosan iste’mol tovarlari, xususan oziq-ovqat mahsulotlari qimmatlashuvi hisobiga shakllandi. 2019 yil davomida hukumat ayrim sohalarda narxlarni erkinlashtirish siyosatini davom ettirdi. Masalan, ayrim kommunal va yoqilg‘i-energiyaga oid tariflar bosqichma-bosqich oshirildi – bu ham inflyatsiya ko‘rsatkichiga ta’sir qilgan. Shuningdek, 2019 yilning avgust oyida milliy valyutaning AQSh dollariga nisbatan kursi sezilarli darajada (taxminan 9% atrofida) pasaydi, bu esa import qilinuvchi tovarlar narxiga bosim qo‘shdi. Xalqaro omillar ham bu davrda ta’sir ko‘rsatgan bo‘lishi mumkin – 2018–2019 yillarda ayrim global tovarlar (masalan, energiya manbalari) narxi beqaror bo‘ldi, Markaziy Osiyoning asosiy savdo hamkorlarida (Rossiya, Qozog‘iston) inflyatsiya biroz oshdi, bu holatlar import qilinadigan inflyatsiya shaklida O‘zbekistonga transfer bo‘lishi mumkin. 2020–2021 yillar: Pasayish tendensiyasi. 2020 yil dunyo bo‘ylab COVID-19 pandemiyasi boshlangan davr bo‘lib, ko‘plab mamlakatlar qatori O‘zbekiston iqtisodiyotiga ham ta’sir ko‘rsatdi. Pandemiya sharoitida iqtisodiy faollik sekinlashgani va iste’mol talabi qisqargani sababli, 2020 yilda O‘zbekistonda inflyatsiya darajasi pasayishda davom etdi. 2020 yil yakunida yillik rasmiy inflyatsiya 11,1% ni tashkil etdi[28]. Bu 2017 yildan beri eng past ko‘rsatkich edi. Inflyatsiyaning pasayishiga bir nechta omillar hissa qo‘shdi. Birinchidan, Markaziy bank qat’iy pul-kredit siyosatini olib bordi – hisob stavkasi yuqori darajada ushlab turildi (pandemiya davrida 14% atrofida), bu esa pul taklifini cheklashga xizmat qildi. Ikkinchidan, 2020 yilda global bozorda neft va boshqa tovarlarning narxi pandemiya sababli keskin tushib ketdi, natijada O‘zbekistonda import qilinadigan yoqilg‘i, oziq-ovqat kabi mahsulotlar narxi uncha oshmadi yoki hatto pasaydi. Uchinchidan, hukumat pandemiya davrida aholiga qiyinchilik tug‘dirmaslik uchun ayrim ma’muriy narxlarni muzlatib qo‘yish choralarini ko‘rdi. Masalan, 2020 yil noyabr oyida hukumat 2021 yilda gaz va elektr energiyasi tariflarini oshirmaslik niyatini bildirgan edi – bu inflyatsiyani 10% dan pastga tushirishga yordam beruvchi omil sifatida ko‘rilgan[29]. Bunday choralar iste’mol bozorida narxlar barqarorlashishiga xizmat qildi. 2021 yilda inflyatsiya pasayish tendensiyasi davom etdi: yil yakunida rasmiy inflyatsiya darajasi 10,0% atrofida qayd etildi[30]. Bu Markaziy bank belgilagan maqsadli koridor (9–10%)ga mos edi va so‘nggi to‘rt yildagi eng past inflyatsiya ko‘rsatkichi bo‘ldi. 2021 yili ham inflyatsiya tarkibida oziq-ovqat mahsulotlari narxlari o‘sishi nisbatan yuqori (yil davomida 13% atrofida) bo‘ldi, nooziq-ovqat tovarlar narxlari 7–8%, xizmatlar narxlari esa 7–8% oralig‘ida oshdi[31]. Umumiy inflyatsiyaning pasayishiga xorijiy valyuta kursining nisbatan barqaror saqlangani va jahon bozorida oziq-ovqat narxlarining keskin tebranishlar kuzatilmagani ham sabab bo‘ldi. 2021 yil pandemiyadan keyin iqtisodiy tiklanish davri bo‘lib, YaIM o‘sish sur’ati yuqori (7,4%) qayd etildi[32]. Iqtisodiy o‘sish tiklangan bo‘lsa-da, inflyatsiya mo‘tadil darajada qolishi pul-kredit siyosatining nisbatan qat’iyligi va ertasiga kutilgan ma’muriy narx oshirishlarning qisman kechiktirilgani bilan izohlanadi. Markaziy bank 2021–2022 yillarda bazaviy inflyatsiya (ya’ni mavsumiy va ma’muriy omillardan xolis, monetar omillar ta’siridagi inflyatsiya)ni pasaytirishga erishish strategiyasini qo‘lladi[33]. Shu sababli, ayrim nazorat qilinadigan narxlarning oshirilishi 2022–2023 yillarga qoldirildi, bu esa 2021 yilda inflyatsiyani nisbatan past saqlashga yordam berdi[29]. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 2022 yil: Tashqi shoklar va inflyatsiyaning tezlashuvi. 2022 yil global miqyosda inflyatsiyaning oshishi bilan xarakterlandi – dunyoning ko‘plab davlatlarida energetika va oziqovqat narxlari keskin ko‘tarildi. Bunga asosan Rossiya va Ukraina o‘rtasidagi harbiy mojaro va unga bog‘liq geosiyosiy vaziyat sabab bo‘ldi: Rossiya va Ukrainadan keluvchi xomashyo va oziq-ovqat mahsulotlari (gaz, neft, don va h.k.) yetkazib berilishida uzilishlar yuzaga keldi, narxlar oshdi. O‘zbekiston iqtisodiyoti ham ushbu tashqi shoklardan chetda qolmadi. 2022 yil davomida mamlakatning asosiy savdo hamkorlarida inflyatsiya keskin oshdi: masalan, Rossiyada (O‘zbekiston importining qariyb 20% i) inflyatsiya 2021 yildagi 8,4% dan 2022 yilda 11,9% ga chiqdi, Qozog‘istonda (import ulushi ~11%) 8,4% dan 20,3% gacha oshdi[5]. Bu holat O‘zbekistonga import qilinadigan mahsulotlar narxining oshishiga bevosita ta’sir qildi. Natijada, 2022 yil yakunida O‘zbekistonda yillik inflyatsiya 12,3% ga tezlashdi (2021 yildagi 10% dan yuqorilab)[5]. 2022 yilda inflyatsiyaning tuzilishini ko‘radigan bo‘lsak, oziq-ovqat mahsulotlari narxlari o‘sishi yil davomida 15,6% ni tashkil etib, juda yuqori bo‘ldi (taqqoslash uchun, 2021 yilda oziq-ovqat inflyatsiyasi 13% edi)[31]. Bu, avvalo, jahon bozorida oziq-ovqat xomashyosi (don, o‘simlik yog‘i va b.) narxining oshgani va Rossiya, Qozog‘iston kabi qo‘shni mamlakatlarda mahsulotlar qimmatlashganining ta’siri bilan bog‘liq. Nooziq-ovqat tovarlari 2022 yilda O‘zbekistonda o‘rtacha 10,7% ga qimmatlashdi (2021 yilda 7,8% edi)[31]. Pullik xizmatlar sohasi esa nisbatan mo‘tadil – 8,4% – darajada qoldi[31], chunki ayrim xizmatlar (masalan, uy-joy kommunal xizmatlari) tariflari ma’muriy tarzda belgilandi va yil davomida keskin o‘zgarmadi. Biroq, 2022 yilning ikkinchi yarmida hukumat energiya resurslari (gaz, elektr) narxlarini bosqichma-bosqich bozorlashtirish jarayonini qayta faollashtirdi. Bu kelgusi davr inflyatsiyasiga bosim qo‘shuvchi omil edi. Inflyatsiyaning 2022 yilda oshishida tashqi omillar hal qiluvchi bo‘lganini iqtisodchilar ta’kidlashadi. Markaziy bank huzuridagi Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi (CERR) ekspertlari fikriga ko‘ra, 2022 yil O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun qator sinovlarni keltirdi – global bozorlar beqarorligi, logistika zanjirlaridagi uzilishlar va umumiy noaniqlik sharoitida ham mamlakat iqtisodiyoti barqaror o‘sishni saqlab qolishga muvaffaq bo‘ldi (YaIM o‘sishi 5,7% bo‘ldi)[34]. Ammo tashqi narx shoklari iste’mol bozoriga bosim o‘tkazdi. Xususan, import qilingan inflyatsiya roli oshdi – oziq-ovqat va yonilg‘i mahsulotlarining qimmatlashuvi asosan tashqi bozorlardagi narxlarning o‘sishi bilan bog‘liq bo‘ldi[5]. Shu sababli 2022 yilda inflyatsiyaga qarshi kurashda ichki choralar qatorida tashqi savdo siyosatini muvozanatlash, importni diversifikatsiya qilish kabi masalalar ko‘tarildi. 2023 yil: Inflyatsiyaning pasayishi va rekord darajadagi minimal ko‘rsatkich. 2023 yilga kelib, yuqoridagi tashqi shoklarning ta’siri ma’lum darajada susaydi. Jahon bozorida pandemiyadan keyingi qimmatlashuv bosqichi o‘z yakuniga yetib, oziq-ovqat va energiya narxlari barqarorlashdi yoki biroz tushdi. Bundan tashqari, O‘zbekiston Markaziy banki 2022 yilda inflyatsiya oshganiga javoban asosiy stavkani oshirib (2022 yil mart oyida 14% dan 17% ga ko‘tarilgan edi), qat’iy monetar siyosat olib bordi. Bu choralar o‘z natijasini 2023 yilda bera boshladi: yillik inflyatsiya keskin sekinlashib, 2023 yil yakunida atigi 8,77% ni tashkil etdi[13]. Bu ko‘rsatkich 2016 yildan beri kuzatilmagan darajada past bo‘lib, so‘nggi besh yildagi minimal inflyatsiya bo‘ldi. 2023 yilda iste’mol bozorida narxlar barqarorlashuvi kuzatildi. Oyma-oy inflyatsiya ko‘rsatkichlari rekord darajada past bo‘ldi, masalan, ayrim oylarda (iyun, oktyabr) oylik inflyatsiya so‘nggi yillardagi eng past raqamlarda qayd etildi (oyiga 1% atrofida yoki undan kam)[35]. Yil davomida oziq-ovqat mahsulotlari narxlari O‘zbekistonda 9,7% ga oshdi, nooziqovqat tovarlar 7,7% ga, xizmatlar esa 8,7% ga oshdi[36]. Ko‘rinib turibdiki, 2023 yilda inflyatsiya tarkibidagi farqlar uncha keskin bo‘lmadi – barcha sektorlar bo‘yicha narxlar o‘sishi JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL bir-biriga nisbatan yaqin diapazonda bo‘ldi. Hatto uzoq yillar davomida eng yuqori bo‘lib kelgan oziq-ovqat inflyatsiyasi (9,7%) ham umumiy inflyatsiyadan yuqori bo‘lsa-da, avvalgi yillardagi kabi ikki xonali farq qilmadi. Ba’zi oziq-ovqat mahsulotlari hatto arzonlashdi: masalan, 2023 yilda mahalliy un narxi va o‘simlik yog‘i narxi sezilarli darajada pasaygani qayd etildi (o‘simlik yog‘i –18%)[37][38]. Bunga sabab jahon bozorida tegishli mahsulotlar narxining tushishi va mahalliy ishlab chiqarish hamda zaxiralar oshgani bo‘lishi mumkin. 2023 yilda ayrim mahsulotlar bo‘yicha narxlar turlicha o‘zgardi. Masalan, Statistika agentligi ma’lumotiga ko‘ra, yil davomida meva va yong‘oq mahsulotlari narxi o‘rtacha 37% ga oshgan, go‘sht narxi ~9% ga, sut va tuxum mahsulotlari 11% atrofida qimmatlagan, aksincha sabzavotlar (kartoshka, piyoz, sabzi va boshqalar) narxi sezilarli pasaygan (10–40% gacha)[39][40]. Ushbu o‘zgarishlar asosan qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining hosildorligi va mavsumiyligiga bog‘liq bo‘lib, umumiy inflyatsiyaga muayyan ta’sir ko‘rsatgan. Ammo umumiy olganda, 2023 yilda inflyatsiya bosimi pasaydi va narxlarning o‘sish sur’ati Markaziy Osiyo mintaqasida eng past darajaga tushdi. Bu davrda Markaziy bank asosiy stavkani pasaytirishga ham imkon topdi – 2023 yil oxirida stavka 14% gacha tushirildi, chunki inflyatsiya kutilmalari ham pasaygan edi. 2024 yil boshidagi holat va tendensiyalar. 2024 yilning dastlabki oylarida inflyatsiya darajasi biroz oshdi, lekin hanuz bir xonali raqam atrofida saqlanmoqda. 2024 yil mart oyida yillik inflyatsiya 8,0% darajasida bo‘ldi[41]. Biroq 2024 yil bahor oylarida hukumat uzoq kutilgan ayrim energiyatasarruf tariflari liberallashtirilishini amalga oshirdi – xususan, 2024 yil may oyida aholi uchun elektr energiyasi va gazga yangi tabaqalashtirilgan tariflar joriy etilib, ayrim toifalar bo‘yicha narxlar oshirildi[42]. Shuningdek, avtomobillarga siqilgan gaz (metan) narxi 2024 yil may oyida 1 kg uchun 1600 so‘mga (taxminan +36% ga) ko‘tarildi[43]. Bu choralarning qisqa muddatli ta’siri sifatida 2024 yil may oyida xizmatlar sohasi va transport xarajatlarida inflyatsiya sezildi – umumiy oyiy inflyatsiya 2,8% ni tashkil qilib, odatdagidan yuqori bo‘ldi[44]. Aholi va biznes vakillari o‘rtasida o‘tkazilgan Markaziy bank so‘rovlari natijasida ma’lum bo‘lishicha, 2024 yil dekabr oyida inflyatsion kutilmalar asosan energiya narxlari oshishi (javob beruvchilarning 57% bu omilni tilga olgan) va kommunal to‘lovlar oshishi (56%) hamda valyuta kursi o‘zgarishi (55%) kutilmalari bilan bog‘liq bo‘lgan[45]. Demak, 2024 yilda inflyatsiya dinamikasiga ichki omillar – energiya tariflarining erkinlashuvi – muhim ta’sir ko‘rsatmoqda. Yil yakuniga kelib, 2024 yil inflyatsiya darajasi 9–10% atrofida shakllanishi kutilmoqda[46]. Bu ko‘rsatkich 2023 yildagidan yuqori bo‘lsa-da, 2022 yildagi darajadan past bo‘lib, inflyatsiya hali ham nisbatan nazorat ostida qolmoqda. Inflyatsiyaning asosiy omillari tahlili. Yuqoridagi davriy tahlildan ko‘rinib turibdiki, 2017– 2024 yillarda O‘zbekistonda inflyatsiya darajasiga ta’sir etgan omillarni ichki va tashqi kategoriyalarga ajratish mumkin. Asosiy omillar quyidagilar: Pul-kredit (monetar) omillar. 2017 yildan keyingi yillarda O‘zbekistonda davlat banklari va tijorat banklari orqali kreditlash hajmining keskin oshgani kuzatildi – bu iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirgan bo‘lsa-da, ortiqcha likvidlik inflyatsion bosimni kuchaytirishi mumkin edi. Monetaristik nazariyaga muvofiq, pul massasi o‘sishi ma’lum kechikish bilan narxlar oshishiga olib keladi. O‘zbekiston misolida ham, 2017–2019 yillarda pul massasi va kredit hajmi tez o‘sgan davrda inflyatsiya yuqori bo‘lganini ko‘rdik. Markaziy bank 2020–2021 yillarda inflyatsiyani pasaytirish uchun asosiy stavkani yuqori darajada ushlab, monetar omilni jilovlashga erishdi. Empirik tadqiqotlar ham O‘zbekistonda pul-kredit omili inflyatsiyaga uzoq muddatda sezilarli ta’sir qilishi, qisqa muddatda esa inflyatsiya inertsiyasi va taklif omillari kuchliroq rol o‘ynashini ko‘rsatgan[47][48]. Shunday bo‘lsa-da, pul massasi kengayishini nazorat qilish – ya’ni ortiqcha emissiya yoki iqtisodiyotdan ortiq pul tushumini cheklash – inflyatsiyaga qarshi kurashning asosiy vositalaridan biri bo‘lib qoladi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Ayirboshlash kursi va import qilinuvchi mahsulotlar. O‘zbekiston iqtisodiyoti anchayin ochiq bo‘lib, ko‘plab iste’mol tovarlari va xomashyolarni import qiladi. Shu sabab, milliy valyuta kursining qadrsizlanishi yoki asosiy savdo hamkor mamlakatlarda narxlarning oshishi tezda ichki bozordagi narxlarga ta’sir o‘tkazadi. 2017 yil valyuta devalvatsiyasi bunga yorqin misol bo‘ldi – so‘mning bir necha barobar qadrsizlanishi import mahsulotlar (avtomobil, texnika, dori-darmon, import oziq-ovqat) narxini shunga mos oshirdi. Keyingi yillarda ham valyuta kursi inflyatsiyaning muhim drayveri bo‘lib qoldi. Misol uchun, 2020–2021 yillarda so‘m kursi nisbatan barqaror bo‘lgani inflyatsiyaning pasayishiga yordam bergan bo‘lsa, 2022 yilda geosiyosiy omillar tufayli so‘m dollarga nisbatan bosim ostida bo‘ldi (yil davomida ~4–5% devalvatsiya kuzatildi) – bu esa import narxlari orqali inflyatsiyaga hissa qo‘shdi. Tadqiqotlarga ko‘ra, O‘zbekiston kabi yuqori dollarizatsiya darajasiga ega va import ulushi katta bo‘lgan iqtisodiyotlarda ayirboshlash kursining pass-through effekti (ya’ni valyuta kursi o‘zgarishining ichki narxlarga o‘tishi) sezilarli darajada bo‘ladi[49][50]. 2022 yilgi holat ham buni tasdiqladi – Rossiya rubli va Qozog‘iston tengesining qadrsizlanishi ularning eksport mahsulotlarini qimmatlattirgan holda O‘zbekistonda ham narxlarni yuqoriga tortdi[5]. Importga qaramlik va tashqi savdo omillari. Yuqoridagi kurs omili bilan chambarchas bog‘liq holda, O‘zbekiston import balansining tuzilishi ham inflyatsiyaga ta’sir qiladi. Import hajmining tez o‘sishi yoki ayrim tovarlarning importga bog‘liqligi inflyatsiya bosimini oshiradi. 2022–2023 yillarda kuzatilgan tendensiyalardan biri – iqtisodiyot tiklanishi fonida import hajmining sezilarli oshgani bo‘ldi (masalan, 2023 yilda import hajmi sezilarli oshgan). Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki (YeTTB) tahlillarida qayd etilishicha, so‘nggi yillarda O‘zbekistonda inflyatsion bosimning saqlanishiga import hajmining o‘sishi, valyuta kursi devalvatsiyasi, energiya tariflarining oshirilishi va byudjet xarajatlarining ortishi kabi omillar sabab bo‘lgan[51]. Bu omillardan import va kurs masalasini bu yerda aytib o‘tdik. Xususan, energiya resurslarining importi ham muhim: O‘zbekiston gaz va elektr energiyasi bo‘yicha o‘zini-o‘zi ta’minlash darajasini pasaytirib, 2021–2022 yillarda qo‘shni mamlakatlardan elektr energiyasi import qila boshladi. Agar jahon bozorida yoki import qiluvchi mamlakatda narx oshsa, bu ichki bozorga ta’sir ko‘rsatadi. Energiya narxlari va tariflar siyosati. Energetika sektoridagi narxlar inflyatsiyaga ikki yo‘nalishda ta’sir qiladi: (1) bevosita iste’mol bozorida yoqilg‘i va kommunal xizmatlar narxi orqali; (2) bilvosita boshqa barcha tovar va xizmatlar tannarxining oshishi orqali. O‘zbekistonda 2017 yildan keyin hukumat bosqichma-bosqich energiya resurslari (gaz, elektr, benzin) narxlarini erkinlashtirish va bozor darajasiga chiqarish siyosatini olib bormoqda[33][29]. Bu siyosat aholiga va iqtisodiyotga samarali investitsiya oqimini ta’minlash uchun muhim bo‘lsa-da, qisqa muddatda inflyatsiyaga ma’lum bosim yaratadi. Masalan, 2018 yilning oxiri – 2019 yil boshida gaz va elektr energiyasi uchun tariflar oshirildi, bu 2019 yil inflyatsiyasiga ozmi-ko‘pmi ta’sir qilgan edi. Yana bir misol – 2023 yil davomida ichki bozorda benzin va avtomobil yoqilg‘isi (metan, propan) narxlari ancha oshdi (masalan, 2023 yilda benzin narxi ~19% ga, avtomobillarga metan gazi narxi 22% ga ko‘tarilgan[37][52]). Bu transport xizmatlari va yuk tashish tannarxini oshirib, ayrim mahsulotlar narxiga ham ta’sir ko‘rsatdi. 2024 yil may oyidagi energiya tariflari oshirilishi esa xizmatlar inflyatsiyasini tezlashtirdi[42]. Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, 2024 yil dekabr oyiga kelib inflyatsion kutilmalar energiya narxlari oshishi kutilmalari bilan bog‘liqligi qayd etilgan – ya’ni aholi va biznes subyektlari energiya tariflari oshishini inflyatsiyaning davom etuvchi omili sifatida ko‘rmoqda[45]. Oziq-ovqat mahsulotlari va qishloq xo‘jaligi sektori. O‘zbekistonda iste’mol xarajatlarida oziq-ovqat mahsulotlarining ulushi juda katta (50% atrofida). Shunga muvofiq, oziq-ovqat narxlarining tebranishi inflyatsiya darajasiga bevosita ta’sir qiladi. 2017 yildan beri kuzatilgan inflyatsiya epizodlarida deyarli har gal oziq-ovqat inflyatsiyasi umumiy inflyatsiyadan yuqori bo‘ldi[31]. Bu bir qator omillar bilan bog‘liq: i) qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtirish hajmi yiliga qarab o‘zgaruvchan, ba’zan hosil past bo‘lsa narxlar oshadi; ii) mavsumlararo davrda sabzavot, meva narxlari keskin o‘zgarishi mumkin (omborxona va saqlash infratuzilmasi yetarli