ZAMONAVIY ELASTIK PROTEZ BAZIS MATERIALLARINING FIZIK-MEXANIK XUSUSIYATLARINI QIYOSIY TAHLILI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Ismoilov Ilhomjon Xurboyevich Ortopedik stomatologiya va ortodontiya kafedrasi katta o'qituvchisi, Andijon davlat tibbiyot instituti, O`zbekiston, Andijon sh. UDK: 616.314-77:678.067:620.1 ZAMONAVIY ELASTIK PROTEZ BAZIS MATERIALLARINING FIZIK-MEXANIK XUSUSIYATLARINI QIYOSIY TAHLILI ANNOTATSIYA: Ushbu ilmiy maqola stomatologik protezlashda qo'llaniladigan zamonaviy elastik bazis materiallarining asosiy fizik-mexanik xususiyatlarini chuqur tahlil qilishga bag'ishlangan. An'anaviy qattiq akril protezlardan farqli o'laroq, elastik materiallar (termoplastik poliamidlar, silikonlar va yumshoq akrillar) bemorlarga yuqori darajada qulaylik va moslashuvchanlikni taklif etadi. Biroq, ularning klinik muvaffaqiyati to'g'ridan-to'g'ri ularning fizik-mexanik ko'rsatkichlariga, jumladan, elastiklik moduli, uzilishga mustahkamligi, yirtilishga chidamliligi, suv yutishi, o'lcham barqarorligi va qattiqligiga bog'liq. Ushbu tadqiqotda turli sinfdagi elastik materiallarning ushbu xususiyatlari ilmiy adabiyotlar va in-vitro tadqiqotlar asosida qiyoslanadi. Tahlil shuni ko'rsatadiki, termoplastik poliamidlar yuqori moslashuvchanlik va estetikaga ega bo'lsa-da, ularning suv yutish darajasi yuqori va ta'mirlash qiyin. Silikon asosli materiallar doimiy yumshoqlikni ta'minlaydi, ammo yirtilishga chidamliligi past va akril bazisga yopishishi (adgeziyasi) zaif. Maqolada materiallarning afzalliklari va kamchiliklari muhokama qilinib, klinik holatga qarab optimal material tanlash bo'yicha tavsiyalar beriladi. Kalit so'zlar: elastik protezlar, yumshoq bazislar, termoplastik poliamidlar, silikon astarlar, fizik-mexanik xususiyatlar, suv yutish, uzilishga mustahkamlik, protez stomatiti, stomatologik polimerlar. COMPARATIVE ANALYSIS OF THE PHYSICAL AND MECHANICAL PROPERTIES OF MODERN ELASTIC DENTURE BASE MATERIALS ANNOTATION: This scientific article is devoted to an in-depth analysis of the main physical and mechanical properties of modern elastic base materials used in dental prosthetics. Unlike traditional hard acrylic dentures, elastic materials (thermoplastic polyamides, silicones and soft acrylics) offer patients a high level of comfort and flexibility. However, their clinical success directly depends on their physical and mechanical properties, including elastic modulus, tensile strength, tear resistance, water absorption, dimensional stability and hardness. In this study, these properties of elastic materials of different classes are compared based on scientific literature and in vitro studies. The analysis shows that although thermoplastic polyamides have high flexibility and aesthetics, they have a high water absorption rate and are difficult to repair. Silicone-based materials provide permanent softness, but have low tear resistance and poor adhesion to acrylic bases. The article discusses the advantages and disadvantages of the materials and provides recommendations for the optimal selection of materials depending on the clinical situation. Keywords: elastic prostheses, soft bases, thermoplastic polyamides, silicone liners, physical and mechanical properties, water absorption, tear strength, denture stomatitis, dental polymers. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ ФИЗИКО-МЕХАНИЧЕСКИХ СВОЙСТВ СОВРЕМЕННЫХ ЭЛАСТИЧНЫХ БАЗИСНЫХ МАТЕРИАЛОВ ДЛЯ ЗУБНЫХ ПРОТЕЗОВ АННОТАЦИЯ: Данная научная статья посвящена углубленному анализу основных физико-механических свойств современных эластичных базисных материалов, используемых в зубном протезировании. В отличие от традиционных жестких акриловых зубных протезов, эластичные материалы (термопластичные полиамиды, силиконы и мягкие акрилы) обеспечивают пациентам высокий уровень комфорта и гибкости. Однако их клинический успех напрямую зависит от их физико-механических свойств, включая модуль упругости, прочность на разрыв, сопротивление разрыву, водопоглощение, размерную стабильность и твердость. В данном исследовании эти свойства эластичных материалов различных классов сравниваются на основе данных научной литературы и исследований in vitro. Анализ показывает, что, несмотря на высокую гибкость и эстетичность термопластичных полиамидов, они характеризуются высоким уровнем водопоглощения и трудно поддаются ремонту. Материалы на основе силикона обеспечивают постоянную мягкость, но обладают низкой прочностью на разрыв и плохой адгезией к акриловым базисам. В статье рассматриваются преимущества и недостатки этих материалов, а также даются рекомендации по оптимальному выбору в зависимости от клинической ситуации. Ключевые слова: эластичные протезы, мягкие базисы, термопластичные полиамиды, силиконовые лайнеры, физико-механические свойства, водопоглощение, прочность на разрыв, стоматит, связанный с зубными протезами, стоматологические полимеры. KIRISH Stomatologiyada tishlarning qisman yoki to'liq yo'qotilishi (adentiya) muammosi ham tibbiy, ham ijtimoiy ahamiyatga ega bo'lib qolmoqda. Ushbu muammoning an'anaviy yechimi polimetilmetakrilat (PMMA) asosidagi qattiq akril protezlardan foydalanishdir. Ushbu protezlar ko'p yillar davomida standart sifatida xizmat qilgan bo'lsa-da, ularning qattiq va mo'rt tabiati bir qator klinik muammolarni keltirib chiqaradi. Bularga protez ostidagi shilliq qavatning jarohatlanishi, og'riq, protez stomatiti rivojlanishi va ayniqsa, alveolyar o'simtaning yaqqol atrofiyasiga uchragan yoki suyak chiqintilari (egzostozlar) mavjud bo'lgan bemorlarda protez fiksatsiyasining yomonlashishi kiradi (Singh et al., 2012). So'nggi o'n yilliklarda bemorlarning qulayligiga bo'lgan talabning ortishi va materialshunoslikdagi yutuqlar elastik yoki "moslashuvchan" (flexible) protez bazis materiallarining rivojlanishiga olib keldi. Ushbu materiallar sinfiga asosan termoplastik polimerlar (masalan, poliamidlar - neylon), silikon asosli elastomerlar va plastifikatorlar qo'shilgan yumshoq akril materiallar kiradi. Ular an'anaviy akril protezlarga alternativa sifatida taqdim etilib, o'zlarining moslashuvchanligi hisobiga shilliq qavatga tushadigan bosimni bir tekis taqsimlash, metall qisqichlarsiz (klammerlarsiz) yuqori estetikaga erishish va anatomik jihatdan murakkab bo'lgan og'iz bo'shliqlariga yaxshi moslashish qobiliyatiga ega. Biroq, "elastiklik"ning o'zi klinik muvaffaqiyatni kafolatlamaydi. Ushbu materiallarning uzoq muddatli chidamliligi, gigiyenik holati va funksionalligi ularning fizik-mexanik xususiyatlari majmuasiga bog'liq. Ushbu maqolaning maqsadi zamonaviy elastik protez bazis materiallarining asosiy fizik-mexanik ko'rsatkichlarini (elastiklik moduli, qattiqlik, mustahkamlik, suv yutish va boshqalar) ilmiy adabiyotlar asosida qiyosiy tahlil qilish va ularning klinik ahamiyatini muhokama qilishdan iborat. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Elastik protez bazis materiallarining fizik-mexanik xususiyatlarini o'rganish bugungi kunda bir necha sabablarga ko'ra dolzarb ahamiyat kasb etadi: Birinchidan, aholi demografiyasining o'zgarishi, ya'ni umr ko'rish davomiyligining uzayishi protezga muhtoj keksa yoshdagi bemorlar sonining ortib borishiga olib kelmoqda. Ushbu bemorlarning aksariyati alveolyar o'simtaning keskin atrofiyasi, shilliq qavatning yupqalashishi va og'iz bo'shlig'i quruqligi (kserostomiya) kabi hamrohlik qiluvchi holatlarga ega. Ular uchun qattiq akril protezlardan foydalanish ko'pincha og'riqli va samarasiz bo'ladi. Elastik materiallar ushbu toifadagi bemorlarning hayot sifatini sezilarli darajada yaxshilash potentsialiga ega, bu esa ularning xususiyatlarini chuqur o'rganishni taqozo etadi. Ikkinchidan, "bemorga yo'naltirilgan" stomatologiya konsepsiyasi rivojlanmoqda. Zamonaviy bemorlar nafaqat chaynov funksiyasini tiklashni, balki estetik ko'rinish va maksimal qulaylikni ham talab qilmoqdalar. Termoplastik protezlar, ayniqsa, metalsiz qisqichlari (milk rangidagi) tufayli estetik jihatdan jozibador yechim hisoblanadi. Biroq, agar material yetarli darajada fizikmexanik barqarorlikka ega bo'lmasa, uning estetik afzalliklari qisqa muddatli bo'lib qoladi. Uchinchidan, materialshunoslik sohasidagi innovatsiyalar bozorga doimiy ravishda yangi turdagi elastik polimerlarni (masalan, poliefireterketon - PEEK, asetal qatronlari, yangi avlod poliamidlari) olib kirmoqda. Har bir ishlab chiqaruvchi o'z mahsulotini "ideal" deb da'vo qiladi. Stomatolog-amaliyotchi marketing da'volaridan farqli o'laroq, ushbu materiallarning haqiqiy fizik-mexanik ko'rsatkichlari (masalan, suv yutishi, rang barqarorligi, sinishga chidamliligi) bo'yicha xolis, ilmiy asoslangan ma'lumotlarga muhtoj. Materialning noto'g'ri tanlanishi protezning tez ishdan chiqishi, gigiyenik muammolar va bemorning noroziligiga olib keladi. To'rtinchidan, elastik materiallarning dastlabki avlodlarida jiddiy kamchiliklar mavjud edi: poliamidlarning yuqori suv yutishi tufayli rangini o'zgartirishi va o'lchamining o'zgarishi, silikon astarlarning akril bazisdan ajralib chiqishi (delaminatsiya) va yirtilishi shular jumlasidandir. Ushbu materiallarning fizik-mexanik xususiyatlarini o'rganish, ushbu muammolarning qanchalik hal etilganligini baholash va ularning klinik xizmat muddatini prognoz qilish uchun zarurdir. Shunday qilib, ushbu mavzuning dolzarbligi klinik ehtiyojlar, bemorlarning talablari va materialshunoslik yutuqlari o'rtasidagi bog'liqlikni ta'minlashdan iborat. ADABIYOTLAR SHARHI Elastik protez materiallari bo'yicha adabiyotlar sharhi ularning evolyutsiyasini va har bir material sinfi bilan bog'liq bo'lgan asosiy fizik-mexanik muammolarni ko'rsatadi. Dastlabki tadqiqotlar asosan qattiq PMMA bazisiga yopishtiriladigan yumshoq astarlarga (soft liners) qaratilgan edi. Yumshoq akril astarlar: Ular plastifikatorlar (masalan, dibutil ftalat) qo'shilgan PMMA dan iborat. Ularning asosiy afzalligi akril bazisga kimyoviy yo'l bilan yaxshi yopishishidir. Biroq, ko'plab tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, vaqt o'tishi bilan plastifikatorlar og'iz bo'shlig'i suyuqligiga yuvilib chiqadi (leaching). Bu jarayon materialning qattiqlashishiga, elastikligini yo'qotishiga va rangining o'zgarishiga olib keladi (Mese & Guzel, 2008). Shuning uchun ular asosan vaqtinchalik yumshoq astar sifatida qaraladi. Silikon asosli astarlar: Ular RTV (xona haroratida vulkanizatsiyalanuvchi) yoki HTV (yuqori haroratda vulkanizatsiyalanuvchi) silikonlardan iborat. Ularning asosiy ustunligi - elastiklikning doimiyligi, chunki ularda yuvilib chiquvchi plastifikatorlar yo'q. Ular suvni deyarli yutmaydi va biomoslashuvchanligi yuqori. Biroq, adabiyotlar ikki asosiy muammoni doimiy ravishda ta'kidlaydi: 1) Akril bazisga yopishish (adgeziya) kuchining pastligi, bu ko'pincha astar va bazis JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL o'rtasida ajralishga (delaminatsiya) olib keladi; 2) Yirtilishga chidamliligining (tear strength) pastligi, bu esa materialning ingichka qismlarida oson yirtilishiga sabab bo'ladi (Kim et al., 2014). Termoplastik poliamidlar (Neylon): 1950-yillarda taqdim etilgan (masalan, Valplast), ular to'liq moslashuvchan protez bazisi sifatida inqilobiy hisoblangan. Ularning asosiy fizik-mexanik afzalligi yuqori egiluvchanlik va sinishga chidamliligidir. Bu ularga metall qisqichlarsiz tayanch tishlarning anatomik egatlariga kirib turish imkonini beradi. Biroq, ilmiy adabiyotlar ularning jiddiy kamchiliklarini ham qayd etadi. Eng ko'p tilga olinadigan muammo - bu yuqori suv yutish (water absorption) ko'rsatkichidir (Takabayashi, 2010). Suv yutish o'lchamlarning o'zgarishiga, material ichida bakteriyalar va zamburug'lar kolonizatsiyasiga, rangning o'zgarishiga va yoqimsiz hid paydo bo'lishiga olib kelishi mumkin. Shuningdek, ularning sirti an'anaviy akrillarga qaraganda qiyinroq jilolanadi, bu esa gigiyenani yomonlashtiradi. Yangi materiallar (asetal qatronlari, poliesterlar) poliamidlarning elastikligi va akrillarning barqarorligi o'rtasida murosaga erishishga harakat qilmoqda, ammo ular bo'yicha uzoq muddatli klinik tadqiqotlar hali yetarli emas. MATERIAL VA USULLAR Ushbu tadqiqot keng qamrovli tizimli adabiyotlar sharhiga asoslangan. "Materiallar" sifatida ilmiy maqolalar, "usul" sifatida esa ushbu maqolalarni izlash, saralash va tahlil qilish jarayoni qo'llanildi. Axborot izlash quyidagi elektron ma'lumotlar bazalarida amalga oshirildi: PubMed/MEDLINE, Scopus, va Google Scholar. Qidiruv 2000 yil yanvardan 2025 yil sentyabrgacha bo'lgan davrdagi maqolalar bilan cheklandi, bu esa zamonaviy materiallarga e'tibor qaratish imkonini berdi. Asosiy qidiruv kalit so'zlari (o'zbek va ingliz tillarida): ("elastik protez bazisi" OR "flexible denture"), ("yumshoq astar" OR "soft liner"), ("fizik-mexanik xususiyatlar" OR "physicomechanical properties"), ("termoplastik poliamid" OR "thermoplastic polyamide"), ("suv yutish" OR "water absorption"), ("uzilishga mustahkamlik" OR "tensile strength"), ("yirtilishga chidamlilik" OR "tear strength"), ("qattiqlik" OR "hardness"). NATIJALAR VA MUHOKAMA Tahlil shuni ko'rsatdiki, elastik protez bazis materiallarining klinik xatti-harakati ularning bir nechta o'zaro bog'liq fizik-mexanik xususiyatlari bilan belgilanadi. Elastiklik moduli, moslashuvchanlik va qattiqlik - Elastiklik moduli materialning qattiqligini yoki deformatsiyaga qarshiligini ko'rsatadi. An'anaviy PMMA juda yuqori elastiklik moduliga ega (~3000 MPa), bu uning qattiqligini anglatadi. Termoplastik poliamidlar (Neylon): Ular sezilarli darajada past elastiklik moduliga ega (~12001500 MPa), bu ularni ancha moslashuvchan qiladi. Biroq, ular "yumshoq" emas, balki "egiluvchan" materiallardir. Ularning qattiqligi ko'pincha Shore D shkalasida o'lchanadi (~75-85 Shore D), bu ularni yarim qattiq materiallar qatoriga qo'yadi. Aynan shu moslashuvchanlik ularga metall qisqichlarsiz tish egatlariga kirib turishga imkon beradi. Silikon va Yumshoq Akril Astarlar: Ular haqiqiy "yumshoq" materiallardir va ularning qattiqligi Shore A shkalasida o'lchanadi (~30-60 Shore A). Ularning elastiklik moduli juda past (~5-50 MPa). Bu ularga zarba kuchini yutish (amortizatsiya) va alveolyar o'simtaga tushadigan bosimni yumshatish imkonini beradi. Muhokama shuni ko'rsatadiki, yumshoq akrillarning qattiqligi vaqt JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL o'tishi bilan plastifikatorlarning yo'qolishi hisobiga ortib boradi, silikonlar esa o'z yumshoqligini barqaror saqlaydi (Mese & Guzel, 2008). Uzilishga mustahkamlik (tensile strength) va yirtilishga chidamlilik (tear strength) - Bu ko'rsatkichlar materialning chaynov kuchlari va takroriy deformatsiyalar ostida buzilmasdan ishlash qobiliyatini belgilaydi. Termoplastik poliamidlar: Ular nisbatan yaxshi uzilishga mustahkamlikka ega (~40-55 MPa), bu PMMA ga yaqinlashadi va protez bazisi sifatida yetarli hisoblanadi. Ularning moslashuvchanligi ularni mo'rt sinishdan himoya qiladi. Silikon astarlar: Bu ularning eng zaif nuqtasidir. Silikonlarning yirtilishga chidamliligi (~5-10 MPa) juda past. Klinik jihatdan, bu protezni tozalash paytida yoki o'tkir oziq-ovqat qismlari ta'sirida astarning osongina yirtilishiga olib kelishi mumkin. Bu, o'z navbatida, gigiyenani yomonlashtiradi va materialning ajralishiga olib keladi. Yumshoq akrillar: Ular silikonlarga qaraganda biroz yuqori yirtilishga chidamlilikka ega, ammo elastikligini yo'qotgan sari mo'rtlashib boradi. Suv yutish (water absorption) va o'lcham barqarorligi - Materialning suvni singdirish qobiliyati uning uzoq muddatli barqarorligi va gigiyenasi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Termoplastik poliamidlar: Ko'pgina tadqiqotlar (masalan, Takabayashi, 2010) poliamid asosli materiallarning (ayniqsa, Neylon 6) suv yutish ko'rsatkichi PMMA ga qaraganda 5-7 baravar yuqori ekanligini tasdiqlaydi (1.5% - 3.0% gacha). Suv molekulalari polimer zanjirlari orasiga kirib, plastifikator rolini o'ynaydi (materialni biroz yumshatadi), lekin ayni paytda o'lchamlarning o'zgarishiga (shishishiga) olib keladi. Bu esa protezning aniq o'tirishini buzishi mumkin. Bundan tashqari, g'ovakli strukturaga suv bilan birga kirgan pigmentlar va mikroorganizmlar rangning o'zgarishi, hid va gigiyenik muammolarni keltirib chiqaradi. Silikonlar: Ular tabiatan gidrofob (suvni itaruvchi) bo'lib, deyarli suv yutmaydi (<0.1%). Bu ularning o'lcham va rang barqarorligini ta'minlaydi. Biroq, ularning sirti ba'zi mikroorganizmlar (ayniqsa, Candida albicans) uchun yopishish maydoni bo'lib xizmat qilishi mumkin. 1-jadval. Turli elastik materiallarning asosiy fizik-mexanik xususiyatlarini qiyosiy baholash (In-vitro tadqiqotlar asosida umumlashtirilgan ma'lumotlar) Xususiyat Qattiq akril (PMMA) (nazorat) Termoplastik poliamid (neylon) Silikon astar (HTV) Yumshoq akril astar Qattiqlik ~90 (Shore D) ~80 (Shore D) 30 - 50 (Shore A) 40 - 60 (Shore A) (vaqt o'tishi bilan ortadi) Elastiklik moduli (MPa) ~3000 ~1200 - 1500 ~5 - 15 ~50 - 100 (vaqt o'tishi bilan ortadi) Uzilishga mustahkamlik (MPa) 70 - 80 40 - 55 5 - 10 10 - 15 Suv yutish (24 0.3 - 0.5 1.5 - 3.0 < 0.1 0.5 - 1.0 JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL soat, %) O'lcham barqarorligi Yuqori O'rtacha (shishishga moyil) Juda yuqori O'rtacha (plastifikator yo'qolishi) Ta'mirlash imkoniyati Oson Juda qiyin / Mumkin emas Qiyin Oson (vaqtinchalik) Birlashish mustahkamligi (bond strength) - (faqat astarlar uchun) - Yumshoq astarlarning muvaffaqiyati ularning qattiq PMMA bazisiga qanchalik mustahkam yopishishiga bog'liq. Yumshoq akrillar: Ular PMMA bazisi bilan kimyoviy jihatdan o'xshash bo'lganligi sababli, ular o'rtasida kuchli kimyoviy bog'lanish (kopolimerizatsiya) hosil bo'ladi. Ularning birlamchi adgeziyasi yuqori. Silikonlar: Ular PMMA ga kimyoviy jihatdan mutlaqo begona. Shuning uchun ularni yopishtirish uchun maxsus yelim (adgeziv) qatlamidan foydalanish kerak. Ko'pgina klinik muvaffaqiyatsizliklar aynan shu adgeziv qatlamning buzilishi (adgeziv sinish) yoki silikonning o'zining yirtilishi (kogeziv sinish) bilan bog'liq (Kim et al., 2014). Noto'g'ri qo'llanilganda, astar va bazis o'rtasida bo'shliq paydo bo'lib, u yerda mikroorganizmlar to'planadi va astar ko'chib chiqadi. 2-jadval. Elastik materiallarning klinik qo'llanilishidagi afzallik va kamchiliklari Material turi Asosiy klinik afzalliklari Asosiy klinik kamchiliklari Termoplastik poliamid - Yuqori estetika (metalsiz qisqichlar) - Yuqori moslashuvchanlik (egatlarga kirish) - Gipollergen (monomersiz) - Yuqori suv yutish (rang o'zgarishi, hid) - Sirtni jilolash va ta'mirlash qiyinligi - Vaqt o'tishi bilan o'lcham o'zgarishi Silikon astar - Doimiy yumshoqlik va amortizatsiya - Suv yutmaslik, rang barqarorligi - Yuqori biomoslashuvchanlik - Past yirtilishga chidamlilik - Akril bazisga yomon yopishish (adgeziya) - Zamburug'lar kolonizatsiyasiga moyillik Yumshoq akril astar - Akril bazisga yaxshi yopishish - Arzon narx - Oson qo'llanilishi - Yumshoqlikning vaqtinchaligi (plastifikator yo'qolishi) - Tez qattiqlashish va rang o'zgarishi - Pastroq biomoslashuvchanlik XULOSA Elastik protez bazis materiallarining fizik-mexanik xususiyatlarini qiyosiy tahlil qilish shuni ko'rsatadiki, "ideal" universal elastik material hozircha mavjud emas. Har bir material sinfi o'ziga xos afzalliklarga va jiddiy kamchiliklarga ega bo'lib, bu ularning klinik qo'llanilish sohasini belgilaydi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Termoplastik poliamidlar (Neylon) moslashuvchanlik, estetik ustunlik (metalsiz) va sinishga chidamlilikni taklif etadi. Biroq, ularning eng katta muammosi – yuqori suv yutish ko'rsatkichidir. Bu ularning gigiyenik holatiga, o'lcham va rang barqarorligiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Ularni ta'mirlash va qayta bazislashning deyarli imkonsizligi ularning qo'llanilishini cheklaydi. Silikon asosli astarlar alveolyar o'simtaning o'tkir qirralari yoki yaqqol atrofiyasi bo'lgan bemorlar uchun zarba kuchini yutuvchi (amortizator) sifatida eng yaxshi yechimdir. Ular o'z yumshoqligini uzoq vaqt saqlaydi va suv yutmaydi. Shunga qaramay, ularning past yirtilishga chidamliligi va akril bazisga yopishishidagi muammolar ularning klinik xizmat muddatini qisqartirishi mumkin. Yumshoq akril astarlar asosan vaqtinchalik yechim sifatida ko'rib chiqilishi kerak, chunki ularning elastikligi plastifikatorlarning yuvilib chiqishi hisobiga tezda yo'qoladi. Kelajakdagi istiqbollar: Tadqiqotlar elastiklik, gigiyenik barqarorlik va mustahkamlikni o'zida mujassam etgan gibrid materiallarni yaratish yo'nalishida davom etmoqda. Masalan, PEEK (poliefireterketon) kabi yarim elastik yuqori samarali polimerlar yoki suv yutish ko'rsatkichi past bo'lgan yangi avlod termoplastiklari istiqbolli hisoblanadi. Amaliyotchi-stomatolog material tanlashda uning nafaqat elastikligiga, balki suv yutish, yirtilishga chidamlilik va ta'mirlash imkoniyati kabi fizik-mexanik xususiyatlar majmuasiga asoslanishi kerak. Optimal tanlov har doim individual klinik holat va bemorning kutishlariga bog'liq bo'ladi. Adabiyotlar ro'yxati 1. Hamanaka, I., Takahashi, Y., & Shimizu, H. (2011). Mechanical properties of injectionmolded thermoplastic denture base resins. Acta Odontologica Scandinavica, 69(2), 75-79. https://www.google.com/search?q=https://doi.org/10.3109/00016357.2010.511394 2. Kim, B. J., Kim, S., & Kim, J. H. (2014). The evaluation of the bond strength of soft lining materials to denture base according to the surface treatment. Journal of Advanced Prosthodontics, 6(4), 269–275. https://www.google.com/search?q=https://doi.org/10.4047/jap.2014.6.4.269 3. Mese, A., & Guzel, K. G. (2008). Effect of storage duration on the hardness and dimensional stability of plasticized acrylic resin-based soft denture liners. Dental Materials Journal, 27(6), 846-851. https://www.google.com/search?q=https://doi.org/10.4012/dmj.27.846 4. Singh, J. P., Dhiman, R. K., & Singh, S. (2012). Flexible denture base material: A viable alternative to conventional acrylic denture base material. Contemporary Clinical Dentistry, 3(Suppl 1), S159–S162. https://www.google.com/search?q=https://doi.org/10.4103/0976237X.95111 5. Takabayashi, Y. (2010). Characteristics of denture thermoplastic resins for non-metal clasp dentures. Dental Materials Journal, 29(4), 353-361. https://www.google.com/search?q=https://doi.org/10.4012/dmj.2009-124 6. Ucar, Y., Akova, T., & Aysan, I. (2012). Mechanical properties of polyamide and acrylic resin denture base materials. Journal of Prosthodontics, 21(8), 589-595. https://www.google.com/search?q=https://doi.org/10.1111/j.1532-849X.2012.00893.x