JADIDCHILIK HARAKATI VA UNING O'ZBEK MILLIY UYG'ONISHIDAGI O'RNI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Sobirov Abdulaziz Vaiskul o'g'li JADIDCHILIK HARAKATI VA UNING O‘ZBEK MILLIY UYG‘ONISHIDAGI O‘RNI Annotatsiya: Ushbu maqolada XIX asr oxiri va XX asr boshlarida shakllangan jadidchilik harakatining O‘zbekiston tarixidagi o‘rni, maqsad va vazifalari, g‘oyaviy asoslari hamda milliy uyg‘onish jarayoniga ko‘rsatgan ta’siri tahlil qilinadi. Jadidchilik harakati o‘zbek xalqining ma’naviy va madaniy yangilanishida, mustaqillik g‘oyalari shakllanishida, milliy o‘zlikni anglashda muhim rol o‘ynagan. Maqolada Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat, Abdulla Avloniy va boshqa jadidlarning ma’rifatparvarlik faoliyatlari, yangi usul maktablarini tashkil etish, matbuot, teatr va ijtimoiy hayotdagi islohotlari yoritilgan. Kirish Jadidchilik harakati XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston o‘lkasida vujudga kelgan eng muhim ijtimoiy-siyosiy va madaniy harakatlardan biridir. Bu davr Rossiya imperiyasi tomonidan olib borilgan mustamlakachilik siyosati natijasida jamiyatda iqtisodiy, siyosiy va madaniy inqiroz chuqurlashgan bir paytga to‘g‘ri keladi. Shunday sharoitda jadid ziyolilari millatni jaholatdan chiqarish, xalqni savodli va ma’rifatli qilish, taraqqiyot sari yetaklash uchun kurash boshladilar. Ularning faoliyati natijasida o‘zbek xalqining milliy uyg‘onish jarayoni boshlandi. Jadidchilik harakatining shakllanishi va tarixiy sharoiti Jadidchilik harakati Turkiston xalqlari hayotida chuqur ijtimoiy, siyosiy va madaniy o‘zgarishlar kechgan davrda yuzaga keldi. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Rossiya imperiyasi O‘rta Osiyoni bosib olib, bu hududni o‘z mustamlakasiga aylantirdi. Mustamlakachilik siyosati natijasida Turkiston jamiyatining siyosiy mustaqilligi tugatildi, mahalliy boshqaruv tizimlari bekor qilindi va mintaqa to‘liq imperial ma’muriy tuzumga bo‘ysundirildi. Rossiya tomonidan olib borilgan iqtisodiy siyosat ham mahalliy aholining turmush tarziga og‘ir ta’sir ko‘rsatdi — yangi soliqlar joriy etildi, mahalliy hunarmandchilik va savdo tarmoqlari cheklab qo‘yildi, dehqonlarning yerlariga katta zarar yetdi. Shu tariqa, iqtisodiy tanglik, siyosiy tobelik va madaniy inqiroz jadidchilik harakati uchun zamin yaratdi. Bunday murakkab sharoitda Turkiston ziyolilari millatni qoloqlikdan, jaholatdan va mustamlakachilik asoratidan qutqarish yo‘lida yangicha fikrlash zarurligini chuqur anglay boshladilar. Ular xalqning orqada qolish sabablarini tahlil qilib, asosiy muammo — ilm va ma’rifatdan yiroqlik, zamonaviy bilimlarning yetishmasligi ekanini tushundilar. Ana shu anglash natijasida jadidchilik g‘oyasi, ya’ni “yangilanish”, “isloh” g‘oyasi shakllandi. Bu g‘oya xalqni ma’rifatli qilish, ta’lim tizimini zamon talablariga moslashtirish va milliy ongni uyg‘otish orqali Turkiston jamiyatini rivojlanish yo‘liga olib chiqishni maqsad qilgan edi. Shuningdek, XIX asrning oxirlarida dunyoda keng tarqalgan ma’rifatparvarlik va islohotchilik g‘oyalari ham jadidchilik harakatiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Ayniqsa, Turkiya, Misr, Eron va Hindiston kabi mamlakatlarda boshlangan islohotlar, yangi adabiyotlar, matbuot va ta’lim sohasidagi yangiliklar Turkiston ziyolilari ongida chuqur iz qoldirdi. Tashqi dunyo bilan aloqa JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL o‘rnatgan ayrim ziyolilar G‘arb tajribasini o‘rganib, uni mahalliy sharoitga moslashtirish zarurligini ilgari surdilar. Shu sababli jadidlar ta’limni modernizatsiya qilish, dunyoviy fanlarni o‘qitish, zamonaviy matbuot va teatr orqali xalqni ongli hayotga yetaklash g‘oyalarini ilgari surdilar. Bundan tashqari, Rossiya imperiyasi tarkibida faoliyat yuritgan tatar, boshqird va kavkazlik musulmon ziyolilarning islohotchilik harakati ham jadidchilik g‘oyalarining shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Ularning matbuoti va madaniy markazlari Turkistonga kirib keldi, natijada yangi usul maktablari g‘oyasi keng yoyildi. Aynan tatar maktablarida ta’lim olgan yoki ularning nashrlarini o‘qigan mahalliy ziyolilar jadidchilik g‘oyalarini Turkistonda rivojlantirishga kirishdilar. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat, Is’hoqxon Ibrat kabi jadidlar xalqni ma’rifatli qilish, zamonaviy ilm-fan asoslarini o‘rgatish va milliy o‘zlikni uyg‘otishni bosh maqsad deb bildilar. Ular an’anaviy madrasalar ta’limi zamon talabiga javob bermayotganini tanqid qilib, yangi usul maktablarini tashkil etishga kirishdilar. Bu maktablarda o‘quvchilarga matematika, tarix, geografiya, tabiiyot, ona tili kabi fanlar o‘qitilib, dunyoviy bilimlar berila boshlandi. Shu orqali jadidlar xalqni zamonaviy fikrlash, ilmga intilish va milliy uyg‘onish sari yetaklashni ko‘zladilar. Xulosa qilib aytganda, jadidchilik harakatining paydo bo‘lishiga XIX asrning oxirlarida yuzaga kelgan mustamlakachilik siyosati, iqtisodiy inqiroz, ta’lim tizimidagi eskilik, hamda xalqning ma’naviy qoloqligi asosiy sabab bo‘ldi. Shu bilan birga, G‘arb va Sharqdagi ma’rifatparvarlik oqimlari, musulmon dunyosidagi islohotlar ham jadidchilik g‘oyalarining shakllanishida muhim rol o‘ynadi. Jadidlar ana shu sharoitda xalqni uyg‘otuvchi, milliy o‘zlikni tiklovchi, yangi davr tafakkurini shakllantiruvchi kuch sifatida tarix sahnasiga chiqdilar. Jadidchilikning g‘oyaviy asoslari va maqsadlari Jadidchilik harakati dastlab ma’rifatparvarlik harakati sifatida shakllandi. U o‘zining mohiyati bilan xalqni ilm va ma’rifat orqali uyg‘otish, jaholat va qoloqlikdan xalos etish, milliy o‘zlikni anglashga chorlashga qaratilgan edi. Jadidlar nazarida Turkiston xalqlarining orqada qolish sababi na tabiiy sharoitda, na xalqning iste’dodida, balki zamon talabiga mos kelmaydigan ta’lim tizimi, eski fikrlash va mustamlakachilik siyosatining og‘ir asoratlarida edi. Shu bois ular jamiyatni isloh qilishning asosiy yo‘li sifatida ta’limni yangilashni tanladilar. Jadidlarning bosh g‘oyasi – “yangilanish” g‘oyasi edi. Ular yangi davrda millatning qutqaruvchisi faqat ilm, madaniyat va tafakkur deb bildilar. Behbudiy, Fitrat, Munavvarqori, Avloniy, Ibrat kabi ziyolilar o‘z asarlarida xalqni ma’rifatli bo‘lishga, zamonaviy bilimlarni egallashga da’vat etdilar. Ularning fikricha, ta’lim tizimini isloh etmasdan turib, siyosiy yoki iqtisodiy mustaqillikka erishib bo‘lmas edi. Shu sababli jadidchilik harakati dastlab siyosiy emas, balki ma’naviy-ma’rifiy yo‘nalishda rivojlandi. Jadidlarning eng muhim amaliy ishlari — yangi usul maktablarini ochish edi. Ular an’anaviy madrasalarda faqat diniy fanlar o‘qitilib, dunyoviy bilimlarga e’tibor berilmaganini tanqid qildilar. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Is’hoqxon Ibrat va boshqa ziyolilar o‘z mablag‘lari hisobidan yangi maktablar ochdilar. Bu maktablarda arab alifbosiga asoslangan, ammo o‘qitish jarayoni soddalashtirilgan yangi usul – “usuli jadid” tatbiq etildi. O‘quv dasturlariga matematika, geografiya, tarix, tabiiyot, adabiyot, ona tili kabi fanlar kiritildi. Darslarda kitob bilan birga ko‘rgazmali qurollardan, xaritalardan, globuslardan foydalanish boshlanib, ta’lim jarayoniga yangicha yondashuv kiritildi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Jadidlar nazarida maktab — millat kelajagining asosi edi. Behbudiy “Maktabsiz millat yo‘q” deb bejiz aytmagan. Chunki ular maktab orqali xalq ongini o‘zgartirish, yosh avlodni zamonaviy bilim bilan qurollantirish, vatanparvarlik ruhida tarbiyalash mumkin, deb hisoblaganlar. Jadidlar o‘z g‘oyalarini keng ommaga yetkazish uchun matbuotdan faol foydalandilar. XX asr boshlarida “Taraqqiy”, “Shuhrat”, “Sadoi Turkiston”, “Oyna”, “Najot”, “Hurriyat”, “Buxoroi Sharif” kabi gazetalar va jurnallar nashr etildi. Ular orqali jadid ziyolilari xalqni siyosiy, ijtimoiy va madaniy masalalardan xabardor qilib bordilar. Matbuot sahifalarida ta’lim, ayollar huquqi, jamiyatni isloh etish, milliy uyg‘onish, vatanga muhabbat mavzulari keng yoritildi. Abdurauf Fitratning “Munozara” va “Qiyomat”, Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq”, Behbudiyning “Padarkush” asarlari millatni uyg‘otish, fikr va ruhiyatni yangilash yo‘lida yozilgan muhim adabiy manbalardir. Ushbu asarlar xalqni fikrlashga, o‘zligini tanishga, adolat va bilim sari intilishga undadi. Jadidlar millatni uyg‘otishda teatrning tarbiyaviy kuchini ham yaxshi tushundilar. Ular sahna san’ati orqali xalqni o‘ylantirish, jamiyatdagi adolatsizlik, jaholat va kamsitishlarni ochib berish imkonini ko‘rdilar. Mahmudxo‘ja Behbudiy 1913-yilda yozgan “Padarkush” dramasini Turkiston sahnasida namoyish etib, bu yo‘nalishga asos soldi. Keyinchalik Avloniy, Fitrat, Hamza kabi jadidlar ham teatr asarlari yaratdilar. Ushbu asarlar orqali ular xalqni o‘z hayotiga tanqidiy qarashga, bilim va taraqqiyotga intilishga undadilar. Teatr jadidchilik harakatining targ‘ib vositasiga aylangan holda, xalq orasida milliy uyg‘onish g‘oyalarini yoyishda muhim rol o‘ynadi. Chunki sahna orqali ilgari surilgan har bir obraz, har bir g‘oya tomoshabinning qalbiga bevosita ta’sir qilardi. Jadidlar uchun milliy o‘zlikni saqlash va vatanparvarlik tuyg‘usini uyg‘otish eng muhim vazifa edi. Ular millatni uyg‘otishning yagona yo‘li — milliy g‘urur, tarixiy xotira va ona tiliga hurmatni tiklashda deb bildilar. Jadidlar o‘z asarlarida “millat”, “vatan”, “ozodlik” tushunchalarini keng targ‘ib etdilar. Ularning nazarida haqiqiy taraqqiyot o‘zlikni anglashdan boshlanadi. Fitrat o‘zining “Hind sayohati” va “Munozara” asarlarida milliy iftixorni uyg‘otish, G‘arbdan ilm olish, ammo o‘z qadriyatlariga sodiq qolish zarurligini ta’kidlaydi. Behbudiy esa xalqni siyosiy ongini o‘stirishga, o‘z taqdirini o‘zi belgilash zarurligiga chaqiradi. Jadidlarning targ‘ibot usullari va ma’rifatparvarlik faoliyati Jadidchilik harakati tarixida xalq taqdiri uchun fidokorona kurashgan, millatni jaholat va qoloqlikdan qutqarishga butun umrini bag‘ishlagan bir qator buyuk siymolar bor. Ular orasida Ismoilbek G‘aspirinskiy, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdurauf Fitrat, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Abdulhamid Cho‘lpon, Ibrat kabi ma’rifatparvarlar alohida o‘rin tutadilar. Ushbu ziyolilar xalqni ma’rifatga chorlash, zamonaviy ta’limni joriy etish, milliy o‘zlikni uyg‘otish yo‘lida beqiyos xizmat qilganlar. Ismoilbek G‘aspirinskiy Jadidchilik g‘oyalarining shakllanishida Ismoilbek G‘aspirinskiyning roli beqiyosdir. U XIX asr oxirlarida Qrimda “usuli jadid” maktablarini tashkil etib, yangi o‘qitish usulini amaliyotga joriy qildi. G‘aspirinskiy 1883-yilda “Tarjimon” gazetasini nashr etib, musulmon xalqlarini birlashtirish, ularni ilm-fan va madaniyat yo‘li bilan taraqqiyot sari yetaklash g‘oyasini ilgari JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL surdi. Uning “Til birligi, fikr birligi, ish birligi” shiori keyinchalik Turkiston jadidchiligi uchun ham mafkuraviy dasturga aylandi. Uning g‘oyalari Turkistonga tez kirib keldi. 1893-yilda G‘aspirinskiy Toshkent, Samarqand va Buxoroga tashrif buyurib, mahalliy ziyolilar bilan uchrashdi va ularni yangi usuldagi maktablar tashkil etishga ruhlantirdi. Natijada “Muzaffariya” nomli jadid maktabi ochildi. Bu voqea o‘lkada jadidchilikning amaliy bosqichini boshlab berdi. Mahmudxo‘ja Behbudiy Mahmudxo‘ja Behbudiy jadidchilik harakatining eng faol va ilhomli rahbarlaridan biri edi. U o‘z faoliyatini xalqni ma’rifatli qilishga, siyosiy va ijtimoiy ongini yuksaltirishga bag‘ishladi. Behbudiy 1903-yildan boshlab Samarqandda yangi usul maktablarini tashkil etdi, o‘quv dasturlari tuzdi, darsliklar yozdi. U “Padarkush” nomli birinchi o‘zbek dramasini yaratib, teatr orqali xalqni o‘ylantirishni maqsad qildi. Shuningdek, “Samarqand”, “Oyna” kabi gazetalarni chiqarib, milliy uyg‘onish g‘oyalarini keng targ‘ib qildi. Uning “Har bir xalqning najoti — ilmda” degan fikri jadidchilikning bosh shioriga aylandi. Munavvarqori Abdurashidxonov Munavvarqori Abdurashidxonov jadid ta’lim tizimining asoschilaridan biri bo‘lib, Toshkentda birinchi yangi usul maktabini ochgan. U “Adibi avval” va “Adibi soniy” kabi darsliklarni yozib, zamonaviy o‘qitish metodikasini ishlab chiqdi. Munavvarqori, shuningdek, “Xurshid” va “Najot” gazetalarini nashr ettirib, Turkiston ziyolilarini jamiyatni isloh etish yo‘lida birlashtirishga harakat qildi. U millatni uyg‘otishning eng muhim vositasi sifatida ta’lim va matbuotni ko‘rgan. Abdurauf Fitrat Fitrat jadidchilik harakatiga mafkuraviy chuqurlik olib kirdi. U Istanbulda tahsil olayotgan paytda zamonaviy turk islohotchilari ta’sirida bo‘lib, millatni uyg‘otish uchun ilm, siyosiy ong va adolat zarurligini anglab yetdi. Uning “Munozara”, “Hind sayohati”, “O‘qish” kabi asarlari o‘zbek ziyolilari orasida katta ta’sir ko‘rsatdi. Fitrat ma’rifatni millatning ozodlikka yo‘lini ochadigan kuch deb bildi. U shuningdek, “Turkiston muxtoriyati” g‘oyasini ilgari surib, siyosiy mustaqillik masalasida ham faol bo‘ldi. Abdulla Avloniy Abdulla Avloniy ham jadidchilik harakatining yirik namoyandalaridan biri sifatida ta’lim, adabiyot va teatr sohalarida faoliyat yuritdi. U “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida yoshlarni axloqiy poklik, vatanparvarlik va insoniylik ruhida tarbiyalash zarurligini uqtirdi. Avloniy shuningdek, “Birinchi muallim”, “Ikkinchi muallim” kabi darsliklar yaratdi va teatr truppasini tashkil qilib, xalqni uyg‘otishga xizmat qildi. Jadidchilik harakati yetakchilari va ularning hissasi Jadidchilik harakatining yetakchilari orasida Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat, Abdulla Avloniy, Is’hoqxon Ibrat kabi ziyolilar muhim o‘rin tutadi. Ular nafaqat o‘qituvchilar va yozuvchilar, balki millatning taqdiri uchun kurashgan fidoyilar edilar. Behbudiy o‘z asarlarida milliy uyg‘onish g‘oyasini ilgari surgan bo‘lsa, Fitrat ijtimoiy-falsafiy asarlari orqali xalqni mustamlakachilikka qarshi kurashga chorlagan. Munavvarqori esa yangi usul maktablarini tashkil etishda va o‘qituvchilar tayyorlashda katta xizmat ko‘rsatgan. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Jadidchilik va milliy uyg‘onish jarayoni Jadidchilik harakati o‘zbek xalqining milliy uyg‘onish davrida hal qiluvchi o‘rin tutdi. U millatni o‘z tarixiga, madaniyatiga, tiliga bo‘lgan hurmatni tikladi. Jadidlar xalqni ozodlik, mustaqillik va adolat g‘oyalariga da’vat etdilar. Ularning sa’y-harakatlari natijasida Turkiston muxtoriyati kabi siyosiy tashabbuslar yuzaga keldi. Jadidlar milliy istiqlolni ma’rifat, ilm va birlik orqali qo‘lga kiritish mumkin deb ishonishgan. Bugungi kunda ularning merosi O‘zbekistonda milliy g‘oya, ma’naviyat va ta’lim tizimi rivojida asosiy manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Xulosa Xulosa qilib aytganda, jadidchilik harakati O‘zbekiston tarixida milliy uyg‘onishning asosiy omillaridan biri sifatida tarixda muhim o‘rin tutadi. Jadidlar o‘z faoliyatlari bilan xalqni jaholatdan ma’rifat sari yetakladilar, ilm-fan, ta’lim va madaniyat rivojiga katta hissa qo‘shdilar. Ularning g‘oyalari bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan. Behbudiy, Fitrat, Avloniy, Cho‘lpon singari jadidlarning boy ilmiy-ijodiy merosi yosh avlodni vatanparvarlik, tafakkur erkinligi va ma’naviy barkamollikka undashda beqiyos ahamiyatga ega. Uchinchi Renessans g‘oyasini amalga oshirish yo‘lida jadidlarning ma’rifatparvarlik merosi ibrat maktabi sifatida xizmat qilmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Behbudiy, M. (1914). “Turkiston qayg‘usi”. Toshkent: Turkiston Matbaasi. 2. Fitrat, A. (1926). “Qiyomat”. Toshkent: Chulpon nashriyoti. 3. Karimov, I. (2001). “O‘zbekistonning ma’rifatparvarlik harakati”. Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti. 4. Alimov, M. (2013). “Jadidlar va ularning milliy uyg‘onish harakatidagi o‘rni”. Toshkent: Ma’naviyat. 5. Turdiyev, S. (2017). “O‘zbek jadidlari va ularning ilmiy merosi”. Samarqand: Samarqand universiteti nashriyoti. 6. Poziljonov, J.Q. (2022). “Jadidchilik va milliy uyg‘onishda g‘oyaviy qarashlar hamda targ‘ibot usullari”. Andijon davlat pedagogika instituti. 7. Esanov, F.D. (2021). “Jadidchilik harakatining vujudga kelishi va ijtimoiy-falsafiy ahamiyati”. Buxoro davlat universiteti. 8. Central Asian Journal of Education and Innovation (2023). “Jadidchilik harakati va Uchinchi Renessans konsepsiyasi”. 9. Karimjonova, S.A. (2022). “Jadidchilik harakati va uning o‘zbek milliy uyg‘onishidagi roli”. Buxoro davlat universiteti.