BIOLOGIYANI O'QITISHDA O'QUVCHILARDA MUAMMOLI VAZIYATLARNI TAHLIL QILISH VA ULARNI YECHISH YO'LLARI (KOREYA TA'LIMI MISOLIDA)

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Ochilov Azizjon Shuxrat o‘g‘li Jizzax davlat pedagogika unversiteti Tabiiy fanlar fakulteti Biologiya kafedrasi o‘qituvchi [email protected] Òktamova Muxlisa Raxmatilla qizi Tabiiy fanlar fakulteti Biologiya yònalishi 4-kurs 222-22-guruh talabasi Tursunqulova Ozoda Baxtiyor qizi Biologiya yònalishi 4-kurs 222-22-guruh talabasi BIOLOGIYANI O‘QITISHDA O‘QUVCHILARDA MUAMMOLI VAZIYATLARNI TAHLIL QILISH VA ULARNI YECHISH YO‘LLARI (KOREYA TA’LIMI MISOLIDA) Annotatsiya: Ushbu maqolada biologiya fanini o‘qitishda o‘quvchilarda muammoli vaziyatlarni tahlil qilish va ularni samarali yechish ko‘nikmalarini shakllantirish masalalari yoritilgan. Koreya Respublikasi ta’lim tizimi misolida o‘quvchilarning ilmiy fikrlash, muammoni tahlil qilish va tajribaviy yondashuv asosida yechim topish kompetensiyalari o‘rganilgan. Mazkur yondashuvlar o‘zbek ta’lim tizimiga tatbiq etilganda biologiya fanini o‘qitish sifatini oshirish, o‘quvchilarning mustaqil fikrlash va tahlil qilish malakasini rivojlantirish imkonini beradi. Maqolada Koreya ta’limi tajribasi tahlil qilinib, ularning innovatsion metodikasi, muammoli o‘qitish texnologiyalari va biologik tajriba asosida o‘qitish modellari keng yoritilgan. Kalit so‘zlar: biologiya ta’limi, muammoli vaziyat, Koreya ta’lim tizimi, tahliliy fikrlash, innovatsion metodika, mustaqil ta’lim, kompetensiya, tajribaviy yondashuv. Аннотация: В данной работе рассматриваются вопросы формирования у учащихся навыков анализа проблемных ситуаций и поиска эффективных решений при обучении биологии. На примере системы образования Республики Корея исследованы компетенции учащихся, связанные с научным мышлением, аналитическим подходом и экспериментальным поиском решений. Применение этих подходов в системе образования Узбекистана способствует повышению качества преподавания биологии, развитию самостоятельного и критического мышления учащихся. В работе проанализирован опыт корейской школы, описаны инновационные методики, технологии проблемного обучения и экспериментальные модели преподавания биологии. Ключевые слова: обучение биологии, проблемная ситуация, система образования Кореи, аналитическое мышление, инновационная методика, самостоятельное обучение, компетенция, экспериментальный подход. Abstract: This study explores the development of students’ analytical and problem-solving skills in biology education. Using the example of the South Korean education system, the research analyzes how students acquire competencies in scientific thinking, problem analysis, and JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL experimental approaches to finding solutions. Adapting these methods within Uzbekistan’s education system can enhance the quality of biology teaching, promote students’ independent and critical thinking, and strengthen their inquiry-based learning abilities. The paper highlights South Korea’s innovative teaching methods, problem-based learning technologies, and experimental models applied in biology education. Keywords: biology education, problem-based learning, Korean education system, analytical thinking, innovative methodology, independent learning, competence, experimental approach. Zamonaviy ta’lim jarayoni o‘quvchini tayyor bilim oluvchidan faol o‘rganishga, tahlil qilishga va muammoli vaziyatlardan mustaqil chiqish yo‘lini topishga o‘rgatishga qaratilgan. Biologiya fani esa bu jarayon uchun eng tabiiy muhit hisoblanadi — unda hayotiy kuzatishlar, tajribalar, sababoqibat bog‘lanishlari orqali o‘quvchi tafakkuri chuqurlashadi. Koreya Respublikasi tajribasi shuni ko‘rsatadiki, ta’limda muammoli vaziyatlarni yaratish va ularni tahlil qilish asosida o‘rganish (Problem-Based Learning — PBL) o‘quvchilarning tanqidiy fikrlashini, ijodiy yondashuvini va fanlararo bog‘lanishlarni anglash qobiliyatini sezilarli rivojlantiradi. Muammoli o‘qitish — bu o‘quvchini tayyor javob emas, yechim topish jarayoniga faol jalb etuvchi metoddir. Bu yondashuvda o‘qituvchi yo‘lboshchi rolini bajaradi, o‘quvchi esa tahlilchi va izlanuvchi sifatida faol ishtirok etadi. Biologiya fanida bunday metodning ahamiyati shundaki, tabiatdagi jarayonlar ko‘p hollarda murakkab va ko‘p omilli bo‘lib, ular sababini tushunish uchun o‘quvchi mantiqan fikrlashni o‘rganadi. Masalan, 8-sinfda “Ekologik muvozanat” mavzusini o‘rganishda o‘qituvchi quyidagi savolni beradi: “Agar daryo bo‘yidagi baliqlar soni keskin kamaygan bo‘lsa, bunga qanday sabablar bo‘lishi mumkin?” Bu savol o‘quvchini turli jihatdan fikrlashga majbur etadi: suv ifloslanishi, oziqa zanjiridagi o‘zgarish, suv haroratining ortishi yoki inson omili haqida tahliliy fikrlaydi. Shu tarzda muammoli vaziyat o‘quvchini izlanishga undaydi. Koreya Respublikasining umumiy o‘rta ta’lim tizimi dunyoda eng ilg‘orlardan biri hisoblanadi. 1990-yillardan boshlab mamlakatda PBL (Problem-Based Learning) keng joriy etilib, ayniqsa tabiiy fanlar, jumladan biologiya fanida asosiy metodlardan biri sifatida qaraladi. Koreya maktablarida biologiya darslari quyidagi bosqichlarda o‘tkaziladi: - Muammo holatini taqdim etish – o‘quvchilar real hayotiy vaziyat asosida savol yoki masalaga duch kelishadi. - Gipoteza ilgari surish – o‘quvchilar o‘z taxminlarini ilgari suradilar. - Ma’lumot to‘plash – o‘quvchilar mustaqil tarzda tadqiqot olib boradi (tajriba, internet, darslik, laboratoriya). - Tahlil va munozara – guruhlar o‘z natijalarini muhokama qilib, umumiy xulosaga keladilar. - Refleksiya – o‘quvchilar o‘z o‘rganish jarayonini tahlil qiladilar. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Bu jarayon o‘quvchilarni mustaqil, tanqidiy va ijodiy tafakkurga ega shaxs sifatida shakllantiradi. Koreyada muammoli o‘qitish tizimi kiritilgandan so‘ng: o‘quvchilarning PISA tabiiy fanlar ko‘rsatkichlari 2006-yildan 2018-yilgacha jahonning ilk 10 taligida saqlanib kelmoqda; biologiya fanida mustaqil fikrlash va fanlararo integratsiya ko‘rsatkichlari 30% ga oshgan; o‘qituvchilarning dars ishlanmalari 70% hollarda muammoli vaziyat asosida tuzilmoqda. Misol: Seuldagi “Daegu High School”da o‘qituvchi o‘quvchilarga “Klimat o‘zgarishining o‘simliklarda fotosintez jarayoniga ta’siri” mavzusida loyiha berib, har bir guruhdan turli omillarni tahlil qilishni so‘ragan. Natijada o‘quvchilar harorat, yorug‘lik, karbonat angidrid miqdorini o‘rganish orqali o‘z ilmiy gipotezalarini yaratishgan. Bu tajriba ularning analitik tafakkurini kuchaytirgan, darsni esa hayotiy va ilmiy asoslangan jarayonga aylantirgan. O‘zbekiston maktablarida ham mustaqil va muammoli o‘qitish elementlari joriy etilmoqda. Ammo tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki: o‘qituvchilar ko‘proq nazariy yondashuvdan foydalanadi, amaliy muammoli vaziyatlar kam; o‘quvchilarni mustaqil tahlilga undaydigan topshiriqlar (grafik, tajriba, loyiha, munozara) yetarli darajada qo‘llanilmaydi; baholash jarayonida natija emas, jarayonni ham inobatga olish tizimi hali to‘liq shakllanmagan. Shu sababli Koreya tajribasini mahalliy sharoitda quyidagi yo‘llar bilan tatbiq etish maqsadga muvofiq: Har bir biologiya darsida kamida bitta muammoli savol yoki hayotiy vaziyat kiritish. O‘quvchilarga mustaqil tadqiqot topshiriqlari berish (masalan, mahalliy ekologik muammolarni tahlil qilish). Baholashda ijodiy fikrlash, tahliliy yondashuv va guruhdagi hamkorlikni hisobga olish. O‘qituvchilar uchun muammoli o‘qitish metodikasi bo‘yicha seminar va onlayn kurslar tashkil etish. Xulosa Biologiya fanini o‘qitishda muammoli vaziyatlardan foydalanish o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, tahliliy yondashuv, ilmiy izlanish va hayotiy muammolarni hal etish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Koreya ta’lim tizimi bu borada muvaffaqiyatli tajriba to‘plagan: u yerda o‘qituvchi — bilim manbai emas, balki yo‘lboshchi; o‘quvchi esa bilimni izlab topuvchi subyekt sifatida qaraladi. Muammoli o‘qitish — bu faqat yangi metod emas, balki ta’lim falsafasidagi burilish nuqtasidir. Biologiya fanida bu metod o‘quvchining: mustaqil o‘rganish qobiliyatini, ilmiy tahlil va kuzatish madaniyatini, tanqidiy va ijodiy fikrlashini shakllantiradi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Koreya tajribasi shuni ko‘rsatadiki, muammoli vaziyatlarga asoslangan o‘qitish o‘quvchilarni passiv bilim oluvchidan faol izlovchiga aylantiradi. Bu yondashuv nafaqat fan bo‘yicha natijalarni, balki shaxsiy rivojlanish, ijtimoiy muloqot, hamkorlikda ishlash, mas’uliyat va refleksiya darajasini ham oshiradi. O‘zbekiston ta’lim tizimida ushbu yondashuvni tatbiq etish uchun quyidagi choratadbirlar muhim: - Biologiya darslarida hayotiy muammolar asosida topshiriqlarni ishlab chiqish (masalan, ekologik, sog‘lom turmush yoki oziq-ovqat xavfsizligi bilan bog‘liq). - O‘quvchilarni mustaqil tahlilga, izlanishga va tajriba o‘tkazishga yo‘naltirish. - O‘qituvchilarni muammoli o‘qitish bo‘yicha metodik treninglar va seminarlarda muntazam o‘qitish. - Baholash tizimini o‘zgartirib, o‘quvchining fikrlash jarayonini ham baholash. Natijada O‘zbekiston maktablarida biologiya darslari yanada jonli, tahliliy va zamonaviy ruhda tashkil etiladi. O‘quvchilar hayotiy muammolarni hal eta oladigan, ilmiy asosda fikr yurita oladigan shaxslar sifatida shakllanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ta’lim tizimini rivojlantirishning 2030-yilgacha bo‘lgan konsepsiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni. — Toshkent, 2019. 2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Xalqaro baholash dasturlari (PISA, TIMSS, PIRLS)da ishtirok etishga tayyorgarlik ko‘rish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori. — Toshkent, 2020. 3. Jumayev, N. & Yusupova, Z. (2022). Biologiya ta’limida innovatsion metodlardan foydalanish asoslari. — Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti. 4. Karimova, N. (2021). Muammoli ta’lim texnologiyasi va uni biologiya darslarida qo‘llash. — “Pedagogika va innovatsiyalar” jurnali, №4. 5. Shodmonova, M. (2023). Koreya ta’lim tizimi tajribasi va uni O‘zbekiston ta’lim tizimiga integratsiya qilish yo‘llari. — “Ilm va ta’lim” jurnali, №6. 6. Hasanov, I. (2020). O‘quvchilarda tahliliy fikrlashni rivojlantirish metodlari. — Toshkent: TDPU nashriyoti 1.