TOG' CHANG'ICHILARNING KO'P YILLIK TAYYORGARLIK TIZIMIDA UMUMIY VA MAXSUS JISMONIY TAYYORGARLIKNING O'ZARO INTEGRATSIYASI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL O’zbekiston Milliy Universiteti kimyo fanlari doktori, professor Hayitbaev A Shaxrisabz tumani 53-sonli maktab kimyo fani o’qituvchisi Ashurova H.S. SALVIA OFFICINAL O’SIMLIGI TARKIBIDAGI AYRIM EFIR MOYLARINING KOLIT OQSILI BILAN BOG’LANISHLARINI AUTODOCK DASTURI YORDAMIDA O’RGANISH Annotatsiya:Dorivor o’simliklar insoniyatga juda qadim zamonlardayoq ma’lum bo’lib,ulardan nafaqat oziqovqat ,balki biologik faol moddalar manbai sifatida ham foydalanishgan.Hozirgi kunda dorivor o’simliklarni o’rganish respublikamizda jadal rivojlanayotgan sohalar qatoriga kiradi.Izlanishlar natijalariga ko’ra,dorivor o‘simliklar tarkibida juda ko’plab biologic faol birikmalarni saqlagani,ularning ichidan efir moylari muhim modddalar ekanligini ko’rsatadi.Salvia officinal o’simligi tarkibidagi efir moylaridan yangi dori vositalarini ishlab chiqarish maqsadida o’simlikda uchraydigan ayrim efir moylarini kolit oqsili bilan bog’lanishlarini autodock dasturi yordamida nazariy jihatdan o’rganildi. Kalit so’zlar:Autodock,kolit oqsili,1,8-sineol,13-epimanool, β -tuyon, kamfora, etilizoallogolat, palmitin kislota,ligand Kirish:Kolit oqsili PDB ma’lumotlar bazasidan yuklab olindi va VGLTools v1.5.7 dasturida qo’shimcha birikmalardan tozalandi hamda molekulyar doking uchun tayyor holatga keltirildi.Faol markaz atrofidagi ta’sirlashish maydoni 126 125 122 (A3) o’lchamda keltirildi.Oqsil-ligand molekulyar doking jarayoni 200 siklda olib borildi.Oqsil faol markazlari P2Rank online serverida topildi.Ligand molekulalarining kolit oqsiliga bog’lanish energiyalari AutoDock 4.2 dasturida olib borildi va uning natijalari jadvalda keltirildi. 1-jadval Ayrim efir moylarining kolit oqsili bilan bog’lanishini AutoDock dasturi yordamida o’rganish natijalari. № Ligand Ligand bilan vodorod bog’lanishlarda ishtirok etuvchi guruh Ligand bilan ta’sirlashishda ishtirok etuvchi faol aminokislotalar 1 1.8-sineol - ILE126, ALA122, ILE161, GLN62, JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL LEU66, TYR65 2 13-epimanool ASP145 LEU94, LEU92, ASN140, LEU66, TRP81, MET149, PRO82, GMJ201 3 Kamfora GLN62 LYS160, TYR65, ILE161, LEU66, ALA122, ILE126 4 β -tuyon - LEU67, ARG68, GLN64, THR60, LEU114, ASN117, GLN59, LEU63 5 Etilizoallogolat ILE1O1 GLU49, PRO45, PRO46, PRO47, PRO48, PRO104, LYS102, TYR98 6 Palmitin kislota - ASP88, VAL87, PRO86, PRO45, PRO46, PRO47, PRO48, PRO104, TYR98, ILE104, LYS102 Jadvaldan ko’rinib turibdiki, kolit oqsili tarkibidagi aminokislotalar bilan folia salvia officinalis o’simligida uchrovchi ayrim efir moylar o’zaro bog’lanishlar orqali bog’lana olarkan. Bunda 13epimanool, kamfora, etilizoallogolatlar kolit oqsilidagi aminokislotalar bilan oddiy hamda JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL vodorod bog’lanish hosil qilib bog’lanadi. Qolgan efir moylari esa oddiy bog’lanish orqali bog’langan. 1-rasm:1.8-sineolning kolit oqsili bilan bog'lanish konformatsiyalari. Rasmda 1.8-sineolning kolit oqsili bilan bog’lanishining 2D va 3D ko’rinishlari keltirilgan.Dastur oqsil+ligand sutrukturasining optimal fazoviy tuzilishini aniqlab, bog'lanish mumkin bo'lgan va bog'lanish uchun kerak bo’ladigan minimal energiya talab qiladigan oqsil+ligand konformatsiyasini hosil qiladi.Unga ko’ra ligand oqsilning ILE126, ALA122, ILE161, GLN62, LEU66, TYR65 aminokislotalari bilan vander-vals va elektrostatik kuchlar orqali bog’langan.Ligand+oqsil o’rtasida vodorod bog’lanishlar ishtirok etmagan. Ligand+oqsil o’rtasidagi maqbul energiya -5.93 kkal/molni tashkil etadi. 2-rasm.13-epimanoolning kolit oqsili bilan bog'lanish konformatsiyalari. Rasmda 13-epimanoolning kolit oqsili bilan bog’lanishining 2D va 3D ko’rinishlari keltirilgan.Dastur oqsil+ligand sutrukturasining optimal fazoviy tuzilishini aniqlab, bog'lanish mumkin bo'lgan va bog'lanish uchun kerak bo’ladigan minimal energiya talab qiladigan oqsil+ligand konformatsiyasini hosil qiladi.Unga ko’ra ligand oqsil tarkibidagi LEU94, LEU92, ASN140, LEU66, TRP81, MET149, PRO82, GMJ201 aminokislotalar bilan vandervals va elektrostatik kuchlar orqali bog’langan bo’lsa, ASP145 aminokislota bilan vodorod bog’lanishlar orqali bog’langan. 13-epimanool +kolit oqsili o’rtasdagi bog’lanish uchun eng minimal energiya -6.36 kkal/molni tashkil etadi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 3-rasm: β -tuyonning kolit oqsili bilan bog'lanish konformatsiyalari Rasmda β -tuyonning kolit oqsili bilan ligand+oqsil bo’yicha bog’lanishining 2D va 3D ko’rinishlari keltirilgan. Dastur yordamida oqsil +ligand sutrukturasining optimal fazoviy tuzilishini aniqlandi. Bog'lanish uchun kerak bo’ladigan minimal energiya talab qiladigan oqsil+ligand konformatsiyalari hosil qilindidi. Unga ko’ra ligand+oqsil bog’lanishiga LEU67, ARG68, GLN64, THR60, LEU114, ASN117, GLN59, LEU63 aminokislotalarining ligand bilan vander-vals va elektrostatik kuchlar orqali bog’lanishi hisobida sodir bo’ladi. Bu bog’lanish uchun kerak bo’ladigan eng minimal energiya -5.77 kkal/molni tashkil etadi.Ligand+oqsil bog’lanishiga vodorod bog’lanishlari ishtirok etmaydi. 4-rasm: Kamforaning kolit oqsili bilan bog'lanish konformatsiyalari Rasmda kamforaning kolit oqsili bilan ligand+oqsil bilan bog’lanishining 2D va 3D ko’rinishlari keltirilgan. Dastur yordamida oqsil+ligand sutrukturasining optimal fazoviy tuzilishi aniqlandi. Bog'lanish uchun minimal energiya talab qiladigan oqsil+ligand konformatsiyalari hosil qilindi. Bu komformatsiyalar ligand+oqsil bog’lanishiga LYS160, TYR65, ILE161, LEU66, ALA122, ILE126 aminokislotalarining ligand bilan vandervals va elektrostatik kuchlar hamda GLN62 aminokislota bilan vodorod bog’lanishi hisobida sodir bo’ladi. Bu bog’lanish uchun kerak bo’ladigan eng minimal energiya -5.84 kkal/molni tashkil etadi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 5-rasm: Palmitin kislotasining kolit oqsili bilan bog'lanish konformatsiyalari. Rasmda palmitin kislotasi kolit oqsili bilan ligand+oqsil bilan bog’lanishining 2D va 3D ko’rinishlari keltirilgan. Dastur yordamida oqsil +ligand sutrukturasining optimal fazoviy tuzilishi aniqlandi. Bog'lanish uchun minimal energiya talab qiladigan oqsil+ligand konformatsiyalari hosil qilindi. Bu komformatsiyalar ligand+oqsil o’rtasida ASP88, VAL87, PRO86, PRO45, PRO46, PRO47, PRO48, PRO104, TYR98, ILE104, LYS102 aminokislotalarining ligand bilan van-dervaals va elektrostatik kuchlar yordamida bog’lanish sodir bo’ladi. Vodorod bog’lanishda ishtirok etmaydi. Bu bog’lanish uchun kerak bo’ladigan eng minimal energiya -3.80 kkal/molni tashkil etadi. 6-rasm: Etilizollogolatning kolit oqsili bilan bog'lanish konformatsiyalari Rasmda palmitin kislotasi kolit oqsili bilan ligand+oqsil bilan bog’lanishining 2D va 3D ko’rinishlari keltirilgan.Dastur yordamida oqsil+ligand sutrukturasining optimal fazoviy tuzilishi aniqlandi.Bog'lanish uchun minimal energiya talab qiladigan oqsil+ligand konformatsiyalari hosil qilindi.Bu komformatsiyalar ligand+oqsil o’rtasida GLU49, PRO45, PRO46, PRO47, PRO48, PRO104, LYS102, TYR98 aminokislotalarining ligand bilan van-dervaals va elektrostatik kuchlar yordamida hamda ILE1O1 aminokislota bilan esa vodorod bog’lanishlar orqalibog’lanadi. Bu bog’lanish uchun kerak bo’ladigan eng minimal energiya -7.69 kkal/molni tashkil etadi. 2-jadval Ligand va oqsil komformatsiyalari o’rtasidagi bog’lanish energiyalari (∆Gbinding=kkal/mol) JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Jadvaldan ko’rinadiki, autodock dasturi orqali oqsil+ligand sutrukturasining optimal fazoviy tuzilishini aniqlanib, bog'lanish uchun minimal energiya talab qilinadigan oqsil+ligand konformatsiyasiyalarini hosil qiladi. Oqsil+ligand o'rtasida hosil bo’ladigan bog'lanish energiyasini – vodorod bog'lanish, Van-dervaals, elektrostatik energiyalari hamda erish energiyasi qiymatlarining umumiy yig'indisi hosil qiladi. Kolit tarkibidagi oqsil molekulasi igandlar bilan bog’langanda bog’lanish energiyasi eng kam bo’ladigan 10 xil oqsil+ligand komformatsiyalari hosil bo’ldi.Bunda eng minimal bog’lanish energiyasi -7.69 kkal/mol ga ega bo’lgan ligand sifatida etilizoallogolat olindi.eng yuqori energiyaga ega bo’lgani ligand sifatida palmitin kislotasi olindi.Uning energiyasi -3.80 kkal/mol ga teng. Xulosa:Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, Autodock dasturi yordamida biologik faol birikmalarning aktivliklarini bilish mumkin.Yuqorida olingan natijalardan ko’rish mumkinki, bog’lanish energiyasi qanchalik kichik bo’lsa, ligandning oqsil bilan bog’lanishi shuncha barqaror bo’lib, ligandning biologik faolligi shuncha yuqori bo’ladi.Etilizoallogolat moddasining biologik faolligi yuqori bo’lsa,palmitin kislotasining biologik faolligi esa shuncha past bo’lishini nazariy jihatdan autodock dasturida o’rganildi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1.Kuntz ID, Blaney JM, Oatley SJ, Langridge R, Ferrin TE. A geometric approach to macromolecule‐ligand interactions. J Mol Biol.1982; 161:269–288. 2. Goodsell DS, Olson AJ. Automated docking of substrates to proteins by simulated annealing. Proteins Struct Funct Genet.1990;8:195–202 3. Zhang Y, Sanner MF. Docking flexible cyclic peptides with AutoDock CrankPep. J Chem Theory Comput. 2019; 15: 5161–5168 JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 4. Rentzsch R, Renard BY. Docking small peptides remains a great challenge: An assessment using AutoDock Vina. Brief Bioinform.2015;16:1045–1056. 5. Damborskỳ J, Petrek M, Banáš P, Otyepka M (2007) Identification of tunnels in proteins, nucleic acids, inorganic materials and molecular ensembles. Biotechnol J 2:62–67. 6. Sharma A. D., Inderjeet K. Molecular docking and pharmacokinetic screening of eucalyptol (1, 8 cineole) from eucalyptus essential oil against SARS-CoV-2 //Notulae Scientia Biologicae. – 2020. – Т. 12. – №. 3. – С. 536-545. 7. Delamare A. P. L. Antibacterial activity of the essential oils of Salvia officinalis L. and Salvia triloba L. cultivated in South Brazil //Food chemistry. – 2007. – Т. 100. – №. 2. – С. 603608. 8. Sousa S. F., Fernandes P. A., Ramos M. J. Protein–ligand docking: current status and future challenges //Proteins: Structure, Function, and Bioinformatics. – 2006. – Т. 65. – №. 1. – С. 15-26. 9. Roby M. H. H. Evaluation of antioxidant activity, total phenols and phenolic compounds in thyme (Thymus vulgaris L.), sage (Salvia officinalis L.), and marjoram (Origanum majorana L.) extracts //Industrial Crops and Products. – 2013. – Т. 43. – С. 827-831.