VIRTUAL TA'LIM MUHITIDA O'QUVCHILARNING KOMMUNIKATIV VA AXLOQIY MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1528 VIRTUAL TA’LIM MUHITIDA O‘QUVCHILARNING KOMMUNIKATIV VA AXLOQIY MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH Normatov Sultonmurod Bekpo‘latovich¹, Abdulakimova Odina² ¹ CHDPU o‘qituvchisi, 2 CHDPU talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17461963 Annotatsiya. Mazkur maqolada zamonaviy ta’lim tizimida o‘quvchilarning virtual pedagogik madaniyatini shakllantirish masalasi keng yoritilgan bo‘lib, bu jarayonning pedagogik, axloqiy va texnologik jihatlari tahlil etiladi. Bugungi kunda ta’lim jarayonining bosqichma-bosqich raqamli va onlayn muhitga o‘tishi o‘quvchilardan nafaqat axborot texnologiyalaridan samarali foydalanishni, balki virtual muhitda madaniyatli muloqot, o‘zini tutish va axloqiy mas’uliyatni ham talab etmoqda. Shu nuqtayi nazardan, maqolada o‘quvchilarda pedagogik madaniyatni raqamli vositalar orqali shakllantirish yo‘llari, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi virtual muloqotning etika qoidalari, shuningdek, interaktiv o‘qitish metodlarining o‘rni tahlil qilinadi. Tadqiqotda, shuningdek, onlayn ta’lim muhitida xavfsizlikni ta’minlash, axborot madaniyatini rivojlantirish hamda o‘qituvchilarning raqamli kompetensiyasini oshirish orqali o‘quvchilarda mas’uliyatli va madaniyatli yondashuvni shakllantirish muhimligi ko‘rsatib o‘tilgan. Maqolada virtual ta’lim sharoitida o‘quvchilarning pedagogik axloqiy fazilatlarini rivojlantirish, hurmat, hamkorlik va muomala madaniyatini mustahkamlashga doir amaliy tavsiyalar berilgan. Ushbu maqola ta’lim muassasalari, pedagoglar va o‘quvchilarga mo‘ljallangan bo‘lib, unda virtual pedagogik madaniyatni rivojlantirishning asosiy tamoyillari, uni ta’lim jarayoniga bosqichma-bosqich integratsiya qilish usullari hamda internet xavfsizligi va ijtimoiy mas’uliyatni oshirish yo‘llari yoritilgan. Kalit so‘zlar: virtual pedagogik madaniyat, raqamli ta’lim, onlayn muloqot, pedagogik axloq, axborot texnologiyalari, interaktiv metodlar, internet xavfsizligi, o‘quvchi faoliyati. Kirish: Hozirgi davrda ta’lim tizimi global miqyosda tub islohotlar va innovatsion o‘zgarishlarni boshdan kechirmoqda. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining, xususan internet va raqamli platformalarning jadal rivojlanishi natijasida ta’lim jarayonlari tobora onlayn va gibrid shakllarga o‘tmoqda. Ushbu jarayon nafaqat o‘qitish metodikasini, balki pedagogik madaniyatning yangi ko‘rinishlarini ham shakllantirishni talab etmoqda. Zamonaviy ta’limda virtual pedagogik madaniyat tushunchasi alohida ahamiyat kasb etadi. Bu atama o‘quvchilarning raqamli va onlayn muhitda axloqiy me’yorlarga amal qilgan holda, samarali o‘rganish va muloqot qilish ko‘nikmalarini anglatadi. Virtual pedagogik madaniyat o‘quvchilarni raqamli makonda madaniyatli muloqot yuritish, o‘z fikrini to‘g‘ri ifodalash, axborot xavfsizligiga rioya etish hamda ta’lim jarayonida pedagogik odob qoidalariga amal qilishga o‘rgatadi. Bugungi raqamli jamiyat sharoitida o‘quvchilarning virtual pedagogik madaniyatini shakllantirish nafaqat zamon talabi, balki ta’lim jarayonining ajralmas tarkibiy qismi sifatida qaralmoqda. Shu bois ushbu masalaning nazariy asoslarini o‘rganish, amaliy yo‘llarini INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1529 aniqlash va samarali pedagogik tamoyillarini ishlab chiqish dolzarb ilmiy vazifalardan biridir. Asosiy qism: 1. Virtual pedagogik madaniyatning mazmuni Virtual pedagogik madaniyat deganda, o‘quvchilarning onlayn ta’lim jarayonida axloqiy, madaniy va ma’naviy qadriyatlarga tayanib, samarali muloqot o‘rnatish va axborot texnologiyalaridan ongli, maqsadga yo‘naltirilgan tarzda foydalanish qobiliyati tushuniladi. Bu tushuncha nafaqat o‘quvchilarning texnik bilim va ko‘nikmalarini rivojlantirishni, balki ularda pedagogik axloq, madaniy muomala, hurmat va mas’uliyat kabi sifatlarni shakllantirishni ham o‘z ichiga oladi. Virtual pedagogik madaniyat o‘quvchining raqamli makonda o‘zini to‘g‘ri tutishi, boshqalar fikriga hurmat bilan yondashishi va onlayn muhitda madaniyatli muloqot yuritishini ta’minlaydi. 2. Virtual ta’limning mohiyati va ustun jihatlari Axborot texnologiyalari va internet imkoniyatlarining kengayishi natijasida virtual ta’lim jadal rivojlanib, zamonaviy ta’lim tizimining ajralmas qismiga aylangan. Virtual ta’limning asosiy ustunliklari quyidagilarda namoyon bo‘ladi: Global ta’lim imkoniyati: Onlayn platformalar o‘quvchilarga dunyoning istalgan nuqtasidan ta’lim olish imkonini beradi, bu esa ta’limda teng imkoniyatlar yaratadi. Moslashuvchan o‘qish muhiti: O‘quvchilar o‘z vaqtlarini mustaqil rejalashtirib, shaxsiy ehtiyoj va qobiliyatlariga mos tarzda o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Resurslar xilma-xilligi: Virtual ta’lim tizimi video darslar, testlar, muhokama forumlari, interaktiv materiallar kabi ko‘p funksiyali o‘quv vositalaridan samarali foydalanish imkonini yaratadi. 3. O‘quvchilarda virtual pedagogik madaniyatni shakllantirish yo‘nalishlari Pedagogik axloq va o‘zaro hurmatni rivojlantirish: Onlayn o‘quv muhitida o‘quvchilarni madaniyatli muloqotga, bir-birini hurmat qilishga va etik qoidalarga rioya etishga o‘rgatish muhim. Internetdagi anonimlik ularni mas’uliyatsiz xatti-harakatlardan saqlashi kerak. Axborotdan oqilona foydalanish: O‘quvchilarga ishonchli manbalarni aniqlash, ma’lumotni tahlil qilish va plagiatdan saqlanish bo‘yicha ko‘nikmalar berilishi zarur. Bu ularni mustaqil fikrlovchi shaxs sifatida tarbiyalaydi. Interaktiv o‘qitish metodlari: Onlayn muhitda videokonferensiyalar, guruh ishlari, forumlar va muhokamalar orqali o‘quvchilarning faolligini oshirish, muloqot ko‘nikmalarini shakllantirish o‘qituvchining asosiy vazifalaridan biridir. Pedagogik etika va mas’uliyat: Virtual ta’limda o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi o‘zaro ishonch, hurmat va madaniy muhitni shakllantirish orqali ta’lim jarayonining samaradorligi ortadi. 4. Virtual platformalarda xavfsizlikni ta’minlash Onlayn ta’limda o‘quvchilarning axborot xavfsizligini ta’minlash eng muhim masalalardan biridir. Raqamli muhitda ularning shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilish, kiberhujumlar, zararli dasturlar va soxta kontentdan saqlash uchun tizimli chora-tadbirlar ko‘rilishi lozim. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1530 Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish: O‘quvchilarga maxfiylikni saqlash, shaxsiy ma’lumotlarni begonalarga oshkor etmaslik ko‘nikmalari berilishi kerak. Internet xavfsizligi bo‘yicha o‘quv mashg‘ulotlari: O‘quvchilarga onlayn xavfxatarlar, kiberbulling, zararli havolalar va ijtimoiy tarmoqlardagi manipulyatsiyalardan himoyalanish yo‘llari o‘rgatilishi zarur. 5. Virtual pedagogik madaniyatni shakllantirishda o‘qituvchining o‘rni O‘qituvchi virtual ta’lim jarayonida faqat bilim manbai emas, balki madaniy yo‘lboshchi va axloqiy namuna sifatida muhim rol o‘ynaydi. U o‘quvchilarda axborot texnologiyalaridan to‘g‘ri foydalanish, madaniy muloqot yuritish, xavfsizlikka rioya qilish va pedagogik etika qoidalarini o‘zlashtirishda yetakchi shaxsdir. O‘qituvchilarning metodik mahorati, texnologik savodxonligi va kommunikativ yondashuvi virtual madaniyatni shakllantirish samaradorligini belgilaydi. Shu bois, har bir pedagog zamonaviy raqamli vositalarni chuqur o‘zlashtirgan, axloqiy qadriyatlarni ta’lim jarayoniga integratsiya qilgan holda faoliyat yuritishi lozim. O‘qituvchilar o‘quvchilarning virtual ta’lim jarayonida muvaffaqiyatli faoliyat yuritishlari uchun quyidagi yo‘nalishlarda faol ko‘mak berishlari muhimdir: Axborotni tahlil qilish va baholash ko‘nikmalarini rivojlantirish: Pedagoglar o‘quvchilarga internetdagi ma’lumotlarni tanqidiy tahlil qilish, ularning ishonchliligini tekshirish hamda to‘g‘ri manbalarni ajrata bilish ko‘nikmalarini singdirishlari lozim. Bu, o‘quvchilarda mustaqil fikrlashni rivojlantiradi va noto‘g‘ri axborotlardan himoyalanishga yordam beradi. Raqamli xavfsizlikni ta’minlash: O‘qituvchilar onlayn o‘qitish jarayonida o‘quvchilarga internetda xavfsiz faoliyat yuritish, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, zararli saytlar va kiberxavf-xatarlarni aniqlash bo‘yicha tushunchalar berishlari zarur. Shu tariqa, o‘quvchilar o‘zlarini virtual muhitda mas’uliyatli va xavfsiz tutishga o‘rganadilar. Xulosa: O‘quvchilarda virtual pedagogik madaniyatni shakllantirish – bu faqat axborotkommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish ko‘nikmalarini egallash emas, balki shaxsiy mas’uliyat, axloqiy qadriyatlar va ijtimoiy ongni rivojlantirishni ham o‘z ichiga oluvchi jarayondir. Virtual muhitda ta’limni samarali tashkil etish uchun o‘quvchilarga pedagogik axloq, o‘zaro hurmat, madaniyatli muloqot, interaktivlik va raqamli xavfsizlik qoidalarini o‘rgatish muhim ahamiyatga ega. Bunday yondashuv o‘quvchilarning bilim darajasini oshirish bilan birga, ularni ijtimoiy faol, madaniyatli va ma’naviy barkamol shaxslar sifatida shakllantirishga yordam beradi. Bu jarayonda o‘qituvchilar muhim rol o‘ynab, o‘quvchilarga namunaviy yo‘l-yo‘riq ko‘rsatish, axloqiy qadriyatlarni singdirish va virtual muhitda to‘g‘ri xulq-atvorni shakllantirishda bosh omil bo‘lib xizmat qiladi. Shunday qilib, virtual pedagogik madaniyatni rivojlantirish ta’lim tizimining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, zamonaviy texnologiyalarni axloqiy-me’yoriy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirish orqali barkamol, raqamli savodxon va mas’uliyatli avlodni tarbiyalashga xizmat qiladi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1531 ADABIYOTLAR 1. Jorayev, D. Axborot texnologiyalari va ta’lim jarayonida pedagogik etikani rivojlantirish. Tashkent: O‘zbekiston davlat pedagogika universiteti nashriyoti.-2019y. 2. Shamsiev, S. Pedagogik madaniyatning zamonaviy shakllari. Tashkent: Ta’lim va taraqqiyot.-2019y. 3. Xasanov, B. O‘quvchilarning virtual ta’limdagi pedagogik madaniyati. Tashkent: Ma’naviyat va ma’rifat nashriyoti.-2020y.