SUN'IY INTELLEKT ASOSIDA MEXANIK ISHLOV BERISH TEXNOLOGIK JARAYONLARINI LOYIHALASH VA ADAPTIV OPTIMALLASHTIRISH

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1532 SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA MEXANIK ISHLOV BERISH TEXNOLOGIK JARAYONLARINI LOYIHALASH VA ADAPTIV OPTIMALLASHTIRISH S.B. Normatov CHDPU o‘qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17461976 Annotatsiya. Ushbu maqolada sun’iy intellekt texnologiyalariga asoslangan mexanik ishlov berish jarayonlarini loyihalash va adaptiv optimallashtirishning metodologik asoslari yoritilgan. Tadqiqotda mashinaviy o‘rganish va sun’iy neyron tarmoqlari yordamida kesish rejimlarini tanlash, asbob yeyilishini bashoratlash hamda ishlov berish jarayonining barqarorligini ta’minlash masalalari tahlil qilinadi. Taklif etilgan intellektual tizim modeli real vaqt rejimida ishlab chiqarish jarayonlarini nazorat qilish va o‘z-o‘zini o‘rganish imkoniyatiga ega. Shuningdek, raqamli texnologiyalarni mexanik ishlov berish tizimlariga integratsiyalash orqali energiya samaradorligi, aniqlik va mahsuldorlikni oshirish yo‘llari ilmiy asoslangan. Sun’iy intellektdan foydalanish natijasida texnologik jarayonlarning aniqligi, moslashuvchanligi va samaradorligi sezilarli darajada oshadi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, mashinaviy o‘rganish, neyron tarmoqlar, adaptiv optimallashtirish, texnologik jarayon, mexanik ishlov berish, intellektual tizim, raqamli ishlab chiqarish. Аннотация. В статье рассматриваются методологические основы проектирования и адаптивной оптимизации технологических процессов механической обработки на основе искусственного интеллекта. В исследовании анализируются задачи выбора режимов резания, прогнозирования износа инструмента и обеспечения стабильности процесса с применением алгоритмов машинного обучения и нейронных сетей. Разработана модель интеллектуальной системы, способной к самообучению и управлению технологическим процессом в реальном времени. Также обоснована интеграция цифровых технологий в процессы механической обработки для повышения энергоэффективности, точности и производительности. Использование искусственного интеллекта обеспечивает значительное улучшение гибкости и эффективности производственных процессов. Ключевые слова: искусственный интеллект, машинное обучение, нейронные сети, адаптивная оптимизация, технологический процесс, механическая обработка, интеллектуальные системы, цифровое производство. Abstract. This paper explores the methodological foundations for the design and adaptive optimization of mechanical machining processes using artificial intelligence. The study focuses on the application of machine learning and neural network algorithms for selecting cutting parameters, predicting tool wear, and ensuring process stability. A conceptual model of an intelligent self-learning system capable of real-time adaptive control of machining operations has been proposed. The integration of digital technologies into machining processes is substantiated to enhance energy efficiency, accuracy, and productivity. The use of artificial INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1533 intelligence significantly improves flexibility, precision, and overall efficiency of technological processes. Keywords: artificial intelligence, machine learning, neural networks, adaptive optimization, technological process, mechanical machining, intelligent systems, digital manufacturing. Mexanik ishlov berish tizimlarida avtomatlashtirilgan dastgohlardan foydalanish, o‘lchamlarni avtomatik aniqlash, standart va guruhli texnologik jarayonlarni shakllantirish hamda dasturiy boshqaruv asosida ishlaydigan dastgohlarni qo‘llash texnologik tamoyillarni tanlashda alohida yondashuvni talab etadi. Torna dastgohlarida gidravlik tayanchlarning qo‘llanilishi, o‘lchov tizimlarining avtomatlashtirilishi va dasturiy boshqaruv orqali traektoriyalarni aniq nazorat qilish natijasida qayta ishlash jarayonining ishonchliligi va aniqligi keskin ortadi. Avtomatlashtirish ishlab chiqarish tizimlarida har bir detalning asbob traektoriyasiga nisbatan aniq, takrorlanuvchi va barqaror joylashuvini ta’minlashga imkon yaratadi. Bu esa o‘z navbatida, texnologik jarayonni takomillashtirish, mehnat unumdorligini oshirish hamda inson omilining ta’sirini kamaytirish orqali yuqori sifatli mahsulot olish imkonini beradi. Mashinalarning to‘g‘ri ishlashi uchun ularning har bir detali va yig‘ma qismlarining o‘zaro nisbiy holati qat’iy aniqlangan bo‘lishi zarur. Ishlov berish jarayonida ehtiyot qismlar kesish asboblari (yo‘naltiruvchi supportlar, frezalash kallaklari, tayanchlar, nusxa ko‘chirish moslamalari va boshqalar) harakat traektoriyalarini aniqlaydigan mexanizmlar va yig‘ilishlarga nisbatan aniq yo‘naltirilgan holda joylashtiriladi. Detallar va yig‘ma qismlarning o‘zaro joylashuvi, ularning ishlab chiqarish jarayonidagi yo‘nalishi “baza” tushunchasi orqali aniqlanadi. “Baza” deb mahsulotning boshqa qismlari yo‘naltiriladigan, o‘lchov yoki ishlov berish paytida detaldagi muayyan sirt, chiziq yoki nuqtalar to‘plamiga aytiladi. Demak, baza detallarni ishlab chiqarish va yig‘ishda ularning fazodagi yo‘nalishini belgilovchi asosiy sirtlar majmuasini ifodalaydi. Fazoda qattiq jismning o‘rnini to‘liq aniqlash uchun uni olti daraja erkinlikdan mahrum qilish zarur — uchta translatsion (siljish) va uchta rotatsion (aylanish) harakatni cheklash orqali. Shu sababli bazaviy sirtlar detallarni to‘g‘ri yo‘naltirishda, ishlov beriladigan yoki o‘lchov uchun mo‘ljallangan sirtlarni aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. Asosiy tayanch sirt sifatida qismning eng barqaror va eng katta o‘lchamli yuzasi tanlanadi, bu esa uchta tayanch nuqtaning optimal joylashuvini ta’minlab, detalning yo‘nalish aniqligini oshiradi. Shu bilan birga, yo‘naltiruvchi sirt sifatida ham o‘lchami katta, shakli silliq va aniqligi yuqori sirtlar afzal ko‘riladi. Biroq, ayrim hollarda kichik o‘lchamli, ammo geometrik jihatdan barqaror sirtlar ham doimiy asos sifatida ishlatilishi mumkin (masalan, quyma yoki shtamplash natijasida hosil bo‘lgan elementlar). Markazlashgan o‘rnatishda konus yuzasidan foydalanish, ayniqsa konus burchagi katta bo‘lgan qisqa konuslarda, detalning aniqligini oshiradi, biroq bunday baza asosan markazlash funksiyasini bajaradi. Dizayn va montaj bazalarini to‘g‘ri tanlash ishlab chiqarish jarayonining sifatini belgilovchi asosiy omillardandir. Agar bazalar o‘zaro muvofiq joylashtirilmagan bo‘lsa, yig‘ishdagi xatoliklar natijasida umumiy aniqlik talablarini bajarish deyarli imkonsiz bo‘ladi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1534 Shu bois, texnologik asoslash nazariyasi ishlab chiqarishdagi har bir bosqichda detallarni aniq yo‘naltirish, ularni o‘zaro fazoviy bog‘liqlikda joylashtirish va ishlab chiqarish xatoliklarini minimallashtirish uchun muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi. Texnologik bazalarni tanlash va ularni ishlov berish jarayonida qo‘llash masalasi mashinasozlikda muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Bunga yaqqol misol sifatida ichki yonuv dvigatelining yig‘ilish jarayonini keltirish mumkin. Ushbu misoldan ko‘rinadiki, tekshirish-yig‘ish bazalaridan foydalanish natijasida detallarni ishlov berishdagi nisbatan past aniqlikka qaramay, yakuniy montaj aniqligini sezilarli darajada oshirish mumkin. Shu bilan birga, bunday yondashuv yig‘ilgan qismlarning o‘zaro joylashuvini aniqlashtirish va to‘g‘rilash uchun qo‘shimcha vaqt sarflashni talab etadi. Shunga qaramay, yirik mashinasozlikda, ayniqsa murakkab, yuqori aniqlikdagi va qimmat uskunalarni bir martalik yoki kichik seriyalarda ishlab chiqarishda, tekshirish-yig‘ish bazalaridan foydalanish texnologik jihatdan maqsadga muvofiq hisoblanadi. Bunday hollarda detallarni optimal yo‘naltirish, o‘lchamlarni nazorat qilish va yig‘ishdagi muvofiqlikni ta’minlash eng muhim vazifalardan biri bo‘ladi. Texnologik o‘lchamlarning yo‘nalishi tushunchasi ishlab chiqilayotgan detalning ishlov beriladigan sirtlari qaysi texnologik bazalar bilan bog‘liqligini aniqlash bilan bevosita aloqador. Bunda konstruktor chizmada ko‘rsatilgan o‘lcham va konfiguratsiyalarni inobatga olgan holda, texnolog detallarni ishlab chiqarish jarayonida o‘zgaruvchi shakl va o‘lchamlarini bosqichmabosqich tahlil qiladi. Shuning uchun texnologik bazalar orqali aniqlanadigan texnologik o‘lchamlar yo‘nalishi konsepsiyasi ishlab chiqarishdagi o‘lchov zanjirlarini hisoblash, ruxsatnomalarni to‘g‘ri taqsimlash va aniqlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Texnologik bazaning asosiy sirtlari mashina yoki dastgohdagi o‘rnatish sirtlari bilan bevosita aloqada bo‘ladigan holatlarda, ular qo‘llab-quvvatlovchi yuzalar sifatida qaraladi. Avtomatik o‘lcham olish tamoyiliga asoslangan ishlov berish jarayonlarida yuqori aniqlikka erishish mashinani detalning aynan shu tayanch yuzalariga nisbatan sozlash orqali nisbatan oson amalga oshiriladi. Natijada mashinani qayta sozlash jarayonida ishlov berilgan detallar o‘lchamining aniqligi partiyadagi barcha qismlar uchun bir xil saqlanadi. Tasodifiy texnologik og‘ishlar yoki o‘rnatish xatoliklari ta’siri hisobga olinmagan taqdirda ham, bu usul o‘lchamlarning barqarorligini kafolatlaydi. Keng ko‘lamli ishlab chiqarishda qo‘llab-quvvatlovchi va sozlash bazalaridan foydalanish, avtomatik o‘lcham olish tizimlari bilan ishlaydigan mashinalarni aniq sozlash imkonini beradi. Bu jarayon mashina va qismning nisbiy joylashuvi ishlab chiqarish davomida o‘zgarmas bo‘lishi haqidagi taxminga asoslanadi, ya’ni partiya ichidagi barcha detallar dastgohning bir xil tayanch nuqtalariga nisbatan qayta ishlanadi. Biroq amaliyotda bu taxmin har doim ham o‘zini oqlamaydi. Chunki ayrim hollarda qurilmaning o‘rnatish tekisligi bilan qismning tayanch sirtlari o‘rtasida geometrik moslik to‘liq ta’minlanmaydi. Shu sababli qo‘llab-quvvatlovchi bazalarga nisbatan avtomatik sozlash jarayonini amalga oshirishda aniqlikning pasayishi, o‘lchovdagi kichik og‘ishlar va yig‘ma xatoliklar yuzaga kelishi mumkin. Bu esa texnologik bazalarni tanlashda hamda ularni mashina tizimlari bilan muvofiqlashtirishda chuqur tahlil va aniq ilmiy yondashuvni talab etadi. Demak, olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, mashinasozlik amaliyotida qismlarni tayanch (qo‘llab-quvvatlovchi) yuzalarga o‘rnatish jarayonida ularning real joylashuvi ideal deb hisoblangan geometrik moslikdan sezilarli darajada chetga chiqadi. Bu esa shuni anglatadiki, INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1535 texnologik jarayon davomida mashina sozlangan holatda bo‘lsa ham, qismning tayanch yuzasi bilan moslama o‘rnatish tekisligi o‘rtasida muayyan nomuvofiqlik vujudga keladi. Ushbu nomuvofiqlik esa, o‘z navbatida, qayta ishlangan detallar o‘lchamlarida qo‘shimcha xatolik paydo bo‘lishiga olib keladi. Shu sababli, aniqlik talab qilinadigan ishlov berishlarda texnolog tomonidan bu xatoliklar oldindan inobatga olinib, mos kompensatsiya choralarini ishlab chiqish zarur bo‘ladi. Amaliy tajriba shuni ko‘rsatadiki, qo‘llab-quvvatlovchi bazalarga asoslangan ishlov berish jarayonlari natijasida o‘lcham aniqligining pasayishi kuzatiladi. Shu sababli, sozlash (yoki yo‘naltiruvchi) texnologik bazalardan keng foydalanish maqsadga muvofiq hisoblanadi, chunki ular qismning o‘rnatishdagi xatolik ta’sirini minimallashtiradi va umumiy o‘lchamlar aniqligini barqaror saqlashga imkon beradi. Shu bilan birga, texnologik bazani tanlash masalasi faqat texnologning vakolati doirasida emas, balki chizmada o‘lcham va konfiguratsiyani belgilovchi konstruktorga ham bevosita bog‘liqdir. Ya’ni, mahsulot dizayneri qismning ishlov berish xususiyatlarini oldindan tahlil qilib, eng maqbul bazaviy sirtlarni aniqlab berishi lozim. Bu yondashuv ishlab chiqarish jarayonining umumiy aniqligini oshiradi, qayta ishlash bosqichlarida yuzaga keladigan xatoliklarni kamaytiradi va ishlab chiqarish texnologiyasini optimallashtirish imkonini beradi. Kichik hajmli ishlab chiqarishlarda esa, qismlarni tekshirish jarayonida maxsus “tekshirish texnologik bazalari”dan foydalanish samarali yechim sifatida qo‘llaniladi. Bu usul qismning asosiy sirtlariga nisbatan qayta ishlov aniqligini baholashga imkon beradi hamda partiya hajmi kichik bo‘lgan holatlarda texnologik moslashuvchanlikni ta’minlaydi. Shu tariqa, tekshirish bazalaridan foydalanish ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, aniqlikni nazorat qilish va sifatni barqarorlashtirishning muhim omillaridan biri bo‘lib xizmat qiladi. Adabiyotlar ro‘yxati 1. Балакшин Б.С.Основы технологии машиностроения. М: Машиностроение, 2008. 2. ГОСТ 21495-76. Базирование и базы в машиностроении. Термины и определения. Введ. 01.01.77. М.: Изд-во стандартов, 1997. 3. ГОСТ 3.1107-81 (СТ СЕВ 1803—79). ЕСТД. Опоры, зажимы и установочные устройства. Графические обозначения. Введ. с 01.07.82. М.: Изд-во стандартов, 1983.