ШИФТ НАҚҚОШЛИГИДА ФРИЗ ВА КАРНИЗЛАРНИНГ ЎРНИ

SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 72 ШИФТ НАҚҚОШЛИГИДА ФРИЗ ВА КАРНИЗЛАРНИНГ ЎРНИ Dosmetova Zuxra Shavkatovna Kamoliddin Behzod nomidagi milliy rassomlik va dizayn instituti professori, arx.f.nom. https://doi.org/10.5281/zenodo.17463648 Annotasiya. Ushbu maqolada oʻzbekiston shaharlarining anʼanaviy turar-joy va saroy arxitekturasida dekorativ-amaliy sanʼatning bir turi – yogʻoch naqqoshligi koʻrib chiqiladi. U arxitekturadagi umumiy ship tuzilishini tashkil etuvchi frizlar va karnizlar haqida ma'lumot beradi. Maqolada shift, friz va karniz bezatish misollari, ularning turlari va ishlatiladigan materiallar tahlil qilinadi. U bezatish jarayonini tavsiflaydi. Shuningdek, unda har bir bezak, naqshning badiiy texnikasi, dekorativ bezatish, kompozitsion еchimlari va funksional xususiyatlari, shuningdek, o‘simlik va geometrik bezak elementlari batafsil yoritilgan. Maqolada, shuningdek, har bir arxitektura va badiiy maktabda shiftni bezatishning o'ziga xos xususiyatlari ko'rib chiqiladi. Muayyan mavjud binolardan shiftdagi frizlar va karnizlarga misollar keltirilgan. Annotasiya. В данной стате рассматривается одна из видов декоративноприкладного искусства роспис по дереву в традитсионной жилой и дворсовой архитектуры городов Узбекистана. В ней приводятся сведения о фризах и карнизах составляющие общую систему конструксии потолка в архитектуре. В стате анализируются примеры росписи потолков, фризов и карнизов, их виды, исползуемые материалы. Описывается технологический протсесс выполнения росписи. А также более подробно описываются художественные приёмы, декоративное оформление, композитсионные решения, функсионалные особенности каждого орнамента, узора, а также элементы растителного и геометрического орнаментов. Также в стате рассматриваются особенности росписи потолков каждой из архитектурнохудожественных школ. Приводятся примеры потолков фризов и карнизов на конкретных существующих объектах. Abstract. This article examines one form of decorative and applied art–wood painting–in the traditional residential and palace architecture of Uzbek cities. It provides information on friezes and cornices that make up the overall ceiling structure in architecture. The article analyzes examples of ceiling, frieze, and cornice painting, their types, and the materials used. It describes the painting process. It also describes in more detail the artistic techniques, decorative design, compositional solutions, and functional features of each ornament, pattern, as well as elements of plant and geometric ornaments. The article also examines the distinctive features of ceiling painting in each architectural and artistic school. Examples of ceiling friezes and cornices from specific existing buildings are provided. Kalit so‘zlar: amaliy-bezak san’ati, an’anaviy me’morchilik, saroylar, shift konstruksiyalari, karniz, friz tizimi, badiiy uslublar, dekorativ bezatilish, poy-ustun, bezak, naqsh, madohil, badiiy maktablar, kompozitsiya, medalyon, mukarnas, iroqi, islimi, girih, rang, kontrast. Ключевые слова: декоративно-прикладное искусство, традиционная архитектура, дворцы конструкция потолков, карниз, система фризов, художственные SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 73 приёмы, декоративное убранство, узор, орнамент, мадохил, художественные школы, композиция, медальон, мукарнас, ироки, ислими, гирих, цвет, контраст. Keywords: Decorative and applied arts, traditional architecture, palaces, ceiling construction, cornice, frieze system, artistic techniques, decorative decoration, pattern, ornament, madohil, art schools, composition, medallion, mukarnas, iroqi, islimi, girih, color, contrast. Анъанавий турар-жой уйлари ва сарой интерерларида муҳим ўрин шифт наққошлигига тегишли, улар ўзининг амалий-безак ва бадиий безатилишида конструктив ва декоратив ечимларнинг синтези сифатида интерьерларни безатишда муҳим ўрин тутади. Уларнинг композицияларида ва наққошлик талқинида мусаввирлар юқори маҳоратга эришдилар. Наққошлик билан мехмонхона, яшаш хоналари, ва айвонларнинг ёғоч шифтлари, карниз ва фризлари бўялган. 1-расм. Том ва шифт конструкторлик тизими (П.Ш.Зохидов бўйича). Шифт болорлари наққошлик билан безатилган бўлиб, унда одатда тўртқиррали болорнинг иккита ёки учта томони – “болор”, “хори” қисмлари безатилган, шунингдек узун девордаги болорлар ўртасидаги кичик тахтачалар – “қабзи” ва ингичка нимайлана шохчалар – “васса-чўплар” оралиқлари нақшланган. Болорлар қовурғалари ва уларнинг вассалар билан кесишган жойлари “занжира”лар билан ҳошияланган. Баъзи ҳолларда васса битта рангда нақшсиз, гоҳида оддий, содда нақш билан бўялган. Унда асосан симметияли такрорланувчи ўсимлик нақшлари қўлланилган. Нақшлар замин (фон)га нисбатан, тусларнинг контрастлилиги ва ёрқинлиги, оч ёки тўқ бўёқларнинг ҳошияланиши билан ажралиб туради. SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 74 2-3-расм. Фриз ва карниз тизими, фрамент (И, Белова, С.Холиков бажарди). Халқ меъморчилигида шифт наққошлигида шундай конструкциялар мавжуд бўлиб, ўзининг бадиий аҳамияти бўйича бир вақтда бир-неча амалий-безак санъати турларини ўзида мужассам этади. Бу фриз ва карнизлар, бир вақтнинг ўзида безакнинг пластик элементи сифатида, шунингдек ранг-баранглиги нуқтаи назаридан хизмат қилади. Улар – мехмонхона, яшаш хоналари ва маҳалла масчитлари ҳамда айвонларни безатилишида ажралмас қисми бўлиб, девор юзасининг юқори қисмини бадиий безатган. Охирги қисм карнизлар қатори билан тугайди, бу девордан шифт болорларига ўтиш элементи бўлиб хизмат қилади. Карниз сатҳидан олдин деворнинг декоратив ишланган чизиғи – фриз қўйилган. Шифт шаклларини бойитиш ёғоч карнизни киритиш билан бошланади. Унинг шакли вақт ўтиши билан ўзгарган ва мураккаблашган. Карниз тизимининг бир неча усуллар кузатилади: болорли, тахтали, мураккаб-фигурали. Текис ва осма турдаги шифтларда (Бухоро, Баланд масжиди) мураккаб профилли ва кўпаб вариантларга эга ривожланган карнизлардан фойдаланилган. Фриз – бу декоратив горизонтал элемент бўлиб, иккита маънога эга. Кўпинча карниз профилини – “шарафа”, унинг тепасида – фризли тахта – “арақ”, сўнг – қия тасма қатори – “ним-ҳошия”, кейин – ичкарига эгилган шакл – “нова” ва бироз нишабли боғланма – “ҳошия” – элементлари ташкил этади. Улар занжира ва шарафа кўринишидаги ўйма бордюрлар ёки мураккаб бўлмаган юлдузсимон сталактитлар билан уйғунлашган. Фриз гоҳида ингичка рейкалардан бажарилган бўртма геометрик нақшлар билан безатилган. Ривожланган карнизлар визуал равишда шифтни кўтаради ва умуман бинонинг баландлигини катталаштиради. 4-расм. Қўқон. Худоёрхон саройи фриз тизими (Н. Усмонов). Болорли шифтнинг ажралмас қисми “шарафа” устида жойлашган деворга ўнатилган ёғоч карниздир. Ўз навбатида у ҳам содда, ҳам мураккаброқ шаклларга эга бўлиши мумкин. ХIХ аср бошларида оддий фриз қаторини болорли шифтнинг асоси бўлиб хизмат қилувчи услублардан ҳисобланади. ХIХ аср охирига янги техник имкониятлардан фойдаланиш эвазига оддий болорли шифтлардан турли хил шаклли шифт конструкцияси ёпмаларида мураккаблашиш юзага келди. Бу конструкциядаги инновацион ечимлар биринчи навбатда анъанавий усуллардан кечмаган холда, шифт ёпмасида биринчидан янги композицион ечимларни пайдо бўлишига, иккинчидан, ёғоч болорларини ўлчами хона кенглигини чеклаб, хона ичкарисини кенгайтиришига имкон бўлмаган. Меъмор усталаримизнинг топқирлиги туфайли анъанавий шифтга фриз тизимини яратиш эвазига интерерлар катталиги ва хоналарнинг баланд, дабдабали бўлишига имкон яратилди. SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 75 5-расм. Самарқанд. Қалантаров уйи шифти. (Ш.Мустафоев фотоси). Ушбу ўзгаришлар хон саройларида ва бадавлат хонадонларида ўз аксини топди. Буларга Қўкондаги Худоёрхон саройида, Самарқанддаги Қалантаров уйида, Тошкентдаги А.Половсев уйида, Бухородаги Ситораи Мохи Хоса комплекcидаги биноларида ва Файзулла Хўжаев уйида, Хивадаги Нуриллабой саройидаги ва кўпгина бошқа мехмонхона ва қабул залларида кузатишимиз мумкин. Бу объектлар ҳаммага машхур объектлардир. Аммо Ўзбекистоннинг тарихий шаҳарларида бундай ноёб шифт намуналари жуда кўп. Юқорида қайд этилган объктларнинг шифларини таҳлил этар эканмиз, ҳар бир объект ўзига хос бетакрор ечимларга эга эканлигига гувоҳ бўламиз. Ушбу мақолада уларнинг архитектуравий, конструктив ечимларида тўхталиб ўтирмаймиз, чунки улар муалллиф томонидан бошқа манбаларда ёритиб ўтилган. Аммо бадиий, эстетик жиҳатларини, нақшларнинг композицион ечимлари, турлари, безак харакатерлари, ранглар ва туслар уйғунлиги .муносабатлари кенг қамровда очилиб берилади. 6-расм. Қўқон. Худоёрхон саройи мехмонхонаси. Шифт ва мураккаб профилли фриз тизими. (Н.Усмонов ) SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 76 Умуман фриз ва карнизлар шифтнинг таркибий қисми ҳисобланади. Карниз турлари хонанинг умумий безатилиш услубига боғлиқ бўлган. Карнизлар ганчдан ёки ёғочдан бажарилган. Шифт, фриз ва карнизларнинг конструктив ва композицион ривожланиши бир неча омилларга асосланади: хонанинг ўлчамига, юқори табақали уйларнинг тузилишига, функциясига, қўл остидаги мавжуд ашёларга, меъмор-усталарнинг ғояси, топқирлиги, фантазияси, маҳорати ва бадиий дидига қараб. Шу сабабларга таниб ёғоч карниз турлари ҳам мураккаблашди. Сталактитли шакллар ганчдан ёки ёғочдан бажарилган, ундан кейин эса уларга нақш туширилган. 7расм. Тошкент. А Половцев уйи мехмонхонаси. Мураккаб профилли карниз тизими (М.Бекназарова фотоси). Мураккаб профилли карнизларнинг ривожланиш усуллари турли хил ва ғойриоддийдир. Улар юқорида эътироф этилган, “шарафа, арақ, ним-ҳошия, нова, ҳошия”дан иборат яхлит тизимни ташкил қилади. Ҳар бир қат “занжира” ва юлдузлардан иборат ўйма сталактитлар билан бўлинган ва ҳошияланган. Фриз ингичка рейкалардан бажарилган бўлиб, геометрик нақшлар аппликация билан безатилган. Замин ўсимлик нақши билан тўлдирилган. Наққошлик безаги худди шифтдаги наққошликда бўлгани каби, “ислими” услублашганўсимлик нақшларининг чексиз тасмаларидан иборат бўлиб, гуллар, барглар новдалар ва гажаклар кўринишидаги ўсимлик нақшлари билан тўлдирилган периметр бўйлаб жойлашган элементларнинг ритмик такрорланиши, фестон, медалон ва розеткалардан иборат классик нақшларнинг ўзига хос талқинини шакллантиради. Ранг жилоси бой, ёрқин кўпранглидир. Бажариш техникаси ва полихром палитраси шифтникига ўхшаш. SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 77 Кўпинча карнизлар кўпқатли қаторларни ташкил этиб, улар асосида призматик ёки юлзузсимон шакллар тизими ётади, улар ўз йўлида бир қаторнинг тепасида кейингиси олдинга чиқиб туради. Бундай карнизнинг тури икки ёки уч қаватдан кўп бўлмаган ва паст деворларни профиллаш учун қўлланилган. Сталактит тизимининг пастки қатори оддий найзасимон шакллар қаторини ташкил этиб, ўрта қатор шу шаклни мураккаброқ кўринишда такрорлаши мумкин. Карнизнинг юқори қисми одатда энг кенг. Бу учта қаторлар шахмат тартибида, битта шакл бошқасидан юқори жойлашган бўлиб, тўғри чизиқ бўйича расмнинг 8-9-расм. Фарғона бадиий мактаби. Масжид шифти, Худоёрхон саройи фризи. ритмик занжирини ҳосил қилади. Сталактитларнинг қовурғалари шаклига қараб, ҳар хил бўлиши мумкин, уларнинг орасида беш-, олти-, етти ёки саккиз қиррали юлдузлар шакллари ташкил бўлади. Наққошлик билан безатилган ганчли сталактитли тизимнинг икки тури мавдуд: “ироқи” ва “муқарнас”. Ироқи елпиғич елканлар каби қаторларни намойиш этади. Тошкент тураржой меъморчилигида у кам қўлланилган, учраган бўлса ҳам фақат маҳобатли иншоотлардагина. Таъкидлаб ўтиш керакки, ганчли сталактитли карнизлар тизими Бухоро диний ва сарой меъморчилигида, айвон ва интерерларининг безатилишида кенг қўлланилган. SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 78 10-11расм. Тошкент. А Половцев уйи мехмонхонаси. Мураккаб профилли фриз тизими. Муқарнас сталактитли тизимни бир неча қаторли равоқли шакллардан ташкил топган, бир катордан иккинчисига ўтиб, пастдан яхши кўринадиган кўпнурли юлдузлар кўринишидаги турли хил шаклларни ташкил этади. Баъзи ҳолларда мураккаб сталактитли тизимнинг ўрнига равоқ шаклидаги ёғоч сталактитли “шарафа” карнизлари қўлланилган. Улар фризнинг тепасида ўрнатилган бўлиб, деворнинг юқори қисмини тасмалаган. Ёғоч сталактитлари, ганчлилар каби оддий равоқ шаклидаги бутун ёғоч қисмидан ўйилган ёки мураккаброқ, тайёр кўп қаватли кўплаб ячейкали блоклардан ясалган бўлиб, жойларда ўрнатилган. Худди шу усул сталактитли йиғма устун капителларида ва “ҳовузак”ларда қўлланилган. 12расм. Тошкент вилояти. масжид шифт ва фриз тизими (М.Бекназарова фотоси) Асосан улар маҳалла масчитлари, юқори табақали уйларнинг қабулхона, “пешайвон”лари, мехмон-хона интерерлари безатилишида фойдаланилган, масалан, К. Акбаров ва А. Половцев уйлари, Хотин ва Оқ-Масчит ва ҳ.к. маҳалла масчитлари шифт карнизларидир. Карнизларнинг яна бир намунаси тўртбурчак тарҳли уларнинг тизими ривожланган мураккаб профилини намойиш этиб, ундан периметри бўйлаб равоқ шаклли ёғоч шарафа қаторлари ўрнатилган, унинг тепасида “нова”нинг кенг эгилган профили кичик гуллиўсимлик нақшлари билан тўлдирилган. Асосий нақш чўзилган картушлар ва медалонларни SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 79 13расм. Тошкент. А Половцев уйи айвон шифти ва фриз тизими. ташкил этиб улар ўсимлик нақшлари билан уйғунлашган. Нақшлар деярли битта ўлчамда ва битта ранглар жилосида бўлган, шунинг учун улар гулли-гиламнинг умумий массасида йўқолиб, бир-биридан фарқланмайди. Кейинчалик конструкцияни шунга ўхшаш – шарафа қатори ажратади. Унинг устида периметр бўйича болорлар ётқизилган бўлиб, оралик қирралари кесилган ва шу билан бурчакларда учбурчаклар ҳосил бўлган. Бу шифт шаклига кўпқиррали кўринишни беради. Сўнг шифт икки қатли палметта шаклидаги сталактитлар қатри билан ҳошияланган. Унинг тепасида қия “ҳошия” камари, ўсимлик нақши билан мувофиқлашган, чирмашган кўпнурли юлдузлардан иборат, геометрик “гирих” нақши билан безатилган. Кейинчалик болор юқорига кўтарилиб, тўлқинли новдаларида куртаклар, барглар ва уларнинг орасида оқ гуллар билан қопланган. Карнизни учқатли ёғоч сталактитли янада мураккаб шаклли тизим якунлайди, у шунингдек ганчли конструкцияларда ҳам қўлланилган. Қўпқатли карниз ривожлантиришнинг бундай усули анъанавий эмас. Бу ерда биз Россиядан олиб келинган конструктив усуллари ва қурилиш материаллари таъсирини кўрамиз. Мураккаб профил тизими бурчакларнинг қисқатирилиши орқали ҳосил бўлади, бу шифтнинг умумий майдонини камайтирган ва шу билан хонанинг баландлигини умуман катталаштирган. Ушбу усул интерьерни безатишда бир мунча дабдабалиликни намойиш этади. Ушбу турдаги шифт ХIХ аср иккинчи ярмига тегиишли. Шунга ўхшаш мисол квадрат шаклдаги яшаш хонаси – ўхшаш конструктив ечимлар ва декоратив безак билан “мехмонхона” А. Половцев уйидаги айвонда кузатилади. Яшаш хоналари ва айвонлар бироз фарқланади. Улар орасида консолли тури энг кенг тарқалгандир. Тахта билан беркитилган эгри ва сталактит кўринишидаги профилли карниз ҳам мавжуд бўлган. Бой уйларда болорли шифтларда кумуш ва олтин безаклар билан муҳташам карнизлар бажарилган. Қанчалик уй эгаси бой бўлса, шифтнинг карнизи шунчалик мураккаброқ бўлиб, плафоннинг марказий кўламини “ҳовузак” билан минималлаштиришни камайтирган. SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 80 14-15 расм. Қўқон. Худоёрхон саройи шифт ва фриз тизими.Умумий кўриниш, фрагмент (М.Бекназарова фотоси). Шифтнинг болор ва карниз наққошлик композициялари ўхшаш. Уларнинг наққошлигида “ислим” ўсимлик нақшлари устун бўлган, “гирих” геометрик нақши эса шифт плафонлари ва фризларида учрайди. 16расм. Тошкент. А Половцев уйи чилимхонаси карнизи, фрагмент (муаллиф фотоси). Шифтнинг нақш композицияси кўк-яшил тусдаги чўзиқроқ картуш ва медалонлардан иборат. Уларнинг марказини кўпяпроқли розеткалар безаб турибди, ундан оч туслардаги тўлқинсимон новдалари, барглари ва куртаклари турли йўнашларда шохланиб, тўқ-яшил заминда аниқ ажралиб туради. Бу элементларнинг барчаси қизил рангда “сиёх-калам” билан ҳошияланиб чиқилган бўлиб, бу ўз навбатида илиқликни олиб киради ҳамда ҳар бир деталга аниқлик ва жозибадорликни баҳш этади. Юқорига ривожланган (сариқ заминда оқ, ҳаворанг, пушти гуллар) гулли пальметталар бутани безатади. Болорларнинг марказий қисмидаги бурчаклардан олиб ташланган қирралари оқ рангдаги ислимий нақш нозик бир-бири билан чирмашган барглар, ғунчалар, гуллар ва гажаклар билан безатилган. Шу расмнинг устидан бошқа - энди қизил рангдаги чирмашган новда чизилган. Бу