scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

भारतीय कृषी क्षेत्रातील अन्नप्रक्रिया व मूल्यवृद्धीची भूमिका

राठोड, नाथिराम लक्ष्मण

Abstract

गोषवारा भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या कृषी उत्पादक देशांपैकी एक आहे व जागतिक अन्नपुरवठा तसेच राष्ट्रीय उत्पन्नामध्ये महत्त्वपूर्ण योगदान देतो. तथापि, भारताची कृषी रचना मजबूत असूनही अप्रशिक्षित प्रक्रिया व साठवण सुविधांच्या अभावामुळे मोठ्या प्रमाणावर शेतमाल वाया जातो. या वास्तवामुळे कृषी क्षेत्र बळकट करण्यासाठी अन्नप्रक्रिया व मूल्यवृद्धीचे महत्त्व अधोरेखित होते. या संशोधन निबंधात अन्नप्रक्रिया व मूल्यवृद्धी यांची भूमिका शेतमालाचे आर्थिक मूल्य वाढविणे, उत्पादनातील अपव्यय कमी करणे, शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढविणे आणि ग्राहकांसाठी उत्पादनांची गुणवत्ता सुधारण्यामध्ये कशी निर्णायक ठरते यावर चर्चा करण्यात आली आहे. तसेच, अन्नप्रक्रिया क्षेत्रातील नाविन्य व आधुनिकीकरणाच्या माध्यमातून कृषी उत्पादन आणि ग्राहक मागणी यांच्यामधील दरी कशी कमी करता येते, याचे स्पष्टीकरण या शोधनिबंधात करण्यात आले आहे. भारतातील अन्नप्रक्रिया क्षेत्राच्या वाढीचे आकडे, त्यातील आव्हाने आणि संधी यांचेही विश्लेषण येथे सादर करण्यात आले आहे.

Full text

Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 33   󰫤󰭃 󰱷󰭈󰲑󰬴  󰬉󰱮    󰬐  󰫦󰲌     󰱳  󰬉,  󰲇   󰱳 󰱉 Email-nathiramr[email protected] Manuscript ID: JRD -2025-171006 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 10(I) Pp. 33-36 October 2025 Submitted: 12 Sept. 2025 Revised: 22 Sept. 2025 Accepted: 06 Oct. 2025 Published: 31 Oct. 2025     󰫦 󰱚  󰫽 󰲒     󰱷   󰲇 󰫽󰱷󰬀 󰰍󰫦  . ,      󰭈󰫤 󰭈󰲑󰬴    󰫳   󰱚 󰭈   .  󰬎   󰫤󰭃  󰫼 󰱷󰭈󰲑󰬴  󰬉󰱮 󰰍  .    󰱷󰭈󰲑󰬴  󰬉󰱮    󰲗󰫦 󰬉 , 󰫽 󰱿  , 󰬬 󰫽󰱷   󰬶 󰫽  󰰌  󰫼󰬀  󰫦   󰫦 󰫼  . , 󰱷󰭈󰲑󰬴 󰫤󰭃 󰬁   󰲒󰫳 󰬀  󰫽  󰬶  󰫳     ,  󰬎󰲆   󰫼  .  󰱷󰭈󰲑󰬴 󰫤󰭃󰫳  , 󰫽 󰬋    󰲄   󰫼  .  󰬄 - 󰱷󰭈󰲑󰬴; 󰬉󰱮;  ;  󰫽󰱷;  󰬉  󰱿 ; –󰲐 󰱳 󰭈󰬎   󰫤󰭃  󰲇 󰫦󰱿󰬎   .    󰱆 󰫯     󰫤󰭃  󰫦 󰫽󰬀      󰱆  󰰣. 󰭈 󰫦󰱿󰬎   󰫤󰭃   󰬎 󰬆  󰫼󰫳 󰬂󰬂  󰫽 󰱚 󰭈 󰱿 ,  󰲐 , 󰭈󰲑󰬴  󰫤   󰫳   󰫦 . 󰱷󰭈󰲑󰬴  󰬉󰱮   󰬎 󰰣 󰫼 󰰍󰫦  . 󰱎  󰫽󰱷 -󰱮 󰫽󰬀 󰰉󰲐 󰰉  󰫤󰭃 󰫽  󰬶 󰫳 󰬆   󰬆  . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI:10.5281/zenodo.17112901 Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence: . 󰬐 , 󰫦󰲌 ,   󰱳  󰬉  󰲇   󰱳 󰱉 How to cite this article:  󰬐 ,(2025).  󰫤󰭃 󰱷󰭈󰲑󰬴  󰬉󰱮 , Journal of Research & Development, 17(10(I)), 33-36 Original Article Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 34 󰲐,  󰲗󰫦 󰬉 , 󰱿    󰱷 󰫤  . , 󰬉󰱮 󰭈󰲑󰬴󰬀 󰲓, 󰭊󰲓 󰲕 󰱎     󰫽 󰰉   .   󰬬 󰫽󰱷   󰬶   .   󰬀   󰫦󰱿󰬎󰬀 󰱷󰭈󰲑󰬴  󰬉󰱮 󰲐  ,  󰫤󰭃  󰫯 󰬋    󰲂    󰲑   ,    󰫼  . 󰲑󰱯󰲆 1.   󰫤󰭃󰬀 󰱷󰭈󰲑󰬴  󰬉󰱮 󰰍 󰲄 . 2. 󰱷󰭈󰲑󰬴󰫳 󰬀           󰬬 󰫽󰱷     󰬅 . 3. 󰫳 󰱷󰭈󰲑󰬴 󰱳 󰬋 󰫤 . 4.  󰫤󰭃 󰱷󰭈󰲑󰬴  󰬉󰱮  󰫼 󰫽    󰲀 . 5. 󰱷󰭈󰲑󰬴 󰫤󰭃 󰲂    .    󰱮 -     󰭈   󰬇  󰭓 .  󰬇   󰭈 󰫯  , 󰱷󰭈󰲑󰬴 󰱳 󰭃󰱨 󰭈 , 󰫤   󰱳    (FAO) 󰫳 󰭈  󰫼  . , 󰫦, 󰲑󰱆󰲒    󰫯 󰬎  󰲗󰫦 󰫼  .  󰫽  󰱷󰭈󰲑󰬴 󰫤󰭃 󰱳 󰬎 󰬎󰲆 ,  󰲐󰫽  󰫽󰫳 󰱮, 󰱷󰭈󰲑󰬴 󰱳    󰫦 󰫽 󰫽   . 󰫦󰫽  󰱮  󰰉 󰱷󰭈󰲑󰬴  󰬉󰱮      󰫼  󰬬 󰫽󰱷󰲗󰫦󰫳 󰲆   󰱇   󰬉 󰫼  . ,  󰬇 󰫳  󰫳 󰱷󰭈󰲑󰬴 󰫤󰭃 󰭈  󰬋  󰰎  󰲀 󰫼  . 󰬍󰫦  󰫦 - 󰱷󰭈󰲑󰬴 󰰍 - 󰱷󰭈󰲑󰬴 󰬆 󰱎  󰫽 ,      󰱇  󰬎󰰉 󰰉  . 󰫦, 󰬁  ,   󰲕    󰬀 󰰉 . 󰲐 󰱳  󰬉  󰫵  ,  󰱷󰰩 󰬉-    󰬶󰰩 󰬎 󰱮 󰬄 󰰉 .  󰱷󰭈󰲑󰬴 󰱳  ‘ 󰫮’ 󰬆     .  󰫤󰭃   󰫦 󰫽    󰱆  󰫦󰬀  󰱆 . , 󰫤 󰫽󰱷   󰬶󰫳 󰫽 󰱷󰰎   󰱷󰭈󰲑󰬴  󰬎 󰫤 󰭈    󰫦  . 󰬉󰱮  - 󰬉󰱮 󰬆  󰫽 󰲗󰫦 󰬉 󰲕  󰱇  󰫼 󰭈󰲑󰬴 . 󰬀  󰰌   , 󰲓, 󰭊󰲓 󰲕  󰫽󰬀 󰫽 󰰉 󰲆  . 󰫦, 󰱍  ,  󰲕 󰬉󰬀 󰲐󰫦 󰬉 󰫽 󰱎 󰬎󰫤 󰬎  . 󰬉󰱮 󰬬 󰫽󰱷 󰫼    󰫦 󰫼 󰫽󰬌 .   󰬎󰰉 󰬴 󰱮,  󰲒 󰰗󰲑󰭅 󰲕  󰱇 󰫽 󰬴󰲒,  󰲐  ,  󰬋  󰫰  󰲂󰱯   .   /  󰬉 󰬬 󰱘  - 󰱷󰭈󰲑󰬴  󰰍󰫦  󰬆 󰫳 ,     .   󰬅 ,    - 󰱆   , - 󰱆 󰬁   󰫰   󰫽 󰫤 󰬎 󰫤  󰫳    . 󰭈󰲑󰬴  󰱳  󰬎  󰬆    󰲒 ,     󰫤  󰭈󰲑󰬴 . 󰬉 󰬎 󰱿󰬎  󰭉   󰱿  󰫼󰬀 󰰍󰫦  . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 35 󰲗󰫦 - 󰱷󰭈󰲑󰬴 󰱳  󰭑󰰗󰭅 󰱳  󰱿 󰬉 󰱚 󰭈 󰲗󰫦 󰫤 . 󰱎 󰫽 , 󰲌, 󰭈󰲑󰬴  󰲑 󰬴󰲒  󰫦 󰬂󰬂  󰫤󰭃  , 󰫦      󰱚  󰬄 .  󰬆, 󰲌  󰫤󰭃    ,  󰰏  󰲓󰫯  󰭈󰲑󰬴󰬀    󰲐 󰭑 󰬌 .  󰫽󰱷 - 󰱷󰭈󰲑󰬴  󰬉󰱮   󰬬    󰬎 󰭈󰱺 󰬄 󰰉 . 󰭃 󰬎󰰉 , 󰭈󰲑󰬴-󰲀   ,  󰭈󰲑󰬴 󰬉 󰫽   󰬄     󰬬󰫳 󰫽󰱷  󰫦 󰬄 . , " 󰬶󰬁"  "󰭈󰭃 󰬐 󰱷󰭈󰲑󰬴 󰱳 󰲐  (PM FME)"  󰲒 󰬴 󰬀󰬎 󰫯  󰰉 󰬬 󰬎   󰫼 󰫤 󰰗󰲑󰭅 .  󰱷󰭈󰲑󰬴 󰫤󰭃 󰬋 1    -  󰱷󰭈󰲑󰬴 󰫤󰭃  󰬬 󰬉 󰬎 󰱿󰬎, 󰬎󰫮  󰭈󰲑󰬴    󰱚 󰭈  .   󰰌 󰱿󰬎 󰭈 󰲐     󰫦󰲑 . 2  󰫤󰭃   -  󰰀󰫯    󰬉 󰬉  󰱚 󰭈 󰭈󰲑󰬴 󰫼 󰬬  󰫽 󰭃  . 3 󰱍 󰫦 - 󰱷󰭈󰲑󰬴 󰱳 󰬌    󰫼 󰱚 󰭈    󰬌 . , 󰬉 󰬎󰫳   󰫦 󰫽 󰬎  󰫽  󰱳 󰫤󰭃 󰲗󰫦  󰫦 . 1   󰫽  - 󰱷󰭈󰲑󰬴 󰫤󰭃  󰱳 󰭃   󰫵󰬆󰫳    󰱚   󰲒 󰭈󰫽  . 2 󰬉󰫳  -  󰱳 󰭃󰫥󰲐 󰭈  󰭈󰫤  󰬍 󰬌 .  󰱷󰭈󰲑󰬴 󰫤󰭃 󰬀 󰱿 󰭈󰫤     󰬋 . 3 󰱷 󰫤   - 󰱷 󰫤   󰰌      󰬐  󰬀 󰱳  󰬋 .   󰬶 󰲂  󰫦󰫤  󰭈 󰲐 .  󰬴   -   󰱷󰭈󰲑󰬴 󰭈󰫽 󰫼 ,       󰫳 󰬀 󰲑󰬴 󰭈󰱡  . 󰬉 󰬴󰬀  󰲆󰰎  : 1   󰫦  -   󰲑󰱯󰲆 󰬆 󰭈 󰬀        󰱐 󰭈󰲑󰬴   󰫦  . 2   - 󰫽 󰱉 󰭈󰫽 (Production-Linked Incentive: PLI) 󰱨 󰱷󰭈󰲑󰬴󰬀    󰲕 󰱿󰬎 󰰈 󰫳󰬬 󰬁 󰭈󰫽 󰲑 . 3  󰬶󰬁 -  󰱨 ,    󰫯  󰬎󰬀 󰬬 󰲕 󰰣 󰫼 , 󰭈󰲑󰬴       󰭈󰫽  . 1 󰱷󰭈󰲑󰬴󰬀  󰲒   (FDI) -   󰱷󰭈󰲑󰬴 󰫤󰭃  󰱆  󰲒   󰲒  󰲑  󰫽   󰫤󰭃󰫳    󰭈󰱺  . 2 -󰫦  󰭃󰫥 - 󰭃󰫥 󰱷󰭈󰲑󰬴 󰫽  󰬴󰲒    . Amazon, Flipkart  JioMart 󰫯 -󰫦 󰬂󰫦󰱨 󰫽󰲑 󰬎  󰬶󰰩  󰬉 . 󰬍󰫦 󰱷󰭈󰲑󰬴  󰬉󰱮  󰫳  󰫤󰭃 󰲐󰫦  󰰉 .  󰫤󰭃  󰬬 󰫽󰱷 , 󰱷 󰱿     󰬬 󰫯 󰱷 󰫤   󰫮 . 󰫰    Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 36  󰫤󰭃  󰫳 󰬇    , 󰬉   󰬋    󰫤󰭃 󰱿 󰫳   󰰉 .  - ,  󰫤 󰫦  󰫼 ,  󰱳󰫤󰭃   󰫳   󰫦 󰬌 . -󰭈󰲑󰬴    ,  󰱳󰰩      󰫤 , 󰬉󰱮 󰫦󰬴     󰬇 󰬄 󰰉    󰱷󰭈󰲑󰬴 󰫳 󰲗󰫦 󰲐󰫦  󰭈  󰬎 󰰉 .   󰱷󰭈󰲑󰬴 󰰗󰭅 󰫼󰫳 󰲑    󰭃󰫥, 󰬁  󰫽    󰭃  󰲂, 󰬁󰬇  󰱮 󰫦󰱿󰬎 󰫼 󰫦 . 󰫦 1. 󰱷󰭈󰲑󰬴 󰱳 󰭃,   – 󰲗󰫦 . 2. 󰱳    (FAO) – "󰬎   󰫮 󰲐  󰬁󰲐󰬾   󰬉󰫦." 3. 󰫦 –    󰱷󰭈󰲑󰬴 . 4. 󰲑󰱆󰲒 –  󰱷󰭈󰲑󰬴 󰱳 󰰎 . 5.   –   󰱿󰬎    ." 6.  󰬶󰬁 :   –  󰭃,  . 7. 󰲇   󰰘󰫤 󰬎 (NSSO) – 󰰌 󰱘   󰫯󰲒 .