ARXITEKTURA USLUBLARINING FOTOGRAFIYADAGI O'RNI

SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 227 ARXITEKTURA USLUBLARINING FOTOGRAFIYADAGI O‘RNI Binolarini bilish mukammal suratga olishning kalitidir Tilavova Diyora Dilomuroq qizi Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti Kompyuter grafikasi va badiiy foto ta’lim yo‘nalishi 3-bosqich talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17465325 Annotatsiya. Mazkur ilmiy maqolada arxitektura uslublarining zamonaviy fotografiya san’atiga ko‘rsatuvchi estetik, kompozitsion va semantik ta’siri tizimli ravishda tahlil qilinadi. Arxitektura — bu nafaqat fazoviy tuzilma, balki tarixiy, madaniy va falsafiy g‘oyalarni mujassamlashtirgan san’at shaklidir. Fotografiya esa bu tuzilmalarni vizual tarzda qayta talqin qilish, tasvirlash va estetik obrazga aylantirish vositasi hisoblanadi. Tadqiqot davomida gotika, barokko, klassitsizm, islom me’morchiligi, modernizm, brutalizm va postmodernizm kabi asosiy arxitektura uslublarining fotografik tasvirlarga qanday ta’sir ko‘rsatishi — xususan, chiziqlar, simmetriya, yorug‘lik va fazo vositasida suratga qanday estetik ohang bag‘ishlashi o‘rganiladi. Shuningdek, arxitektura ob’ektlari tasviri orqali madaniy xotira, vizual identitet va tarixiy qatlamlarni aks ettirish imkoniyatlari tahlil qilinadi. Ushbu maqola fotografiya, arxitektura va san’atshunoslik sohalarining kesishgan nuqtasida joylashib, amaliy va nazariy yondashuvlarni uyg‘unlashtirgan holda arxitekturaviy fotografiyaning badiiy ahamiyatini ochib beradi. Tadqiqot natijalari ushbu yo‘nalishda izlanish olib borayotgan talabalar, san’atshunoslar, fotograf va arxitektorlar uchun nazariy asos va amaliy tavsiyalar bo‘lib xizmat qiladi. Kalit so’zlar: Arxitektura uslubi, fotografiya, kompozitsiya, vizual san’at, geometriya va yorug‘lik, madaniy meros, estetika, tarixiy obidalar, zamonaviy, fotografiya, badiiy ifoda. Kirish : 1. Kompozitsiya va geometrik shakllar Turli arxitektura uslublari — masalan, gotika, barokko, modernizm yoki brutalizm — har biri o‘ziga xos geometrik shakllar, chiziqlar va fazoviy tartib bilan ajralib turadi. Bu esa fotograf uchun kuchli kompozitsion imkoniyatlar yaratadi: Gotika uslubi — o‘tkir yoylar, vitraj oynalar, baland minoralar fotografiyada dramatik tasvir yaratish imkonini beradi. Modernizm — soddalik va toza chiziqlar orqali minimalistik kadrlar yaratishga zamin tayyorlaydi. Brutalizm — beton va og‘ir konstruksiyalar orqali kuchli, struktural fotoifoda beradi. 2. Yorug‘lik va soya o‘yinlari Arxitektura obidalari yorug‘likni qanday qabul qilishi fotografiyaning muhim qismidir. Islomiy arxitekturadagi girih naqshlar yoki gumbazlar orqali tushayotgan yorug‘lik — dramatik va ramziy fotosuratlar uchun ilhom manbai bo‘ladi. Barokko uslubida esa ko‘p bezak va shakllar tufayli murakkab soya tushishlari yuzaga keladi, bu esa badiiylikni kuchaytiradi. 3. Estetik g‘oya va ruhiy holat SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 228 Har bir arxitektura uslubi ma’lum bir tarixiy, madaniy yoki falsafiy g‘oyani ifodalaydi. Fotograf ushbu g‘oyani kadr orqali his qildirishga harakat qiladi: Neoklassik uslub – tartib, uyg‘unlik, rasmiylikni taqdim etadi. Dekonstruktivizm – tartibsizlik, yangilik va zamonaviy tafakkurni ifodalaydi. 4. Fazoviy ong va vizual tafakkur Arxitektura — bu fazoni shakllantirish san’ati. Fotograf uchun bu fazoni qanday tutib olish muhim: Yuqoridan pastga yoki pastdan yuqoriga qarab suratga olish orqali ob’ektning monumental yoki noaniq ko‘rinishini berish mumkin. Perspektiv o‘zgarishlar (masalan, tilt-shift) orqali binolarning fazoviy g‘oyasi bilan "o‘ynash" mumkin. 5. Madaniy identitet va hikoya Arxitektura — bu xalqning yuzidir. Fotografiya esa bu "yuz"ni hujjatlashtiradi: Har bir surat orqali tarix, urf-odat, milliy qadriyat aks etadi. Ayniqsa O‘zbekistondagi Temuriylar davri arxitekturasi, Samarqand va Buxorodagi madrasalar — badiiy foto uchun ulkan manba. Nima uchun arxitektura uslublari fotografiyada muhim ahamiyatga ega 1 Keling avval buni tushunib olaylik - arxitektura nafaqat chiroyli binolar va balki faqat me'morlar uchun emas. Fotosuratchilar sifatida arxitektura uslublarini tushunish kamera sozlamalarini bilishga o‘xshaydi: bu sizga boshqarish imkonini beradi. Siz oq-qora arxitektura fotografiyasiga, ichki arxitektura fotografiyasiga yoki hatto mavhum arxitektura fotografiyasining badiiy sohasiga qiziqasizmi, siz suratga olayotgan binoning uslubini bilish juda muhimdir. Har bir uslub turli imkoniyatlar, qiyinchiliklar va badiiy belgilarni taqdim etadi. Buni shunday o‘ylab ko‘ring: gotika soborini xuddi zamonaviy, zamonaviy osmono‘par binoni suratga olgandek suratga olmaysiz. Ulardan biri bezakli va dramatik; ikkinchisi minimalist va o‘tkir. Shunday qilib, keling, barokko arxitekturasi hamda Islom me’morchiligining me‘moriy uslublar va ular bizning suratga olishimizga qanday ta‘sir qilishiga to‘xtalib o‘tsak, bu bizga hayratlanarli binolar fotosuratlarini olishga yordam beradi. 1. Barokko arxitekturasi: Tafsilotlar haqida 2 Agar modernist arxitektura minimalizm bo‘lsa, barokko me‘morchiligi steroidlardagi maksimalizmga o‘xshaydi. Biz tafsilotlarga boy dramatik, teatrlashtirilgan dizaynlar haqida gapirayapmiz.Ko‘pgina misollar keltirishimiz mumkin va ular orasidan Turkiyaning Aya Sofiya masjidida egri chiziqlar, gumbazlar va ko‘plab bezaklar mavjud. Barokko arxitekturasini suratga olish uchun biz kichik tafsilotlarga e’tibor qaratishimiz kerak. Bu ichki arxitektura fotografiyasi uchun ajoyib imkoniyatdir, chunki barokko interyerlari odatda tashqi ko‘rinishdagi kabi murakkabdir. Biz tomoshabinni ramkaga jalb qiladigan boy teksturalar va murakkab o‘ymakorliklarni suratga olishimiz mumkin. Keng burchakli linzalar bu erda mo‘jizalar yaratadi, chunki ular hech narsani qoldirmasdan, barcha ulug‘vorliklarga bardosh bera oladi. 1 https://[email protected] 2 Turkiya, Istanbul Muallif: Diyora Tilavova SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 229 Bu bezakli tafsilotlar uchun yaqinroq bo‘lish juda ham qo‘l keladi. Shiftdagi freskaning yaqindan ko‘rinishi yoki ishlab chiqilgan qandil ba’zan butun binodan ko‘ra ko‘proq ta’sir qilishi mumkin. To‘qimalarning boyligi voqeani aytib beradi. Barokko uslubi fotografiyaga emotsional kuch va dramatik efektni hamda auditoriyani qamrab oluvchi, emotsional taʼsir kuchini beradi. 3 Yoritish texnikalari, suniy chiroqlar yordamida barokko arxitekturalarini oddiy inson ko‘zi bilan ilg‘amas g‘oyalarni mukammal holatda ko‘rsatib berish mumkin. 2. Islom me’morchiligi: murakkab naqshlar va ulug‘vorlik 4 Islom me’morchiligi o‘zining murakkab koshinlar, arklar va gumbazlari bilan mashhur. Toshkentdagi Oq masjid, Ispaniyadagi Algambradan tortib, Istanbuldagi Moviy masjidgacha bu binolar fotografning orzusi. Ochiq joy va batafsil naqshlik ishilari o‘rtasidagi muvozanat dinamik kompozitsiyalarni yaratish uchun juda mos keladi. Islom me’morchiligini suratga olayotganda yorug‘lik va soya o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirga e’tibor beraylik. Ushbu binolarda ko‘pincha hovlilar va ochiq joylar mavjud bovlib, ular quyosh nurini qiziqarli burchaklardan oladi. Va naqshlar? Ularni kattalashtiring! Ular mavhum arxitektura fotografiyasi uchun oltin kondir. Takroriy va takrorlanmas nosimmetrik dizaynlar vizual tarzda hayratga soladi va o‘ziga xos istiqbolni taqdim etadi. Qaysidir ma’noda bu naqshlarni o‘zida ham sokinlik va halovat bor. Geometrik naqshlarning vizual retorikasi: Islomiy geometrik naqshlar fotograflikka ritm, takrorlanish va simmetriya elementlarini beradi — bu kompozitsion diqqatni markazga jamlash, teksturani va ritmik tuyg‘uni kuchaytiradi. 5 Ulug‘vorlik va monumental fazo: katta gumbazlar, ikkinchi reja ornament va perspektiva tushunchalari arxitektura fotografiyasida fazoviy hissiyot va masshtabni tasvirlash uchun boy manba hisoblanadi. (meʼmoriy foto-arkivlar ushbu jihatni hujjatlashtiradi). 6 Xulosa: Barokko uslubi va Islom me’morchiligi san’at tizimlari turli davr va madaniy muhitlarda shakllangan bo‘lsa-da, ularni birlashtiruvchi jihat — bu estetik mukammallikka, shakl va mazmun uyg‘unligiga intilishidir. Har ikki yo‘nalish fotografiya san’atiga chuqur ta’sir ko‘rsatgan bo‘lib, ularning badiiy va texnik tamoyillari zamonaviy fotografik tafakkurning shakllanishida muhim o‘rin egallaydi. Barokko uslubi o‘ziga xos yorug‘lik va soya o‘yini, dramatik kompozitsiya hamda emotsional kuch orqali fotografiyada his-tuyg‘u va harakatni ifodalash imkoniyatlarini kengaytiradi. Bu uslub fotografiyada inson ruhiy holatini chuqurroq ochish, tasvirni teatrallik va harakat orqali jonlantirish imkonini beradi. Islom me’morchiligi esa murakkab geometrik naqshlar, takrorlanuvchi ritm, simmetriya va ulug‘vor fazoviylik orqali fotografiyada tartib, uyg‘unlik va ruhiy osoyishtalik ifodasini yaratadi. Yorug‘likning naqshlar orqali sinib kirishi natijasida hosil bo‘ladigan nozik soya va yoritish effektlari esa kompozitsiyani yanada chuqur va falsafiy mazmunga ega qiladi. Xulosa o’rnida ta’kidlash joizki, Barokko uslubining emotsional dinamizmi va Islom me’morchiligining geometrik uyg‘unligi fotografiyada bir-birini to‘ldiruvchi ikki yo‘nalish 3 https://jstor.org Barooko visual ritorika 4 O‘zbekiston, Toshkent Muallif: Diyora Tilavova 5 https://www.metmuseum.org/essays/geometric-patterns-in-islamic-art?utm_source=chatgpt.com 6 https://www.archnet.org/collections/1786?utm_source=chatgpt.com SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025 230 sifatida qaraladi. Ularning o‘zaro uyg‘unlashuvi natijasida fotografiya san’ati nafaqat voqelikni aks ettiruvchi, balki ruhiy, estetik va madaniy qadriyatlarni yorituvchi badiiy vositaga aylanadi.