MAHMUD ZAMAHSHARIY IJTIMOIY - FALSAFIY AXLOQIY QARASHLARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1013 MAHMUD ZAMAHSHARIY IJTIMOIY - FALSAFIY AXLOQIY QARASHLARI Rustamov Ilhomjon Zokirjonovich Andijon viloyati Xo'jaobod tumani MMT tasarufidagi 15-sonliy umumi o`rta talim maktab huquq va tarbiya fani o'qituvchisi Annotatsiya. Ushbu maqolada buyuk alloma Mahmud Zamakhshariyning ijtimoiy-falsafiy va axloqiy qarashlari tahlil qilingan. Unda olimning inson, jamiyat va axloq masalalariga oid qarashlari, Qur’on tafsiri va adabiy merosida aks etgan ma’naviy g‘oyalar o‘rganiladi. Zamakhshariy tafakkurining asosini ilm, adolat, insonparvarlik va axloqiy kamolot tashkil etadi. Uning falsafiy qarashlari nafaqat o‘z davri, balki hozirgi zamon uchun ham dolzarb bo‘lib, komil insonni tarbiyalashda muhim o‘ringa ega. Kalit so‘zlar. Mahmud Zamakhshariy, axloq, falsafa, jamiyat, tafsir, ilm, insonparvarlik. Annotation. This article analyzes the socio-philosophical and ethical views of the great scholar Mahmud Zamakhshariy. It explores his ideas about human nature, society, and morality as reflected in his interpretations of the Qur'an and literary works. The core of his worldview is based on knowledge, justice, humanism, and moral perfection. His philosophical concepts remain relevant today in shaping a perfect human being. Key words. Mahmud Zamakhshariy, ethics, philosophy, society, interpretation, knowledge, humanism. Аннотация. В статье рассматриваются социально-философские и этические взгляды великого ученого Махмуда Замахшари. Анализируются его представления о человеке, обществе и морали, отраженные в толковании Корана и литературном наследии. Основу его мировоззрения составляют знания, справедливость, гуманизм и нравственное совершенство. Его идеи сохраняют актуальность и в современную эпоху. Ключевые слова: Махмуд Замахшари, этика, философия, общество, толкование, знание, гуманизм. Kirish. Mahmud Zamakhshariy – o‘rta asr islom olamining eng yirik mutafakkirlaridan biri bo‘lib, uning ijtimoiy-falsafiy va axloqiy qarashlari Sharq tafakkurining yuksak cho‘qqisini tashkil etadi. U o‘z davrining buyuk olimi, tilshunos, tafsirchi va faylasufi sifatida ilm-fan, ma’naviyat va axloq sohalarida chuqur iz qoldirgan. Zamakhshariy hayoti va ijodi o‘sha davr ijtimoiy-madaniy jarayonlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, u insonning ichki dunyosi, jamiyatdagi o‘rni, adolat, halollik, sabr-toqat, mehr-oqibat kabi fazilatlar haqida chuqur falsafiy fikrlar bildirgan. Uning fikricha, inson jamiyatning ajralmas qismi sifatida o‘z axloqiy kamoloti orqali ijtimoiy hayotning barqarorligi va taraqqiyotini ta’minlaydi. Mahmud Zamakhshariy asarlarida ilm va aql insonni yuksaltiruvchi eng muhim kuch sifatida talqin etiladi. U jaholatni inson tanazzulining asosiy sababi, ilmni esa najot manbai deb bilgan. Shuningdek, olim adolatni insoniy hayotning markaziy qadriyati sifatida ko‘rgan va har bir insonning burchi — o‘z hayotida adolatni qaror toptirish deb hisoblagan. U o‘zining “Al-Kashshof” asarida Qur’on ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1014 oyatlarini tafsirlar ekan, ularning ichki ma’nosini falsafiy tahlil bilan uyg‘unlashtirib, axloqiy tarbiyaning mohiyatini yoritgan. Zamakhshariy uchun axloq nafaqat diniy talab, balki inson tafakkurining poydevori bo‘lgan hayotiy zaruratdir. U har bir kishining komillikka erishish yo‘lidagi intilishi orqali jamiyatning ma’naviy yuksalishini ko‘rgan. Shu jihatdan olimning qarashlari bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan, aksincha, zamonaviy insonni ma’naviy barkamollikka chorlashda muhim o‘rin tutadi. Mahmud Zamakhshariy nigohida inson — Yaratganning mukammal mavjudoti bo‘lib, uning eng oliy fazilati aql, ilm va ezgulikka intilishdir. Shuning uchun ham u o‘z asarlarida insonni ilmsizlik va nafs qulligidan ozod etishga, tafakkur, halollik va ezgulik orqali haqiqiy kamolot sari yetaklashga da’vat etadi. Mahmud Zamakhshariy – o‘rta asr islom tafakkurining eng yirik namoyandalaridan biri bo‘lib, uning ilmiy, falsafiy va axloqiy qarashlari nafaqat o‘z davri, balki butun musulmon dunyosining ma’naviy rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan. U o‘z davrida tilshunoslik, tafsir, mantiq, falsafa va axloqshunoslik sohalarida salmoqli iz qoldirgan alloma sifatida tanilgan. Zamakhshariy ijodida inson va jamiyat o‘rtasidagi munosabat, adolat va ilmning o‘rni, axloqiy komillikka intilish masalalari markaziy o‘rinni egallaydi. Uning asarlari, xususan “Al-Kashshof” tafsiri, Qur’on oyatlarining chuqur falsafiy tahlilini o‘z ichiga oladi va bu jihatdan nafaqat diniy, balki ilmiyfalsafiy ahamiyatga ham ega. Adabiyotlar tahlili. Mahmud Zamakhshariy ijodini o‘rganish jarayonida uning asarlari nafaqat diniy tafsir, balki falsafiy tafakkur namunasi sifatida ham tahlil qilinadi, u insonni ilm, adolat va axloqiy kamolot sari chorlaydi [1]. Tadqiqotchilar ta’kidlashicha, Zamakhshariy insonni ma’naviy barkamollikka eltuvchi asosiy omil sifatida ilm va tafakkurni ko‘rsatadi, bu esa uning asarlarida hayotiy falsafa darajasiga ko‘tarilgan [2]. Olimning “Al-Kashshof” asari Qur’on tafsirining eng yirik ilmiy manbalaridan biri bo‘lib, unda axloqiy masalalar mantiqiy tahlil orqali izohlanadi, bu jihatdan u islom ilmi tarixida alohida o‘ringa ega [3]. Mahmud Zamakhshariy asarlarida inson va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar chuqur tahlil qilinib, har bir shaxsning axloqiy mas’uliyati ijtimoiy barqarorlikning garovi sifatida ko‘rsatiladi [4]. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, olimning fikricha, insonning haqiqiy kamoloti uning axloqiy tozaligi va adolatparvarligida namoyon bo‘ladi [5]. Shuningdek, Zamakhshariy o‘z davrining ijtimoiy muammolarini tahlil etib, adolat va tenglik tamoyillarini insoniy fazilatlarning markaziga qo‘yadi [6]. Zamonaviy tadqiqotchilar esa uning merosini bugungi davr axloqiy inqiroziga qarshi ma’naviy yo‘l-yo‘riq sifatida talqin etib, u orqali jamiyatni fikrlashga, ezgulikka va halollikka undovchi kuch sifatida baholaydilar [7]. Materiallar va usullar. Ushbu tadqiqotda Mahmud Zamakhshariyning ijtimoiy-falsafiy va axloqiy qarashlarini tahlil qilishda tarixiy, falsafiy va manbashunoslik yondashuvlari uyg‘un holda qo‘llanildi. Avvalo, olimning hayoti va ijodi bilan bog‘liq tarixiy manbalar, jumladan “AlKashshof”, “Asos al-Balāgha”, “Rabi‘ al-Abror” kabi asarlar o‘rganilib, ularning mazmuni falsafiy va axloqiy jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqotda qiyosiy tahlil usuli yordamida Zamakhshariy qarashlari boshqa musulmon mutafakkirlari — Abu Nasr Forobiy, Abu Hamid G‘azzoliy, Ibn Sino va Alisher Navoiy asarlaridagi axloqiy g‘oyalar bilan solishtirildi. Shu orqali olimning falsafiy tafakkuridagi o‘ziga xosliklar, ya’ni aql, adolat, sabr-toqat, mehr-oqibat va ilmga asoslangan insonparvarlik g‘oyalari aniqlab olindi. Metodologik jihatdan tadqiqotda ilmiy tahlil va interpretatsiya usullari qo‘llanilib, Zamakhshariy asarlarida aks etgan Qur’on tafsiri bilan ijtimoiy-falsafiy g‘oyalar o‘rtasidagi bog‘liqlik izchil yoritildi. Shuningdek, kontent-tahlil usuli asosida olimning asarlarida eng ko‘p uchraydigan axloqiy kategoriyalar — adolat, sabr, halollik, diyonat, tafakkur, ilm va kamtarlik singari tushunchalar tizimli ravishda o‘rganildi. Tadqiqotda Mahmud Zamakhshariyning asarlaridagi til, uslub va mantiqiy izchillik tahlil etilib, uning tafakkuri orqali ijtimoiy g‘oya va axloqiy qadriyatlarning qanday ifoda topgani aniqlangan. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1015 Bundan tashqari, tarixiy-falsafiy kontekstni aniqlash maqsadida o‘rta asr Markaziy Osiyo ilmiymadaniy muhitining o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilindi. Shu tarzda, tadqiqot uslublari Mahmud Zamakhshariy dunyoqarashining shakllanish omillarini, uning axloqiy-falsafiy merosining mohiyatini va bugungi kunda bu merosning ilmiy hamda ma’naviy ahamiyatini ochib berishga qaratildi. 1-jadval. Mahmud Zamakhshariy falsafiy qarashlarining asosiy yo‘nalishlari Asosiy yo‘nalishlar Mazmuni Ahamiyati Ilm va aql Insonni komillikka olib boruvchi eng muhim kuch sifatida talqin qilinadi. Ilm va tafakkur orqali inson jaholatdan ozod bo‘ladi. Adolat Hayotning asosiy axloqiy tamoyili sifatida ko‘riladi. Jamiyat barqarorligi va tinchligi uchun zarur asos. Axloqiy komillik Sabr, halollik, kamtarlik va ezgulik orqali erishiladigan holat. Komil inson g‘oyasining shakllanishini ta’minlaydi. Insonparvarlik Barcha insonlarga mehr va adolat bilan munosabatda bo‘lish zaruriyati. Zamonaviy jamiyatda inson qadriyatlarini mustahkamlaydi. Ma’naviy poklik Ruhiy tozalikka, nafsni yengishga va halollikka chaqiradi. Shaxsning ma’naviy kamolotini ta’minlaydi. Ushbu tadqiqot doirasida tuzilgan jadvallar Mahmud Zamakhshariyning ijtimoiy-falsafiy va axloqiy qarashlarini tizimli tahlil qilishga xizmat qiladi. 1-jadvalda olimning falsafiy merosi asosida shakllangan besh asosiy yo‘nalish – ilm va aql, adolat, axloqiy komillik, insonparvarlik hamda ma’naviy poklik batafsil yoritilgan bo‘lib, ularning har biri inson kamolotiga, jamiyat taraqqiyotiga va axloqiy qadriyatlarning shakllanishiga qanday ta’sir etishi izohlangan. Mazkur jadval orqali Zamakhshariy tafakkurining ilmiy asoslari hamda uning zamonaviy axloqiy tarbiya jarayonida tutgan o‘rni ko‘rsatib beriladi. 2-jadval. Mahmud Zamakhshariy va boshqa mutafakkirlarning axloqiy g‘oyalari Mutafakkir Asosiy axloqiy g‘oya Yondashuvning o‘ziga xos jihati Mahmud Zamakhshariy Ilm, adolat va ma’naviy komillik Qur’on tafsirini falsafiy tahlil bilan uyg‘unlashtirgan. Abu Nasr Forobiy Baxtga ilm orqali erishish Ilmiy aql va axloqiy tartibni uyg‘un holda ko‘rgan. Abu Hamid G‘azzoliy Ruhiy poklanish va e’tiqod mustahkamligi Axloqni diniy tajriba bilan bog‘lagan. Ibn Sino Aql va fazilat uyg‘unligi Axloqni falsafiy mantiq asosida tahlil qilgan. Alisher Navoiy Ezgulik va insonparvarlik Insonni ma’naviy yetuklikka da’vat etgan. Ushbu jadvalda Mahmud Zamakhshariy axloqiy g‘oyalarini Abu Nasr Forobiy, Abu Hamid G‘azzoliy, Ibn Sino va Alisher Navoiy kabi mashhur mutafakkirlarning qarashlari bilan ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1016 taqqoslashga bag‘ishlangan. Bu jadval orqali olimlar o‘rtasidagi umumiyliklar va farqlar aniqlanib, Zamakhshariy qarashlarining o‘ziga xos jihatlari – ya’ni Qur’on tafsirini falsafiy tahlil bilan uyg‘unlashtirganligi va insonparvarlik g‘oyalariga alohida urg‘u berganligi yoritiladi. Umuman olganda, jadvallar tadqiqotning nazariy asoslarini amaliy tahlil bilan boyitadi hamda Mahmud Zamakhshariy ijtimoiy-falsafiy merosining bugungi ma’naviy tarbiya tizimidagi ahamiyatini yanada ravshanroq ko‘rsatadi. Tadqiqot muhokamasi. Tadqiqot muhokamasi shuni ko‘rsatadiki, Mahmud Zamakhshariy o‘z davrining eng yirik mutafakkirlaridan biri sifatida inson, jamiyat va axloq masalalariga chuqur falsafiy yondashgan. Uning qarashlari islom falsafasining asosiy yo‘nalishlarini o‘zida mujassam etgan bo‘lib, unda ilm, adolat, axloqiy poklik va insonparvarlik g‘oyalari markaziy o‘rin tutadi. Zamakhshariy fikricha, inson o‘z hayotining haqiqiy ma’nosini ilm va aql orqali anglaydi, chunki aql insonni nafsdan ozod etuvchi va haqiqat sari yetaklovchi kuchdir. U “Al-Kashshof” asarida Qur’on oyatlarini sharhlar ekan, ularni nafaqat diniy ma’noda, balki falsafiy va axloqiy nuqtayi nazardan ham tahlil qiladi. Bu jihatdan olim tafsir ilmini mantiq, tilshunoslik va falsafa bilan uyg‘unlashtirib, Qur’onni inson tafakkurini o‘stiruvchi, jamiyatni esa axloqiy poklovchi manba sifatida ko‘rsatadi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Mahmud Zamakhshariyning ijtimoiyfalsafiy qarashlarida asosiy e’tibor komil inson g‘oyasiga qaratilgan. Unga ko‘ra, komillikka erishish yo‘li nafaqat ilm bilan, balki halollik, sabr, kamtarlik va adolat bilan chambarchas bog‘liqdir. Zamakhshariy jamiyatda har bir insonning mas’uliyatini yuksak qadrlaydi, chunki uning fikricha, inson o‘zini o‘zgartirmas ekan, jamiyat ham isloh bo‘lmaydi. Shuningdek, u insonni nafaqat ibodat bilan, balki amaliy ezgulik va ijtimoiy faoliyat bilan komillikka yetuvchi mavjudot sifatida tasvirlaydi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, Zamakhshariy tafakkuri zamonaviy axloqiy, diniy va ijtimoiy masalalar uchun ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Uning ilm va adolatga asoslangan falsafasi bugungi inson uchun ham ruhiy yetuklik, mas’uliyat va halollikka da’vatdir. Ayniqsa, uning “ilm insonni yuksaltiradi, jaholat esa tanazzulga olib boradi” degan g‘oyasi zamonaviy ta’lim va tarbiya jarayonida ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Shunday qilib, Mahmud Zamakhshariy merosi nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki hozirgi davrda ham insoniyatni ma’naviy uyg‘onish, fikr erkinligi va axloqiy poklik sari yetaklaydigan bebaho manba sifatida qadrlanadi. Mahmud Zamakhshariyning ijtimoiy-falsafiy va axloqiy qarashlarini tahlil qilish davomida uning asarlari, xususan, “Al-Kashshof”, “Asos al-balog‘a” va “Risolalar”ida ilgari surilgan g‘oyalar chuqur o‘rganildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Zamakhshariy o‘z davrining ilg‘or mutafakkirlaridan biri sifatida insonning ma’naviy kamolotini, aql-idrok va axloqiy poklikni jamiyat barqarorligining asosi sifatida talqin etgan. Unga ko‘ra, insonning asl qadriyati uning bilimida, odobida va jamiyatga foyda keltirish qobiliyatidadir. Shuningdek, Zamakhshariy ilmni nafaqat dunyoviy taraqqiyot, balki ruhiy poklanish vositasi deb ham bilgan. Tadqiqot jarayonida aniqlanishicha, olimning qarashlarida Qur’on oyatlarining ma’nosini tafsir qilish orqali insonning ichki dunyosi, uning iymon, e’tiqod, sabr va adolat tamoyillari asosida shakllanishiga katta e’tibor qaratilgan. Bu jihatdan Zamakhshariy tafsir uslubida diniy bilimni falsafiy mantiq bilan uyg‘unlashtirgan va bu yondashuv Sharq tafakkurining keyingi rivojlanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Shuningdek, tadqiqot davomida olingan ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, Zamakhshariy insonni ijtimoiy mavjudot sifatida qaraydi, u o‘z faoliyati orqali jamiyatning axloqiy muhitini shakllantiradi. Shu sababli olim insonning harakatlari va niyatlari o‘rtasidagi uyg‘unlikni axloqiy komillik mezoni sifatida belgilagan. Bugungi kunda uning fikrlari ta’lim-tarbiya, ma’naviyat va shaxs rivoji jarayonida muhim metodologik asos sifatida qo‘llanilishi mumkin. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, Mahmud Zamakhshariy ijtimoiy-falsafiy va axloqiy qarashlari bilan Sharq tafakkurining yuksak cho‘qqilaridan birini egallagan mutafakkirdir. Uning asarlarida ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1017 inson va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar, ilm va aqlning hayotdagi o‘rni, axloqiy komillik va adolat g‘oyalari chuqur tahlil qilingan. Zamakhshariy fikricha, insonning komillikka erishishi uning bilimga intilishi, halolligi, sabr-toqati va adolatparvarligiga bog‘liq. U Qur’on tafsirini faqat diniy ma’no bilan cheklamagan, balki uni falsafiy tafakkur va ma’naviy tarbiya manbai sifatida talqin qilgan. Uning “Al-Kashshof” asari insonni o‘zini anglash, nafsni yengish va jamiyatda axloqiy tartibni qaror toptirishga chorlovchi ulkan ilmiy merosdir. Zamakhshariy tafakkurida ilm va axloq o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, ularni jamiyatning taraqqiyoti va insoniyatning ma’naviy yuksalishi uchun asosiy shart sifatida ko‘radi. Shuningdek, u insonni faqat ibodat bilan emas, balki amal, ezgulik va ilm orqali komillikka erishishga da’vat etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Zamakhshariy M. Al-Kashshof an Haqoiq at-Tanzil. Qohira: Dar al-Fikr, 1953. 2. Rashidov A. Mahmud Zamakhshariy falsafasi va uning axloqiy merosi. Toshkent: Fan, 2019. 3. Karimov B. Islom falsafasi tarixida Mahmud Zamakhshariy o‘rni. Samarqand: Registon nashriyoti, 2021. 4. Xudoyberdiyev N. Sharq mutafakkirlari tafakkurida axloqiy qadriyatlar. Toshkent: Ma’naviyat, 2018. 5. Aliev R. Zamakhshariy i ego tolkovanie Korana. Moskva: Nauka, 1986. 6. G‘ulomov S. Mahmud Zamakhshariy tafakkurining ijtimoiy-falsafiy mohiyati. Buxoro: Imom Buxoriy nashriyoti, 2020. 7. Aminova D. O‘rta asr musulmon olimlari falsafiy qarashlarining tahlili. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2022.