JADIDCHILIK QARASHLARINING BUGUNGI O'ZBEK JAMIYATIDAGI FALSAFIY-MA'NAVIY O'RNI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1024 JADIDCHILIK QARASHLARINING BUGUNGI O‘ZBEK JAMIYATIDAGI FALSAFIY-MA’NAVIY O‘RNI Turdiyeva Iroda Maxmarajabovna Toshkent transport universiteti, Alfraganus universiteti test bo‘limi bosh mutaxassisi, E-mail: [email protected] Annotatsiya. Mazkur maqolada jadidchilik harakatining ijtimoiy-falsafiy mohiyati hamda uning bugungi o‘zbek jamiyatidagi ma’naviy o‘rni ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida shakllangan jadidchilik oqimi milliy uyg‘onish, ma’rifatparvarlik, ta’lim-tarbiyani isloh qilish, milliy o‘zlikni anglash va jamiyatni modernizatsiya qilish g‘oyalariga asoslangan edi. Ismoil G‘aspirali, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy kabi jadid ma’rifatparvarlarining asarlarida xalqni jaholatdan chiqarish, ilm-ma’rifatga da’vat qilish va milliy davlatchilikni rivojlantirish masalalari ilgari surildi. Mustaqillik yillarida, xususan, Yangi O‘zbekiston davrida ma’naviy-ma’rifiy siyosatda jadidlar merosiga yangicha yondashuv shakllandi. Prezident Shavkat Mirziyoyev o‘z nutqlarida jadidlar merosini chuqur o‘rganish, uni bugungi ta’lim-tarbiya va ma’naviy hayotga tatbiq etish zarurligini alohida ta’kidlab kelmoqda. Shu nuqtayi nazardan, jadidchilik qarashlari nafaqat tarixiy hodisa, balki bugungi o‘zbek jamiyatining ma’naviy taraqqiyoti uchun ham muhim manba hisoblanadi. Kalit so‘zlar: Jadidchilik, ma’rifatparvarlik, milliy uyg‘onish, ijtimoiy-falsafiy qarashlar, milliy o‘zlikni anglash, ta’lim-tarbiya islohotlari, Yangi O‘zbekiston, ma’naviyat, an’anaviylik va zamonaviylik, modernizatsiya. Аннотация. В данной статье научно анализируется социально-философская сущность джадидизма и его духовная роль в современном узбекском обществе. Джадидизм, сформировавшийся в конце XIX – начале XX веков, был основан на идеях национального возрождения, просветительства, реформы образования, осознания национальной идентичности и модернизации общества. В трудах таких просветителей, как Исмаил Гаспринский, Махмудходжа Бехбудий, Мунавваркори Абдурашидханов, Абдулла Авлоний, выдвигались идеи борьбы с невежеством, призыва к науке и просвещению, развития национальной государственности. В годы независимости, особенно в период «Нового Узбекистана», в духовно-просветительской политике сложился новый подход к наследию джадидов. Президент Шавкат Мирзиёев в своих выступлениях неоднократно подчеркивал необходимость глубокого изучения наследия джадидов и его применения в современной системе образования и духовной жизни. В этом контексте идеи джадидизма рассматриваются не только как историческое явление, но и как важный источник духовного развития современного узбекского общества. Ключевые слова: Джадидизм, просветительство, национальное возрождение, социальнофилософские взгляды, национальная идентичность, реформы образования, Новый Узбекистан, духовность, традиционность и современность, модернизация. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1025 Abstract. This article provides a scholarly analysis of the socio-philosophical essence of Jadidism and its spiritual role in contemporary Uzbek society. Emerging in the late 19th and early 20th centuries, Jadidism was based on the ideas of national awakening, enlightenment, educational reform, national identity, and modernization of society. The works of such reformers as Ismail Gasprinsky, Mahmudkhoja Behbudi, Munavvarqori Abdurashidkhanov, and Abdulla Avloni emphasized the struggle against ignorance, the call for knowledge and enlightenment, and the development of national statehood. During the years of independence, especially in the era of “New Uzbekistan,” a new approach to the legacy of the Jadids has been formed in spiritual and educational policy. President Shavkat Mirziyoyev has repeatedly emphasized the importance of thoroughly studying the Jadids’ intellectual heritage and applying it to modern education and cultural development. In this context, the ideas of Jadidism are regarded not only as a historical phenomenon but also as an important source for the spiritual development of contemporary Uzbek society. Keywords: Jadidism, enlightenment, national awakening, socio-philosophical views, national identity, educational reforms, New Uzbekistan, spirituality, tradition and modernity, modernization. KIRISH O‘zbekiston tarixida jadidchilik harakati milliy uyg‘onish va ma’rifatparvarlikning eng yuksak namunasidir. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida shakllangan bu oqimning asosiy maqsadi xalqni jaholatdan chiqarish, zamonaviy ilm-fan yutuqlarini o‘zlashtirish, milliy o‘zlikni anglash va millat taraqqiyotiga erishish edi. Jadidlarning “usuli jadid” maktablari orqali ta’lim tizimiga yangicha yondashuv olib kirilishi xalq ma’naviy hayotida katta burilish yasadi. Jumladan, Ismoil G‘aspirali “Til birligi, fikr birligi, ish birligi” shiorini ilgari surib, butun turkiy xalqlarni ilmma’rifat orqali uyg‘otishga chaqirdi. Mahmudxo‘ja Behbudiy “Padarkush” dramasi va publitsistik asarlari orqali xalqni jaholatdan xalos etish zarurligini ko‘rsatdi. Munavvarqori Abdurashidxonov esa milliy ta’lim islohotining nazariy asoslarini ishlab chiqdi. Abdulla Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asari yosh avlod tarbiyasida milliy qadriyatlar va ma’naviy-axloqiy fazilatlarni targ‘ib etishda beqiyos manba bo‘lib xizmat qildi. Mustaqillik yillarida, xususan, Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan jadidlar merosiga yangicha yondashuv shakllandi. 2017-yildagi nutqlarida davlat rahbari jadidlarning boy merosini chuqur o‘rganish va uni yoshlar ongiga singdirish zarurligini alohida ta’kidladi. Bugungi kunda “Yangi O‘zbekiston” konsepsiyasi doirasida amalga oshirilayotgan ta’lim-tarbiya islohotlari jadidchilik g‘oyalari bilan uzviy bog‘liqdir. Xususan, ta’limni modernizatsiya qilish, yoshlarni erkin fikrlashga undash, milliy o‘zlikni anglashni kuchaytirish kabi yo‘nalishlar jadidlar ilgari surgan maqsadlarning davomi sifatida qaralmoqda. Shuningdek, jadidlarning falsafiy-ma’naviy qarashlarida an’anaviylik va zamonaviylik uyg‘unligi alohida o‘rin tutadi. Ular bir tomondan milliy qadriyatlarni asrashni, ikkinchi tomondan esa zamonaviy fan va taraqqiyotdan foydalanishni asosiy vazifa qilib belgilashgan. Hozirgi globallashuv davrida ham bu tamoyillar o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Demak, jadidchilik nafaqat tarixiy hodisa, balki bugungi O‘zbekiston jamiyatining ma’naviy-ma’rifiy taraqqiyotida ham muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Ushbu maqolada jadidlarning ijtimoiyfalsafiy merosi va uning zamonaviy o‘zbek jamiyatidagi o‘rni chuqur tahlil etiladi. Metodologiya ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1026 Mazkur tadqiqotda “Jadidchilik qarashlarining bugungi o‘zbek jamiyatidagi falsafiyma’naviy o‘rni”ni ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilish uchun kompleks yondashuv qo‘llanildi. Birinchi navbatda, tarixiy-falsafiy tahlil metodi asosida jadidchilik harakatining XIX asr oxiri – XX asr boshlarida shakllangan ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy-madaniy sharoitlari o‘rganildi. Bu jarayonda jadidlarning asosiy maqsadi – xalqni ilm-ma’rifatga chorlash, diniy va dunyoviy bilimlarni uyg‘unlashtirish hamda milliy o‘zlikni asrash g‘oyalari tahlil qilindi [1]. Shuningdek, mazkur maqolada qiyosiy tahlil metodidan foydalanildi. Bu usul orqali jadidchilik qarashlari bilan bugungi kunda O‘zbekistonda olib borilayotgan ma’naviy-ma’rifiy siyosat, xususan, yoshlarda milliy g‘oya, vatanparvarlik va ma’naviy barkamollikni shakllantirish jarayonlari o‘rtasida o‘xshashlik va farqlar aniqlab berildi. Masalan, jadidlarning “xalqni uyg‘otish” chaqiriqlari bugungi ta’lim-tarbiya tizimida yoshlarni erkin fikrlash va ijodkorlikka yo‘naltirish bilan uzviy bog‘liqdir [2]. Metodologik jihatdan madaniy-falsafiy tahlil ham qo‘llanildi. Bu yondashuv orqali jadidchilik qarashlarining nafaqat tarixiy, balki bugungi ma’naviy hayotimizdagi dolzarbligi o‘rganildi. Jumladan, jadidlarning “yangi maktab” va “milliy uyg‘onish” g‘oyalari hozirgi O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan ta’lim tizimini modernizatsiya qilish jarayonlari bilan bog‘lab ko‘rsatildi [3]. Shuningdek, tadqiqot davomida kontent-tahlil usulidan foydalanilib, jadidlarning asarlari – Fitratning “Munozara”, Behbudiyning “Padarkush” dramasi, Avloniy va Cho‘lpon asarlarida ilgari surilgan g‘oyalar zamonaviy ijtimoiy-falsafiy adabiyotlar bilan taqqoslandi. Bu orqali jadidchilik g‘oyalari milliy tafakkur va ma’naviyatning shakllanishidagi o‘rni aniqroq ochib berildi [4]. Metodologiyaning muhim jihati sifatida sotsiologik yondashuv ham ishlatildi. Bugungi o‘zbek jamiyatida jadidchilik qarashlari qanchalik dolzarb ekanini o‘rganish maqsadida yoshlarda milliy-ma’naviy qadriyatlar, milliy g‘oya va ma’rifatga bo‘lgan munosabat haqidagi so‘rovnomalar va ilmiy izlanishlar natijalaridan foydalanildi [5]. Umuman olganda, metodologik yondashuvlar tizimi – tarixiy-falsafiy, qiyosiy, madaniy-falsafiy, kontent-tahlil va sotsiologik metodlar uyg‘unligi tadqiqotning ilmiy natijalarini kengroq yoritish imkonini berdi. Muhokama Jadidchilik qarashlarining bugungi o‘zbek jamiyatidagi falsafiy-ma’naviy o‘rni masalasini muhokama qilishda, avvalo, uning tarixiy ildizlari va jamiyatimiz taraqqiyotiga qo‘shgan hissasini chuqur anglash zarur. Jadidlar o‘z davrida xalqni ilm-ma’rifatga chorlash, zamonaviy fan va texnologiyalarni o‘rganishga undash orqali aslida milliy uyg‘onish harakatining poydevorini yaratdilar. Ularning fikricha, ma’naviy yuksalishsiz millat taraqqiy etmaydi. Shu bois, jadidlarning “ilm va ma’rifat orqali milliy ozodlikka erishish” g‘oyasi bugungi mustaqil O‘zbekistonda ham dolzarbligini yo‘qotmagan. Bugungi jamiyatda jadidchilik qarashlarining ahamiyati bir necha yo‘nalishda namoyon bo‘ladi. Birinchidan, ular ma’naviy barkamollikni tarbiyalashda muhim mezon bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘z asarlarida “yangi maktab” g‘oyasini ilgari surib, yosh avlodni zamonaviy bilimlar bilan qurollantirish zarurligini ta’kidlagan edi. Hozirgi kunda ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1027 ham ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, kreativ fikrlash va milliy g‘ururni uyg‘otish siyosati ushbu qarashlarga uyg‘un keladi. Ikkinchidan, jadidchilik g‘oyalari yoshlar ongida milliy o‘zlik va vatanparvarlikni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Mustaqillik yillarida davlatimiz tomonidan “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch” konsepsiyasi asosida olib borilayotgan siyosat jadidlarning millatni uyg‘otishga qaratilgan intilishlari bilan bevosita bog‘liqdir. Bu holat jadidchilik merosining bugungi falsafiy-ma’naviy hayotimizda davomiyligini ko‘rsatadi. Uchinchidan, jadidlarning ijtimoiy-siyosiy qarashlari ham hozirgi davr uchun dolzarb. Ular o‘z davrida xalqni jaholat va qoloqlikdan chiqarish, jamiyatda erkin fikr, milliy birdamlik va taraqqiyotni qaror toptirishni maqsad qilgan edilar. Bugungi globallashuv sharoitida ham bu g‘oyalar yoshlarni turli mafkuraviy tahdidlardan asrash va ularni milliy qadriyatlarga sodiq ruhda tarbiyalashda qo‘llanmoqda. Muhokama jarayonida yana bir muhim jihat shundaki, jadidchilik qarashlari nafaqat tarixiy meros sifatida, balki hozirgi O‘zbekistonda olib borilayotgan ijtimoiy-madaniy islohotlar uchun ham nazariy manba sifatida xizmat qilmoqda. Masalan, bugungi kunda xalq ta’limi va oliy ta’lim tizimida uzluksiz ta’lim tamoyillari, zamonaviy fan va texnologiyalarni joriy etish, shuningdek, yoshlarning milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmatini shakllantirishda jadidchilik qarashlari bevosita metodologik asos bo‘lib turibdi. Shunday qilib, muhokama shuni ko‘rsatadiki, jadidchilik qarashlari o‘z davrida xalqimizni uyg‘otgan, bugungi kunda esa ularning falsafiy-ma’naviy merosi milliy g‘oya va ma’naviy taraqqiyot strategiyasida muhim poydevor bo‘lib qolmoqda. Bu merosning dolzarbligi, avvalo, uning universalligi va zamonaviy ijtimoiy hayotga tatbiq etish imkoniyatlarida namoyon bo‘ladi. Xulosa Jadidchilik qarashlari bugungi o‘zbek jamiyatining ma’naviy hayotida chuqur ildiz otgan va uning falsafiy asoslaridan biri sifatida qaralishi mumkin. Ularning asosiy g‘oyasi — ilmma’rifat, ma’naviy yuksalish va milliy uyg‘onish — zamonaviy taraqqiyot jarayonlari bilan hamohang holda yangicha mazmun kasb etmoqda. Bugun ta’lim tizimida olib borilayotgan islohotlar, yoshlarni ijodkorlik va erkin fikrlashga yo‘naltirish, milliy qadriyatlarni asrabavaylash va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalash jarayonlari jadidlar orzu qilgan maqsadlarning zamonaviy davrdagi ifodasidir. Shuningdek, jadidchilik merosi milliy o‘zlikni mustahkamlashda, jamiyatda ma’naviy barqarorlikni ta’minlashda, yoshlarni turli g‘oyaviy va mafkuraviy tahdidlardan himoya qilishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ularning qarashlari tarixiy voqelikdan tashqariga chiqib, bugungi kun uchun ham dolzarb yo‘nalishlarni belgilab bermoqda. Ayniqsa, globallashuv va raqamli taraqqiyot sharoitida jadidlarning “ilm va ma’rifat orqali taraqqiyot” g‘oyasi jamiyatni yangi bosqichga olib chiqishda poydevor bo‘lib xizmat qilmoqda. Xulosa qilib aytganda, jadidchilik qarashlari o‘z davrida xalqni uyg‘otgan bo‘lsa, bugungi kunda milliy ma’naviyatni boyitish, yoshlarda milliy g‘urur va vatanparvarlik tuyg‘ularini shakllantirish, jamiyatni yuksak ma’naviy qadriyatlarga asoslangan holda rivojlantirish jarayonida muhim falsafiy-ma’naviy manba sifatida xizmat qilmoqda. Bu merosni o‘rganish, uni amaliy hayotga tadbiq etish va kelajak avlod ongiga singdirish – zamonaviy O‘zbekiston taraqqiyotining asosiy omillaridan biridir. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1028 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Fitrat, A. (1919). Munozara. Istanbul. 12–14. 2. Karimov, I. A. (1998). Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent: Ma’naviyat. 64 b. 3. Qosimov, B. (2015). Jadidchilik va ma’naviy uyg‘onish. Toshkent: Akademnashr. 203 b. 4. Avloniy, A. (1913). Turkiy guliston yoxud axloq. Toshkent. 5–7 5. Sharipov, Z. (2020). “O‘zbek yoshlarining ma’naviy qadriyatlari va ularning rivojlanish omillari” // O‘zbekiston falsafiy tadqiqotlari jurnali, №4, 85–93.