XITOY VA O'ZBEK TILLARIDA ARXEOLOGIK TERMINLARNING NAZARIY ASOSLARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1047 XITOY VA O‘ZBEK TILLARIDA ARXEOLOGIK TERMINLARNING NAZARIY ASOSLARI Abdujalolova Maftuna Rustam qizi Samarqand davlat chet tillari instituti magistranti Annotatsiya. Ushbu tadqiqot Xitoy va o‘zbek tillarida qo‘llaniladigan arxeologik terminlarning nazariy asoslarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Ishda arxeologiya sohasidagi terminlarning lingvistik xususiyatlari, ularning kelib chiqishi va tarjima masalalari tahlil qilinadi. Shuningdek, ikki til o‘rtasidagi terminologik o‘xshashliklar va farqlar ko‘rib chiqilib, arxeologik ilmiy so‘z boyligini rivojlantirishda tilshunoslikning o‘rni ta’kidlanadi. Tadqiqot natijalari fanlararo tadqiqotlarda terminologiyaning muhimligini va tilning arxeologiya fanidagi o‘rni haqida yangi nazariy qarashlarni taklif etadi. Kalit so‘zlar: arxeologik terminlar, terminologiya, nazariy asoslar, xitoy tili, o‘zbek tili, lingvistika, tarjima, ilmiy so‘z boyligi, fanlararo tadqiqot. KIRISH Til insoniyat madaniyatining eng muhim boyliklaridan biridir. U nafaqat aloqa vositasi, balki xalqning tarixiy, madaniy va ilmiy merosini ifodalovchi ijtimoiy hodisadir. Bugungi kunda ilmfan rivoji, ayniqsa, arxeologiya kabi fan sohalarining chuqur o‘rganilishi natijasida til boyligida yangi terminlar tizimi shakllanmoqda. Terminologiya har bir fanning mohiyatini, tushunchalar tizimini ifodalovchi vosita bo‘lib, uning o‘ziga xos qonuniyatlari mavjud. Arxeologik terminlar — bu qadimiy madaniyat, yodgorliklar, qazilma topilmalar, moddiy madaniyat izlarini o‘rganish jarayonida qo‘llaniladigan maxsus so‘z va iboralardir. O‘zbekiston va Xitoy qadimiy sivilizatsiyalar beshigi sifatida bu borada o‘ziga xos ilmiy tajriba va terminologik boylikka ega. Shuning uchun ham mazkur maqolada o‘zbek va xitoy tillaridagi arxeologik terminlar tizimi, ularning shakllanishi, semantik va struktur jihatdan farqlari tahlil qilinadi. TERMIN TUSHUNCHASI VA UNING TILSHUNOSLIKDAKI O‘RNI Termin (lot. terminus — “chegara”, “belgi”) deganda muayyan fan sohasida qo‘llaniladigan, aniq ma’noga ega bo‘lgan so‘z yoki so‘z birikmasi tushuniladi. Tilshunoslikda terminlar alohida leksik qatlam sifatida o‘rganiladi. Ular oddiy so‘zlardan farqli ravishda kontekstual emas, balki qat’iy, doimiy ma’noga ega bo‘ladi. O‘zbek tilshunosligida terminologiyaning nazariy asoslari A. Madvaliyev, Sh. Rahmatullaev, M. Qo‘chqorov, B. O‘rinboev kabi olimlarning ilmiy izlanishlarida yoritilgan. Ularning fikricha, terminlar til tizimining ijtimoiy, ilmiy taraqqiyot bilan chambarchas bog‘liq qatlamidir. Xitoy tilshunosligida esa bu soha “术语学” (shùyǔxué) deb ataladi. Xitoy olimlari Chen Wangdao, Lü Shuxiang, va Hou Jingyi’ning tadqiqotlarida terminlar fan tilining ajralmas qismi sifatida talqin etilgan. Xitoy terminologiyasi shakllanishida qadimiy yozma manbalar (“尚书”, “史记”, “汉书”) hamda zamonaviy ilmiy izlanishlarning roli katta. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1048 Terminlarning asosiy belgilariga oid ilmiy izoh (O‘zbekcha – Xitoycha tahlil) Tilshunoslikda termin ( 术 语 shùyǔ) — muayyan ilmiy, texnik yoki kasbiy sohada ishlatiladigan, aniq ma’noga ega bo‘lgan so‘z yoki so‘z birikmasidir. Terminlar ilmiy fikrni ifoda etish, aniq tushunchalarni yetkazish, fanlararo muloqotni ta’minlash vositasi hisoblanadi. Har bir termin ma’lum belgilar orqali boshqa so‘zlardan farq qiladi. Bu belgilar quyidagilardir: 1. Aniqlik va barqarorlik (明确性与稳定性) 2. Monosemantiklik – bir ma’nolilik (单义性) 3. Xalqaro moslik (国际兼容性) 4. Tizimlilik va normativlik (系统性与规范性) Quyida ushbu belgilar har biri haqida batafsil tahlil beriladi. 1. Aniqlik va barqarorlik (明确性与稳定性) O‘zbekcha izoh: Terminlarning eng muhim belgilaridan biri — bu aniqlikdir. Termin har doim o‘z sohasida yagona, aniq, chalkashliksiz ma’noni ifodalashi kerak. Oddiy so‘zlardan farqli o‘laroq, terminlarda hissiylik, ko‘p ma’nolilik yoki metaforik ma’no bo‘lmaydi. Masalan, “yodgorlik”, “artefakt”, “qatlam” kabi arxeologik terminlar aniq ma’noga ega: ular faqat ma’lum bir ilmiy kontekstda ishlatiladi.Aniqlik terminning ilmiy qiymatini belgilaydi. Agar termin noaniq bo‘lsa, u ilmiy muloqotda tushunmovchilikka olib keladi. Shuningdek, barqarorlik ham muhim omildir. Terminlar vaqt o‘tishi bilan o‘z shakli va ma’nosini saqlab qolishi lozim. Fan rivojida yangi tushunchalar kirib kelsa ham, mavjud terminlarning o‘zgarmasligi terminologik tizimning barqarorligini ta’minlaydi. Xitoycha izoh: 在术语学中，“明确性”与“稳定性”是术语最基本的特征。“明确性”（míngquèxìng）意味着术 语的概念必须清晰、界定准确，不允许含糊不清或多义。例如，在考古学中，“遗址 （yízhǐ）”“出土文物（chūtǔ wénwù）”“墓葬（mùzàng）”等词，都具有非常确定的含义。“稳定性” （wěndìngxìng）则指术语在长期使用过程中应保持相对固定，不应随意改变或替换。术语的 稳定性保证了学术交流的连续性和一致性。 2. Monosemantiklik – bir ma’nolilik (单义性) O‘zbekcha izoh: ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1049 Terminlar monosemantik bo‘lishi, ya’ni bir ma’nolilikka ega bo‘lishi kerak. Bu shuni anglatadiki, termin har doim bitta ilmiy tushunchani ifodalashi lozim. Masalan, “artefakt” so‘zi arxeologiyada faqat inson tomonidan yaratilgan qadimiy buyumni bildiradi. Bu so‘z boshqa kontekstlarda qo‘llanilmaydi.Oddiy tildagi so‘zlar esa ko‘p ma’noli bo‘lishi mumkin. Masalan, “qatlam” so‘zi oddiy tilda “yupqa qoplama”, “pishiriq qatlami” ma’nolarida ishlatilsa, arxeologiyada u faqat “madaniy qatlam” tushunchasini bildiradi.Shuning uchun bir ma’nolilik — terminologik aniqlikning kafolatidir. Agar termin bir necha ma’noda ishlatilsa, bu ilmiy tilda noaniqlik va mantiqiy chalkashlikka olib keladi. Xitoycha izoh: 术语的“单义性”（dānyìxìng）是其区别于普通词汇的重要特征。普通词汇往往具有多义性， 而术语在特定学科中只能表示一个确切的概念。例如，在考古学“青（qīngtóngqì）”只指青铜 制的礼器、兵器或日用品，不可引申到其他领域。保持术语的单义性，有助于学术研究和国 际交流的精确性。 3. Xalqaro moslik (国际兼容性) O‘zbekcha izoh: Hozirgi globallashuv davrida terminlarning xalqaro mosligi katta ahamiyatga ega.Fan va texnologiyalar tez rivojlanar ekan, turli tillardagi terminlar o‘zaro mos kelishi kerak. Bu ilmiy hamkorlik, tarjima va axborot almashinuvini yengillashtiradi.Masalan, “arxeologiya” termini o‘zbek tilida arxeologiya, ingliz tilida archaeology, xitoy tilida esa 考古学 (kǎogǔxué) shaklida ishlatiladi. Har uch sohada ham bu atama bitta tushunchani anglatadi — qadimiy madaniyat yodgorliklarini o‘rganish fani.Xalqaro moslik terminlarni yaratishda xalqaro standartlardan foydalanishni talab etadi. O‘zbek tilida yangi terminlar yaratishda ko‘pincha rus, ingliz yoki xitoy tillaridagi variantlar bilan uyg‘unlik saqlanadi. Shu orqali terminlar xalqaro miqyosda tan olinadi. Xitoycha izoh: 术语的“国际兼容性”（guójì jiānróngxìng）是现代科学发展的必然要求。由于学术交流的全球 化，不同语言的术语需要 在意义和结构上实现 对应。例如 ，“考古 学（kǎogǔxué）”与 “archaeology”在概念上完全一致。在中国术语规范化过程中，学者们通过参考 ISO（国际标 准化组织）的术语标准，确保术语的国际可比性。这种兼容性使得跨语言研究和国际学术交 流更加顺畅。 4. Tizimlilik va normativlik (系统性与规范性) O‘zbekcha izoh: ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1050 Har qanday ilmiy terminologiya o‘zaro bog‘liq tushunchalar tizimidan tashkil topadi. Shu sababli tizimlilik terminlarning yana bir muhim belgisidir. Har bir yangi termin mavjud terminologik tizimga mantiqan mos kelishi, o‘sha fanning konseptual tuzilmasiga joylashishi lozim.Masalan, arxeologik terminlar orasida “yodgorlik”, “topilma”, “qatlam”, “madaniy qatlam”, “davr” kabi so‘zlar bir-biriga semantik jihatdan bog‘langan. Ularning o‘zaro aloqasi arxeologiya fanining tushunchalar tizimini tashkil etadi. Normativlik esa terminlarning rasmiy me’yorga keltirilganligini bildiradi. Har bir soha bo‘yicha terminlar maxsus komissiyalar, ilmiy kengashlar tomonidan tasdiqlanadi. Bu ilmiy yozuvlarda birlik va izchillikni ta’minlaydi. Xitoycha izoh: 术语的“系统性”（xìtǒngxìng）意味着各个术语之间应构成有机的概念体系。例如，在考古学 中，“遗址（yízhǐ）”“遗迹（yíjì）”“文化层（wénhuàcéng）”等术语之间存在层次性和逻辑联系。 “规范性”（guīfànxìng）则指术语的使用必须符合国家或学术机构制定的标准。中国的《术语 工作国家标准》（GB/T 10112）明确规定了术语的形成、与使用原则，以保证学术语言的一致 性与科学性。 ARXEOLOGIK TERMINLARNING UMUMIY XUSUSIYATLARI Arxeologiya — qadimiy moddiy madaniyatni o‘rganadigan fan bo‘lib, uning terminologik tizimi asosan tarix, geologiya, antropologiya, etnografiya bilan bevosita aloqador. Shu sababli, arxeologik terminlar murakkab semantik struktura va tarixiy konnotatsiyaga ega. Arxeologik terminlar o‘zining aniqlik, bir ma’nolilik, tizimlilik, barqarorlik, xalqaro moslik va ilmiy neytrallik kabi xususiyatlari bilan umumxalq tilidan farqlanadi. Ular arxeologiya fanining asosi bo‘lib, ilmiy tafakkurni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Arxeologik terminlarning shakllanishi tarixiy, madaniy, siyosiy va ilmiy omillar bilan uzviy bog‘liq. Ularning o‘rganilishi nafaqat terminologiya fanining, balki milliy til taraqqiyotining ham muhim yo‘nalishidir. Hozirgi globallashuv davrida o‘zbek arxeologik terminlarini xalqaro standartlarga moslashtirish, tarjima tizimini takomillashtirish va yangi ilmiy terminlarni ishlab chiqish dolzarb vazifalardan biridir. Arxeologik terminlarning mohiyati. Arxeologik terminlar til tizimining maxsus qatlami bo‘lib, ular tarixiylik, aniqlik va ilmiy xususiyatlarga ega. Har bir terminning shakllanishi ma’lum tarixiy, madaniy va ijtimoiy sharoitga bog‘liq. Masalan, “qatlam”, “artefakt”, “topilma”, “madaniy qatlam”, “yodgorlik”, “qazilma”, “nekropol”, “davr”, “ko‘hna shahar” kabi terminlar insoniyatning uzoq tarixiy rivojlanishi davomida shakllangan. Arxeologik terminlar ikki asosiy manbadan kelib chiqadi: 1. Mahalliy (milliy) manbalar — ya’ni xalq tili, tarixiy nomlar, joy nomlari, qadimiy atamalar. 2. Xorijiy (xalqaro) manbalar — lotin, yunon, rus, ingliz, xitoy tillaridan kirib kelgan ilmiy terminlar. Masalan, “artefakt” so‘zi lotincha arte factum — “inson tomonidan yaratilgan narsa” ma’nosidan olingan; “nekropol” yunoncha nekros — “o‘lik” va polis — “shahar” so‘zlaridan tashkil topgan; “madaniy qatlam” esa milliy termin bo‘lib, qadimiy yodgorliklarda topilgan tarixiy izlarni ifodalaydi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1051 Arxeologik terminlarning asosiy leksik-semantik xususiyatlari Arxeologik terminlar o‘zining semantik (ma’no) xususiyatiga ko‘ra aniq, monosemantik va ixtisoslashgan birliklardir. Ular odatiy so‘zlardan farqli o‘laroq, har doim birgina ilmiy tushunchani ifodalaydi. Masalan, “topilma” so‘zi kundalik tilda “topilgan narsa” ma’nosida ishlatilishi mumkin, ammo arxeologiyada bu so‘z faqat “qazishma jarayonida topilgan qadimiy buyum yoki ashyoni” bildiradi. Shuningdek, arxeologik terminlar semantik jihatdan quyidagi guruhlarga bo‘linadi: 1. Ob’ekt terminlari: yodgorlik, sopol buyum, qurol, idish, me’moriy inshoot va boshqalar; 2. Jarayon terminlari: qazishma, tahlil, o‘lchov, stratigrafiya, rekonstruksiya va boshqalar; 3. Natija terminlari: topilma, xulosa, nashr, katalog, arxiv va hokazolar. Bundan tashqari, ko‘plab arxeologik terminlar tarixiy davr nomlari bilan bevosita bog‘liq: “eneolit”, “bronza davri”, “neolit”, “antik davr”, “o‘rta asrlar”, “temir davri” kabi atamalar insoniyat taraqqiyotining ma’lum bosqichlarini ifodalaydi. Arxeologik terminlarning struktur xususiyatlari ham bordir. Struktur jihatdan arxeologik terminlar oddiy va murakkab shakllarda uchraydi. Oddiy terminlar — bitta so‘zdan iborat: “yodgorlik”, “qazilma”, “qatlam”, “topilma”, “artefakt”. Murakkab terminlar esa ikki yoki undan ortiq so‘zning birikmasidan tashkil topadi: “madaniy qatlam”, “qazishma joyi”, “ko‘hna shahar”, “sopol idish parchalari”, “arxeologik kompleks” va boshqalar. Murakkab terminlarning afzalligi shundaki, ular tushunchaning mazmunini to‘liq ifodalash imkonini beradi. Bunda aniqlovchi va aniqlanayotgan so‘z o‘rtasida mantiqiy aloqa mavjud bo‘ladi: masalan, “madaniy qatlam” — bu madaniyat izlarini o‘zida saqlovchi tuproq qatlamini bildiradi. Arxeologik terminlarning shakllanishi juda uzoq tarixga egadir. O‘zbekiston hududida arxeologiya fani XX asrda shakllana boshlagan bo‘lsa-da, uning ildizlari qadimiy davrlarga borib taqaladi. “Afrosiyob”, “Varaxsha”, “Toprakkala”, “Poykent” kabi qadimiy shaharlar nomlari hozirda ham arxeologik termin sifatida ishlatiladi. Mustaqillik davrida arxeologik izlanishlarning kengayishi bilan yangi terminlar ham kirib keldi. Masalan, ilgari “qazishma” deb atalgani hozir “arxeologik tadqiqot”, “moddiy madaniyat yodgorligi” kabi aniqroq terminlarga ega bo‘ldi. Bundan tashqari, xorijiy atamalar, masalan, “artefakt”, “kultura”, “ekspeditsiya”, “konservatsiya”, “dokumentatsiya” so‘zlari ham o‘zlashib, milliy terminologiyaning bir qismiga aylandi. Arxeologik terminlar ham tizimlilik xususiyatiga ega boʻlib, har qanday terminologik tizim o‘zaro bog‘liq birliklardan tashkil topadi. Arxeologik terminlar ham shu qonuniyat asosida ishlaydi. Ularning o‘zaro aloqasi tizimlilikni ta’minlaydi. Masalan, “qazilma”, “qatlam”, “topilma”, “yodgorlik” terminlari bir-birini mantiqan to‘ldiradi: ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1052 “Qazilma” — tadqiqot jarayoni, “Qatlam” — jarayon o‘tkaziladigan joyning struktur qismi, “Topilma” — natijasi, “Yodgorlik” — tadqiqot ob’ekti. Bu tizimlilik arxeologik tilda izchillikni, ilmiy aniqlikni va tushunchalar o‘rtasidagi mantiqiy bog‘lanishni ta’minlaydi. Arxeologik terminlarning stilistik va funksional xususiyatlariga qaraydigan boʻlsak, arxeologik terminlar neytral uslubda ishlatiladi. Ular badiiy yoki hissiy bo‘yoqqa ega emas, ya’ni emotsional so‘zlardan farqli ravishda faqat ilmiy aniqlikni ta’minlaydi. Terminlarning vazifasi — tasvirlash emas, balki tushuntirishdir. Shu sababli ular ilmiy maqolalar, monografiyalar, hisobotlar va arxeologik kataloglarda qo‘llaniladi. Funksional jihatdan arxeologik terminlar: Nomlash funksiyasi — obyekt, jarayon, natijani belgilaydi; Tavsiflash funksiyasi — tadqiq etilayotgan narsa haqida ilmiy ma’lumot beradi; Aloqa funksiyasi — olimlar o‘rtasidagi ilmiy muloqotni osonlashtiradi. Arxeologik terminlarning xalqaro xususiyatlari Arxeologik terminlar ko‘p hollarda xalqaro miqyosda bir xil ma’noda ishlatiladi. Chunki fanlararo hamkorlikda yagona terminologiya zarur. Masalan, “neolit”, “bronza davri”, “artefakt”, “stratigrafiya”, “radiokarbon usuli” kabi atamalar deyarli barcha tillarda o‘xshash shaklda uchraydi. Bu holat terminlarning xalqaro standartga mosligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, har bir xalq o‘z tilining grammatik tuzilishiga moslab terminlarni milliylashtiradi. Masalan, o‘zbek tilidagi “madaniy qatlam” iborasi ingliz tilidagi cultural layer va xitoy tilidagi 文化层(wénhuà céng) atamalariga muvofiq keladi. Arxeologik terminlarning barqarorlik va yangilanish xususiyati bor boʻlib, ular vaqt o‘tishi bilan barqaror holatda saqlanadi, ammo fan taraqqiyoti natijasida yangi terminlar ham yaratiladi. Masalan, ilgari “topilma” atamasi keng ma’noda qo‘llangan bo‘lsa, hozirda “mikrotopilma”, “bioartefakt”, “eksponat” kabi terminlar ham ishlatilmoqda. Bu jarayon terminologiyaning dinamik tizim ekanini ko‘rsatadi: u bir tomondan barqaror, ikkinchi tomondan esa rivojlanishga ochiq. Arxeologik terminlarning muhim jihatlaridan yana biri — ularni boshqa tillarga to‘g‘ri tarjima qilish masalasidir. Chunki terminlar ma’nosi tor doirada aniqlangan bo‘lib, ularni noto‘g‘ri tarjima qilish ilmiy noaniqliklarga olib keladi. Shu sababli o‘zbek va xitoy tillari o‘rtasida arxeologik terminlarni tarjima qilishda semantik moslik, shakliy o‘xshashlik va madaniy kontekst hisobga olinadi. Masalan, “qazilma” termini xitoy tiliga 发掘(fājué), “topilma” esa 出土文物 (chūtǔ wénwù) deb tarjima qilinadi. Har ikki tilda ham bu terminlar o‘xshash ilmiy ma’noga ega, lekin tilning ichki strukturasi ularni ifodalash usulini farqlaydi. XITOY VA O‘ZBEK TILLARIDA TERMINOLOGIK TIZIMLARNING SHAKLLANISHI ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1053 Xitoy va o‘zbek tillaridagi terminologik tizimlarning shakllanishi uzoq tarixiy jarayonning natijasidir. Ularning har biri o‘z sivilizatsiyasining ilmiy va madaniy yuksalish bosqichlarini aks ettiradi. Xitoy terminologiyasi iyeroglif yozuvining an’anaviy tuzilishiga tayanadi, o‘zbek terminologiyasi esa morfologik va semantik moslashuv orqali boyib borgan. Har ikkala tilda terminlar tizimi milliy madaniyat, ilmiy tafakkur, tarixiy tajriba va xalqaro aloqalar asosida rivojlanmoqda. Bugungi kunda globalizatsiya sharoitida terminologiyani uyg‘unlashtirish, milliy va xalqaro darajadagi moslikni ta’minlash muhim vazifalardan biridir. Koʻrinadiki, Xitoy va O‘zbekiston tillaridagi terminologik tizimlar, garchi turli yo‘nalishlarda shakllangan bo‘lsa-da, ularni yagona maqsad — ilmiy fikrni aniq va universal ifodalash — birlashtirib turadi. Bu esa ikki mamlakat ilm-fani va madaniy aloqalari rivoji uchun mustahkam til asosini yaratadi. Terminlar — har bir fan sohasi uchun maxsus atamalar tizimini tashkil etuvchi birliklar bo‘lib, ular orqali ilmiy tushunchalar ifodalanadi. Xususan, xitoy va o‘zbek tillarida terminologik tizimlarning shakllanishi ikki millatning tarixiy, madaniy va ilmiy taraqqiyoti bilan chambarchas bog‘liqdir. 1. Terminologiya tushunchasi va uning ahamiyati Terminologiya — bu til tizimida ma’lum bir fan, texnika yoki ijtimoiy soha doirasida shakllangan, maxsus ma’noga ega bo‘lgan so‘z va iboralar majmuasidir. Terminlar ilmiy tushunchalarni aniq, ixcham va barqaror tarzda ifodalashga xizmat qiladi. Har qanday tilda terminologiyaning shakllanishi til taraqqiyotining muhim bosqichi hisoblanadi, chunki u xalqning ilmiy fikrlash madaniyatini aks ettiradi. Xitoy tilida terminologiya “术语” (shùyǔ) yoki “专门用语” (zhuānmén yòngyǔ) deb ataladi, o‘zbek tilida esa “atama”, “termin” yoki “maxsus so‘z” kabi nomlar bilan yuritiladi. Har ikkala tilda ham terminologiyaning rivojlanishida tarixiy, siyosiy va madaniy omillar hal qiluvchi rol o‘ynagan. 2. Xitoy tilidagi terminologik tizimning shakllanish bosqichlari Xitoy tili dunyodagi eng qadimiy tillardan biri bo‘lib, uning terminologiyasi ham juda uzoq tarixga ega. Xitoyda ilmiy va texnik atamalar tizimi qadimiy yozma manbalarda uchraydi. Masalan, “ 周 礼 ” (“Chjou marosimlari”), “ 礼记” (“Marosimlar kitobi”), “ 史记” (“Tarixiy yozuvlar”) kabi asarlarda astronomiya, tibbiyot, dehqonchilik, falsafa va harbiy ishga oid terminlar ishlatilgan. a) Qadimgi davr (mil. avv. III asrgacha) Bu davrda terminologik tizim hali mustaqil fan sifatida shakllanmagan edi. Terminlar asosan diniy va falsafiy matnlarda uchrab, ularning ma’nolari ko‘p hollarda ramziy xarakterga ega bo‘lgan. Masalan, “ 阴 阳 ” (yīn yáng – qarama-qarshiliklar nazariyasi), “ 气” (qì – hayotiy energiya) kabi tushunchalar falsafiy va tibbiy terminlar sifatida qo‘llanilgan. b) Imperiyalar davri (Han – Tang sulolalari) Bu davrda ilm-fan rivojlanib, terminlar tizimi ancha boyigan. “九章算术” (To‘qqiz bobli hisob kitobi), “ 黄帝内经” (Sariq imperatorning tibbiyot kanoni) kabi asarlar natijasida tibbiyot, ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1054 matematika va astronomiyaga oid terminlar shakllangan. Shuningdek, “书法”, “兵法”, “地理”, “律历” kabi sohalar o‘ziga xos terminologiyani yaratgan. c) XX asr va zamonaviy davr XX asr boshlarida Xitoy G‘arb ilm-fanini faol o‘rganishni boshladi, natijada chet tillardan, ayniqsa, ingliz, yapon va rus tillaridan ko‘plab terminlar o‘zlashtirildi. Bu davrda yangi terminlar yaratishning ikki yo‘li qo‘llanildi: kalka (译借) — chet til terminini so‘zma-so‘z tarjima qilish, va transkripsiya (音译) — so‘z tovushini moslashtirib yozish. Masalan, “demokratiya” — “民 主” (mínzhǔ), “fizika” — “物理学” (wùlǐxué), “kompyuter” — “计算机” (jìsuànjī). Bugungi kunda Xitoy terminologiya tizimi davlat miqyosida tartibga solingan. Maxsus komissiyalar, masalan, “国家术语委员会” (Milliy terminologiya qo‘mitasi) yangi atamalarni tasdiqlash bilan shug‘ullanadi. Bu esa terminlarning yagona standart asosida ishlatilishini ta’minlaydi. 3. O‘zbek tilining terminologik tizim terminologik tizimi qadimgi turkiy yozma yodgorliklardan boshlab shakllana boshlagan. a) Qadimgi turkiy davr “Orxon-Enasoy bitiklari”, “Qutadg‘u bilig”, “Devonu lug‘otit turk” kabi manbalarda davlat boshqaruvi, harbiy ish, dehqonchilik, astronomiya va tibbiyotga oid ko‘plab terminlar uchraydi. Masalan, “yulduz”, “osmon”, “hisob”, “daryo”, “bek”, “yov” kabi terminlar qadimiy ilmiy va amaliy tushunchalarni ifodalagan. b) O‘rta asrlar va islom davri IX–XIV asrlarda Markaziy Osiyo ilm-fan markaziga aylangan. Bu davrda arabcha va forscha ilmiy terminlar keng qo‘llanilgan. Ibn Sino, Beruniy, Xorazmiy, Ulug‘bek kabi allomalar o‘z asarlarida turli fan sohalariga oid terminlarni yaratgan yoki moslashtirgan. Masalan, “ilm”, “mantiq”, “hisob”, “mavhum”, “kimyo”, “handasa”, “falakiyot” kabi terminlar arabcha manbalardan kirib, o‘zbek tiliga singib ketgan. c) XX asr – mustaqillik davri Sovet davrida o‘zbek terminologiyasi rus tili orqali boyidi, biroq ko‘plab terminlar ruscha shaklda qabul qilindi: “zavod”, “institut”, “fakultet”, “traktor”, “elektronika” kabi. Mustaqillikdan so‘ng esa milliy terminologiyani qayta tiklash, ona tiliga moslashtirish jarayoni boshlandi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Terminologiya qo‘mitasi hamda Fanlar akademiyasi huzuridagi ilmiy markazlar yangi terminlarni ishlab chiqish, ularni milliy standart asosida tartibga solish bilan shug‘ullanmoqda. Bugungi kunda o‘zbek terminologiyasi xalqaro tizim bilan uyg‘unlashgan holda rivojlanmoqda. Fan, texnika, axborot texnologiyalari, iqtisodiyot, arxeologiya va boshqa sohalarda terminlar ko‘p hollarda xalqaro shaklda qabul qilinmoqda, ammo o‘zbekcha muqobillar ham faol yaratilmoqda. Masalan, “kompyuter” o‘rniga “hisoblash mashinasi”, “internet” o‘rniga “tarmoq”, “monitor” o‘rniga “ekran” kabi variantlar ishlatiladi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1055 4. Xitoy va o‘zbek tillaridagi terminologik tizimlarning o‘xshash va farqli jihatlari O‘xshash jihatlar: 1. Tarixiy ildizlilik – Har ikkala tilda terminologiya qadimiy manbalar asosida shakllangan. 2. Chet tillar ta’siri – Xitoy tiliga yapon va ingliz tillari, o‘zbek tiliga arab, fors va rus tillari kuchli ta’sir ko‘rsatgan. 3. Davlat darajasida tartibga solish – Har ikkala mamlakatda terminlarni standartlashtirish bo‘yicha hukumat miqyosida ish olib boriladi. 4. Fanlararo uyg‘unlik – Terminlar ko‘plab fan tarmoqlarida umumiy qo‘llaniladigan xususiyatga ega. Farqli jihatlar: 1. Yozuv tizimi – Xitoy terminlari iyeroglif asosida, o‘zbek terminlari esa lotin yoki kirill yozuvida ifodalanadi. 2. So‘z yasash usuli – Xitoy tilida terminlar asosan so‘z birikmalari yoki iyeroglif kombinatsiyasi orqali yaratiladi (“ 计算 机 ”, “ 文 化 遗 产 ”), o‘zbek tilida esa so‘z yasovchi qo‘shimchalar yordamida hosil qilinadi (“arxeologiya”, “terminologiya”, “tilshunoslik”). 3. Fonetik moslashuv – Xitoy tili fonetik jihatdan chet so‘zlarni oson qabul qilmaydi, shuning uchun transliteratsiya keng tarqalgan (“咖啡” – kafe, “沙发” – divan). O‘zbek tili esa fonetik jihatdan moslashuvchanroqdir. 4. Normativlik darajasi – Xitoyda terminlar qat’iy normativ hujjatlar bilan tasdiqlansa, o‘zbek tilida bu jarayon hali to‘liq tizimlashmagan, ammo rivojlanish yo‘lida. 5. Zamonaviy tendensiyalar va terminologik hamkorlik Hozirgi davrda xalqaro hamkorlik, fan va texnologiya rivoji natijasida o‘zbek va xitoy tillaridagi terminologiya tobora yaqinlashib bormoqda. Xitoyning “Bir makon, bir yo‘l” tashabbusi, o‘zbek-xitoy ilmiy almashuv dasturlari, qo‘shma loyihalar natijasida yangi terminlar paydo bo‘lmoqda. Masalan, arxeologiya sohasida “ 文化遗产” (madaniy meros), “ 考古发掘” (arxeologik qazish), “ 历史遗址” (tarixiy yodgorlik) kabi terminlar o‘zbek tilida ham to‘liq muqobil tarzda ishlatilmoqda. Shuningdek, texnologiya sohasida “人工智能” (sun’iy intellekt), “区块链” (blokcheyn), “数字经济” (raqamli iqtisodiyot) kabi terminlar ikki tilda ham deyarli bir xil mazmunda qo‘llanilmoqda. Bugungi kunda har ikki mamlakatda terminologiya bo‘yicha qo‘shma lug‘atlar, tarjima qo‘llanmalar, onlayn platformalar ishlab chiqilmoqda. Bu jarayon ikki xalq o‘rtasidagi ilmiymadaniy hamkorlikni yanada mustahkamlamoqda.