"DEVONU LUG'OTIT TURK" ASARIDA LEKSIK BIRLIKLARNING QO'LLANILISHI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1241 “DEVONU LUG‘OTIT TURK” ASARIDA LEKSIK BIRLIKLARNING QO‘LLANILISHI Ergasheva Zamira Andijon shahar 1umumiy o’rta ta’lim maktabining O’zbek tili va adabiyoti fani o’qituvchisi Annotatsiya: shbu maqolada turkiy xalqlarning qadimiy yodgorligi hisoblanadigan Mahmud Qoshg’ariyning “Devoni lug’otit turk” asaridagi so’zlarning leksik jihatdan tahlili berilmoqda. Shuningdek, asarda uchraydigan qadimgi turkiy tilga oid leksemalarning bugungi kundagi ma’nosi hamda o’zbek tili leksikasining boyitishdagi roli haqida so’z boradi. Kalit so’zlar: leksema, leksik birlik, leksik qatlam, ijtimoiy-siyosiy qatlam, ma’naviy leksika, ma’rifiy leksika. Turkiy xalqlarning qadimiy yozma yodgorliklari orasida Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asari alohida o‘rin tutadi. XI asrda yozilgan bu nodir asar turkiy tillarning ilk ensiklopedik lug‘ati bo‘lib, nafaqat tilshunoslik, balki tarix, etnografiya, adabiyot, geografiya va madaniyat sohalarida ham bebaho manba hisoblanadi. Mahmud Koshg‘ariy bu asarni 1072–1074 yillar oralig‘ida arab tilida yozgan bo‘lib, uni xalifa al-Muqtadiy Billohga bag‘ishlagan. Asarning asosiy maqsadi — arab olimlariga turkiy tillarning boy va mukammal tizimga ega ekanligini ko‘rsatish, turkiy xalqlarning madaniy yuksakligini namoyish etishdan iborat edi. Shu jihatdan “Devonu lug‘otit turk” nafaqat lug‘at, balki turkiy madaniyat va tilning tarixiy pasporti hamdir. Tilshunoslikda leksik birlik deganda so‘z, ibora yoki turg‘un birikma kabi ma’no ifodalaydigan birliklar tushuniladi. Ular tildagi eng muhim qatlam bo‘lib, xalqning fikrlash doirasini, dunyoqarashini va madaniy xususiyatlarini ifodalaydi. Mahmud Koshg‘ariy o‘z asarida bu birliklarni nafaqat sanab o‘tgan, balki ularning ma’nosi, kelib chiqishi, talaffuzi, tildagi ishlatilish holatlarini ham izohlagan. 1. Tabiat va hayot bilan bog‘liq leksik qatlam Asarda tabiatga, kundalik turmushga va chorvachilik hayotiga oid so‘zlar juda keng yoritilgan. Bu turkiy xalqlarning ko‘chmanchi hayot kechirgani, tabiat bilan uyg‘un yashaganini ko‘rsatadi. Masalan: “Yel” — shamol; “Yurt” — vatan, o‘tov; “Suv”, “tog‘”, “ko‘l” — tabiat hodisalarini bildiradi; “Arslan”, “bo‘ri”, “qush”, “ot” kabi hayvon nomlari xalqning hayotida muhim o‘rin tutgan. Asarda o’qiymiz: Yigitlarig ishlatu Yigitlarni ishlatib ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1242 Yig’ach yemish irg’atu Daraxt mevalarini qoqtiraylik Qulan, keyik avlatu, Qulon, kiyiklarni ovlatib, Bazram qilip avnalim. Bayram qilib ovunaylik. Bu so‘zlar orqali o‘sha davr turkiylarning tabiatga ehtiromi, uni tushunishdagi falsafiy qarashlari namoyon bo‘ladi. 2. Ijtimoiy-siyosiy terminlar Mahmud Koshg‘ariy o‘z davrining ijtimoiy tuzilmasini ham tildagi leksik birliklar orqali ifodalagan. Masalan: “El” — xalq, davlat; “Bek”, “xon”, “yabg‘u”, “sulton” — turli darajadagi hukmdorlik unvonlari; “Urug‘”, “qavm”, “boy”, “qarindosh” kabi birliklar ijtimoiy tizim va oilaviy munosabatlarni ifodalaydi. Bu so‘zlarning mavjudligi o‘sha davrda turkiy jamiyatda qat’iy ijtimoiy tuzilma va siyosiy tartib mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi. 3. Diniy va ma’naviy leksika “Devonu lug‘otit turk”da diniy va ma’naviy mazmundagi so‘zlar ham ko‘p uchraydi. Masalan: “Tengri” — iloh, yaratuvchi; “Qut” — baxt, ilohiy quvvat; “Aza”, “dua”, “sajda” kabi so‘zlar diniy marosimlar bilan bog‘liq. Bu birliklar orqali o‘sha davr turkiy xalqlari islomgacha bo‘lgan davrda tengrichilik e’tiqodiga amal qilgani, keyinchalik esa islomiy atamalar ham kirib kelgani kuzatiladi. 4. Maishiy leksika Koshg‘ariy xalqning kundalik hayotini aks ettiruvchi so‘zlarni ham ko‘p keltirgan. Ular turmush tarzi, hunarmandchilik, ovqatlanish, kiyim-kechak, uy-joy madaniyatini ifodalaydi. Masalan: “O‘tov”, “uy”, “bo‘r”, “ko‘k”, “et”, “ichimlik”, “choy” kabilar xalqning hayotiy ehtiyojlarini ko‘rsatadi. Bu so‘zlar nafaqat leksik birlik, balki xalqning etnografik, madaniy hayotini ham aks ettiradi. Leksik hodisalar: sinonimiya, antonimiya, polisemiya ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1243 Mahmud Koshg‘ariy asarida so‘zlarning ma’no aloqalariga alohida e’tibor bergan. U bir so‘zning turli ma’nolarda qo‘llanishi (polisemiya) yoki turli so‘zlarning bir ma’noni ifodalashi (sinonimiya) hodisalarini qayd etgan. Masalan: “El” so‘zi “xalq”, “davlat”, “do‘stlik” ma’nolarida ishlatilgan. “Yurt” so‘zi esa “vatan” hamda “ko‘chmanchi uy” ma’nosini bildirgan. “Yaxshi” so‘zining antonimi sifatida “yaman” so‘zi keltirilgan. Bu tahlillar Koshg‘ariyning faqat lug‘at tuzuvchi emas, balki nazariy tilshunos bo‘lganini ko‘rsatadi. Frazeologik birliklar va maqollar. Frazeologizm, frazeologik birlik, frazema — ikki yoki undan ortiq soʻzdan tashkil topgan, maʼnoviy jihatdan oʻzaro bogʻliq so'z birikmasi yoki gapga teng keladigan, yaxlitligicha koʻchma maʼnoda qoʻllanadigan va boʻlinmaydigan, barqaror (turgʻun) bogʻlanmalarning umumiy nomi. Frazeologizmlar, shaklan oʻzlariga oʻxshash sintaktik tuzilmalardan farqli ravishda, nutqda so’zlarni erkin tanlash, almashtirish yoʻli bilan yuzaga kelmaydi, balki maʼno va muayyan leksikgrammatik tarkibli, avvaldan tayyor material sifatida qo’llanadi, yaʼni frazeologizm tarkibidan biror qismni chiqarib tashlash, tushirib qoldirish mumkin emas: anqoning urugʻi, arpasini xom urmoq, chuchvarani xom sanamoq, terisiga sigʻmay ketmoq, kapalagi uchmoq, kungli joyiga tushmoq, qoʻli ochiq, qulogʻi ogʻir va boshqa frazeologizmlar tarixiy qoʻllanish meʼyorlariga, usullariga ega boʻlib, ularning maʼnolari muayyan nutqiy jarayonda oydinlashadi Mahmud Koshg‘ariy ham o’z asarida maqollar, matallar, iboralar ham katta o‘rin egallaydi. Ular tildagi badiiy ifoda vositalarini, xalqning hayotiy tajribasi va falsafasini aks ettiradi. Masalan: “Erdemsiz kishi el boshini yeyür” — bu maqol “bilimsiz odam xalqni halokatga olib boradi” degan ma’noda ishlatilgan. “Til — elning ko‘zgusi” — bu ibora tilning xalq hayotidagi o‘rni va ahamiyatini ifodalaydi. “Uma kelsa, qut kelar”- “Mehmon kelsa, qut kelar” maqoli ham asarda bor. Bu yerda mehmon kelsa, u bilan birga Baraka, qut-baxt keladi, deyilmoqda. Shuningdek, qo’noqni yaxshi qarshi oladilar, malol olmaydilar, degan ta’kid ham bor. “Ko’k ko’rdi, keragu yazti”- “Mehnat va mashaqqatni ko’rdi-yu, o’tovini orqasiga yuklab oldi” maqoliesa mazmunan ikki qismga ajraladi. Bunda bir ishning amalga oshirilishi uchun boshqa bir ishning sabab va bahona bo’layotgani e’tiborga olinadi. Frazeologik birliklar xalq donoligining tilda qanday mustahkam o‘rnashganini ko‘rsatadi. Asarda shuningdek, ham adabiy tilga oid, ham asosiy turkiy shevalarga oid leksemalarni ham uchratamiz. Undagi adabiy til, sheva unsurlari nisbati o’rtacha adabiy tildagi 10-12 so’zga, shevaga oid bir so’zga to’g’ri keladi, ya’ni umumturkiy adabiy tilga ayricha ahamiyat ajratilgan. Bu holat o’sha davr islom mintaqasida turkiy adabiy til qancha keng tarqalgani va mustahkam mavqega ega bo’lganini tasdiqlovchi qat’iy dalildir. Lugatda yuzlab kishi ismlari, shahar va qishloq, o’lka nomlari, daryo, tog’, yaylov, vodiy, dara, yo’l, ko’l, soy kabi jo’g’rofiy atamalar, turli qabila, urug’, elat, sayyora, yulduzlar, fasllar tilga olinadi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1244 Asarda har bir so’zga alohida e’tibor bilan yondashilganini asarni o’qish davomida bilish va his qilish mumkin. Bu haqda asar muallifining o’zi ham asar yozish oldidan aytib o’tadi: “Men bu kitobni maxsus alifbo tartibida hikmatli so’zlar, saj’lar, maqollar, rajaz va nasr deb atalgan adabiy parchalar bilan bezadim. .. Bu ishda misol tariqasida turklarning tilida qo’llanilib kelingan she’rlaridan, shodlik va motam kunlarida qo’llanadigan hikmatlin so’zlardan, maqollardan keltirdim”. Asarda ilmiy terminlarga ya’ni adabiyotshunoslikka oid atamalarga ham duch kelamiz. Muallif hikmatli so’zlar, sajlar, maqollar, rajaz va nasr deb atalgan adabiy parchalar haqida gapirib o’tgan. Shuningdek, ayrim adabiy hodisalar haqida maxsus izohlar bergan. Jumladan: Yirkuy, maqom. Kopincha, bu so’z she’rga nisbatan qo’llanadi. Qo’shug’- she’r, qasida, qo’shiq. Leksik birliklarning madaniy ahamiyati. “Devonu lug‘otit turk” faqat tilshunoslik uchun emas, balki madaniyatshunoslik, tarix va adabiyot uchun ham bebaho manbadir. Har bir so‘z, ibora yoki maqol orqali Mahmud Koshg‘ariy o‘z davrining xalq hayoti, dunyoqarashi va qadriyatlarini aks ettirgan. Uning ishlari keyinchalik Alisher Navoiy, Abulg‘ozi Bahodirxon, Ahmad Yugnakiy kabi mutafakkirlar ijodiga ham turtki bo‘lgan. Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asari — turkiy tillarning eng qadimiy, eng mukammal lug‘aviy yodgorliklaridan biridir. Unda leksik birliklarning qo‘llanilishi juda keng va tizimli yoritilgan. Asar orqali biz o‘sha davr turkiy xalqlarining: til boyligi va tafakkuri, ijtimoiy-siyosiy tuzilmasi, diniy qarashlari, madaniy hayoti haqida aniq tasavvurga ega bo‘lamiz. Mahmud Koshg‘ariy bu asari orqali turkiy tillarning qadri va nufuzini ko‘tarib, ularni arab olimlari darajasida ilmiy mezonga olib chiqqan. “Devonu lug‘otit turk” bugun ham turkiy xalqlar uchun til, tarix va madaniyatning tirik ensiklopediyasi bo‘lib xizmat qilmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Mahmud Qoshg‘ariy. Devonu lug‘otit turk. – Toshkent: Fan, 1960. 2. Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Universitet, 2006. 3. Jo‘raev A. Qadimgi turkiy til leksikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1998. 4. Jo‘rayev M. Mahmud Qoshg‘ariy merosi va turkiy tilshunoslik. – Andijon, 2012. 5. Baskakov N.A. Тюркские языки: Историко-сравнительная характеристика. – Москва: Наука, 1969. 6. Clauson G. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. – Oxford: Clarendon Press, 1972.