BOSHLANG'ICH TA'LIMDA HIKOYA USULINI QO'LLASH ORQALI CHET TILIDA KOGNITIV FIKRLASHNI SHAKLLANTIRISH

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1262 BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA HIKOYA USULINI QO‘LLASH ORQALI CHET TILIDA KOGNITIV FIKRLASHNI SHAKLLANTIRISH ФОРМИРОВАНИЕ КОГНИТИВНЫХ НАВЫКОВ ПО ИНОСТРАННОМУ ЯЗЫКУ В НАЧАЛЬНОМ ОБРАЗОВАНИИ С ПРИМЕНЕНИЕМ ПОВЕСТВОВАНИЯ FORMATION OF COGNITIVE SKILLS IN FOREIGN LANGUAGE IN PRIMARY EDUCATION WITH THE APPLICATION OF STORYTELLING Nafosat Salimova, Andijon Iqtisodiyot va pedagogika universiteti o‘qituvchisi [email protected] Annotatsiya: Ushbu maqolada boshlang‘ich ta’limda o‘quvchilarning chet tillari bo‘yicha kognitiv ko‘nikmalarini rivojlantirish maqsadida hikoya qilishdan o‘qitish usuli sifatida foydalanish muhokama qilinadigan. Mualliflar tomonidan turli xil o’qitish usullari kuzatildi va tahlil qilindi. Tajribadan oldingi va keying kuzatuv natijalari taqdim etildi. Kalit so‘zlar: kognitiv fikrlash, hikoya qilish, mantiqiy fikrlash, ijodiy fikrlash, tinglash qobiliyati, hissiy fikrlash. Аннотация. В данной статье обсуждается использование сторителлинга как подхода к обучению с целью развития когнитивных навыков учащихся на иностранных языках в начальной школе. Авторы проанализировали различные методы обучения и провели тщательное сравнение эффектов и различий в результатах прогресса учащихся до и после проведения анализа. Ключевые слова:когнитивное мышление, сторителлинг, логическое мышление, творческое мышление, навыки слушания, эмоциональное мышление. Abstract. The given article discusses the use of storytelling as a teaching approach in order to develop students’ cognitive skills in foreign languages in primary education. The authors have analyzed a variety of teaching techniques and provided a thorough comparison of the effects and differences in the outcomes of students’ progress before and after the analysis is carried out. Keywords: cognitive thinking, storytelling, logical thinking, creative thinking, listening skills, emotional thinking. Boshlang‘ich ta’limda kognitiv qobiliyatlarni rivojlantirish intellektual o‘sishni va akademik muvaffaqiyatni rag‘batlantirishning hal qiluvchi jihati hisoblanadi. Xotira, e’tibor, muammoni hal qilish va tanqidiy fikrlash kabi kognitiv qobiliyatlar erta o‘rganishda, ayniqsa, chet tilini o‘zlashtirishda asosiy rol o‘ynaydi [1]. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, hikoya qilish bir nechta kognitiv jarayonlarni o‘z ichiga olgan, eslab qolishni kuchaytiradigan va lingvistik kompetentsiyani rivojlantiruvchi samarali pedagogik yondashuvdir [2]. Hikoyalar tilni o‘rganish uchun tuzilgan, ammo xayoliy vositani ta’minlaydi, bu bolalarga lug‘at, grammatika tuzilmalari va talaffuzni qiziqarli tarzda o‘zlashtirishga imkon beradi [3]. An'anaviy ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1263 eslab qolish usullaridan farqli o‘laroq, hikoya qilish kontekst yaratish, qiziqishni uyg‘otish va ishtirokni rag‘batlantirish orqali mazmunli o‘rganishga yordam beradi [4]. Ushbu tadqiqot chet tilini o‘rganayotgan boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining xotira, e’tibor, muammoni hal qilish va ijodkorlikka e’tibor qaratishda kognitiv qobiliyatlarning rivojlanishiga hikoya qilishning ta’sirini o‘rganadi. Ushbu tadqiqotning maqsadi: - Chet tilini o‘rganayotgan boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ertak aytish kognitiv qobiliyatlarni kuchaytiradimi yoki yo‘qligini tekshirish. - Hikoyaga asoslangan ta’lim samaradorligini darslikdagi an’anaviy usullar bilan so‘z boyligini saqlash, diqqatni jamlash va muammolarni yechishda solishtirish. - Hikoya usullariga duch kelganda, talabalarning chet tilini o‘rganishdagi faolligi va motivatsiyasini tahlil qilish. Metodologiya Ikki yosh til o‘rganuvchilar guruhini taqqoslagan holda kvazi-eksperimental dizayn qo‘llanildi: - Eksperimental guruh (Hikoyaga asoslangan ta’lim): Interfaol hikoya seanslari bilan shug‘ullanadi. - Nazorat guruhi (an'anaviy ta’lim): darslikdagi an'anaviy usullardan foydalangan holda o‘qitiladi. Ushbu aralash usulli tadqiqot kognitiv rivojlanish va talabalarning faolligini baholash uchun sifat va miqdoriy ma’lumotlarni to‘plash usullarini o‘z ichiga olgan. Tadqiqotda ikki sinfdan 60 nafar boshlang‘ich sinf o‘quvchilari (7–10 yoshli) chet tilini (ingliz tili xorijiy til sifatida – EFL) o‘rganmoqda. Ishtirokchilar quyidagicha taqsimlandi: Eksperimental guruh (n = 30) - hikoyaga asoslangan ko‘rsatmalarga asoslangan. Nazorat guruhi (n = 30) – An’anaviy lug‘at mashqlari va grammatika mashqlari yordamida o‘rgatiladi. Eksperimental guruh 12 haftalik hikoyaga asoslangan o‘qitishda ishtirok etdi, mashg‘ulotlar haftasiga ikki marta har biri 45 daqiqadan o‘tkazildi. Mazkur o‘qitish tizimi o‘z ichiga olgan tadbirlar quyidagicha: - Rasmli kitoblar va tasvirlangan hikoyalar [3]. - Xotirani saqlash va og‘zaki ifodani kuchaytirish uchun rol o‘ynash va dramatizatsiya [5]. - mantiqiy fikrlashni takomillashtirish bo‘yicha harakatlar ketma-ketligi [4]. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1264 - Ijodiy hikoya qilish mashqlari, bu yerda talabalar o‘zlarining hikoyalarini tuzadilar va so‘zlab beradilar. Nazorat guruhi an’anaviy yondashuvga amal qilib, quyidagilarga e’tibor qaratdi: - So‘zlar ro‘yxati orqali lug‘atni yodlash. - Grammatik mashqlar va jumla mashqlari. - interaktiv elementlarsiz o‘qishni tushunish. Kognitiv qobiliyatlarning rivojlanishini baholash uchun quyidagi vositalar qo‘llaniladi: - so‘z boyligini saqlash, diqqatni jalb qilish va muammolarni hal qilishni baholash uchun oldingi va keyingi testlar. - Talabalarning faolligi va ishtirokini kuzatuvchi nazorat varaqlari. - o‘qituvchilar va talabalar bilan ularning o‘quv tajribalari haqida sifatli suhbatlar. Munozara Hikoya o‘zining ko‘p qirrali afzalliklari tufayli boshlang‘ich ta’limda o‘quvchilarning og‘zaki nutqini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega. Quyida biz hikoya qilish nima uchun o‘quvchilarning og‘zaki muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirishda qimmatli vosita ekanligining har tomonlama tahlilini ko‘rishimiz mumkin: - Tilni o‘zlashtirish: Hikoyalar o‘quvchilarga kontekstdagi keng ko‘lamli lug‘at, idiomatik iboralar va jumla tuzilmalari bilan tanishish uchun tabiiy va immersiv usulni ta’minlaydi. Ushbu ekspozitsiya tilni o‘zlashtirishga yordam beradi va o‘quvchilarga an'anaviy grammatik mashqlardan ko‘ra til modellarini yanada samaraliroq o‘zlashtirishga yordam beradi. - Kontekstni tushunish: Hikoyalar til o‘rganish uchun mazmunli kontekstni taklif qiladi, bu esa o‘quvchilarga tildan foydalanishning nozik tomonlarini tushunishni osonlashtiradi. Hikoya doirasidagi yangi so‘z va iboralarni uchratish orqali o‘quvchilar ularni yaxshiroq tushunib, eslab qolishadi. - Kognitiv rivojlanish: hikoyalar bilan shug‘ullanish tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish va xulosa chiqarish kabi turli xil kognitiv jarayonlarni rag‘batlantiradi. O‘quvchilarga hikoyaning turli elementlari o‘rtasida aloqa o‘rnatish, natijalarni taxmin qilish va xarakter motivlarini tahlil qilish tavsiya etiladi, bularning barchasi ularning umumiy kognitiv rivojlanishiga hissa qo‘shadi. - Hissiy ishtirok: Hikoyalar his-tuyg‘ular, hamdardlik va hikoya qilinayotgan qahramonlar va voqealar bilan bog‘liqlik hissini uyg‘otadi. Bunday hissiy jalb qilish nafaqat o‘rganish tajribasini yanada qiziqarli qiladi, balki o‘quvchilarning o‘rganilayotgan tilda o‘zlarining his-tuyg‘ularini ifodalash qobiliyatini oshiradi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1265 - Madaniy xabardorlik: Hikoyalar ko‘pincha madaniy e’tiqodlar, qadriyatlar va amaliyotlarni aks ettiradi, talabalarga ular o‘rganayotgan tilning madaniy konteksti haqida tushuncha beradi. Turli madaniyatlarning hikoyalarini o‘rganish orqali talabalar kengroq nuqtai nazarni va madaniy xilma-xillikni chuqurroq qadrlashni rivojlantiradilar. - Tinglash qobiliyatlari: hikoyalarni tinglash o‘quvchilarning tinglash qobiliyatini rivojlantiradi, chunki ular hikoyani kuzatib boradilar, dialog almashinuvini tushunadilar va ohang va intonatsiyadan ma’noni aniqlaydilar. Bu amaliyot o‘quvchilarning umumiy tinglab tushunish va real hayotiy vaziyatlarda og‘zaki nutqni tushunish qobiliyatini oshirish uchun zarurdir. - Ishonchli gapirish: Hikoya o‘quvchilarni hikoyalarni takrorlash, syujet nuqtalarini muhokama qilish yoki hatto o‘z hikoyalarini yaratish orqali og‘zaki muloqotda faol ishtirok etishga undaydi. Bu jarayon o‘quvchilarda qo‘llab-quvvatlovchi va ijodiy muhitda nutqiy ishonch, ravonlik va talaffuz ko‘nikmalarini shakllantirishga yordam beradi. - Xotirani saqlash: Hikoyalar rivoyat tuzilishi, personajlari va syujetli burilishlari tufayli tabiatan esda qolarli. Tilning yangi tushunchalarini esda qolarli hikoya elementlari bilan bog‘lash orqali o‘quvchilar vaqt o‘tishi bilan lug‘at va grammatika qoidalarini saqlab qolishlari va eslab qolishlari mumkin. - Ijodkorlik va tasavvur: Hikoyalar o‘quvchilarni sahna ko‘rinishlariga, qahramonlarni ixtiro qilishga va o‘z hikoyalarini yaratishga taklif qilish orqali ularning ijodi va tasavvurini rivojlantiradi. Ushbu ijodiy mashg‘ulot nafaqat til ko‘nikmalarini oshiradi, balki o‘quvchilarning umumiy kognitiv va tasavvur qobiliyatlarini ham rivojlantiradi. Xotira va saqlashga ta’siri Xotira chet tilini o‘zlashtirishda muhim rol o‘ynaydi, chunki o‘quvchilar lug‘at, grammatika tuzilmalari va talaffuz qoidalarini saqlab qolishlari kerak [1]. Eksperimental guruh nazorat guruhiga qaraganda 25% ga yuqori eslab qolish tezligini ko‘rsatdi, bu hikoyalar mazmunli kontekstlarga so‘zlarni kiritish orqali uzoq muddatli xotirani shakllantirishga yordam beradi [5]. Diqqat va diqqatni kuchaytirish E’tibor samarali o‘rganish uchun zarurdir, ayniqsa uzoq vaqt diqqatni jamlashda qiynaladigan yosh bolalarda [3]. Hikoya guruhidagi talabalar doimiy ko‘z bilan aloqa qilish, faol tinglash va muhokamalarda ishtirok etish orqali yuqori faollik darajasini namoyish etdilar. Hikoyalarning immersiv tabiati o‘quvchilarning e’tiborini o‘ziga tortdi va an’anaviy o‘rganishga nisbatan chalg‘itadigan narsalarni kamaytirdi [4]. Muammolarni yechish va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish Hikoyalar tabiiy ravishda muammoni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi, chunki talabalar xarakter qarorlarini tahlil qilishlari, hikoya natijalarini bashorat qilishlari va muqobil yakunlarni taklif qilishlari kerak [6]. Eksperimental guruh muammoni hal qilishda nazorat guruhidan ustunroq bo‘lib, kuchli kognitiv moslashuvchanlikni va analitik fikrlashni namoyish etdi. Bu bolalarning mantiqiy tafakkurini rivojlantirishda hikoyalarning rolini ta’kidlaydigan oldingi tadqiqotlarga mos keladi [7]. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1266 Ijodkorlik va tasavvurni oshirish Ijodkorlik bolalarga o‘z hikoyalarini yaratishga imkon berish orqali hikoya qilish tarbiyalanadigan asosiy kognitiv mahoratdir. Eksperimental guruh talabalari nazorat guruhiga nisbatan yuqori lingvistik ishonch va xayoliy fikrlashni namoyish qilib, chet tilida ko‘proq original va izchil hikoyalar yaratdilar [3]. Talabalarning faolligi va motivatsiyasi Suhbat va kuzatuv ma’lumotlari shuni ko‘rsatdiki, hikoya qilish guruhidagi o‘quvchilar chet tilidan foydalanishda faolroq va ishonchliroq bo‘lgan. Nazorat guruhidan farqli o‘laroq, o‘rganish mexanik bo‘lib tuyulsa, hikoya qilish til bilan hissiy aloqani yaratib, ichki motivatsiyani kuchaytirdi [5]. Xulosa Ushbu tadqiqot hikoya usulini qo‘llashning samaradorligini ta’kidlaydi. Xotirani saqlash, diqqatni jamlash, muammoni hal qilish va ijodkorlik hikoyalar guruhida sezilarli darajada yuqori bo‘lib, hikoyaga asoslangan o‘rganish chuqurroq kognitiv ishtirokni rivojlantiradi degan fikrni mustahkamladi [3]. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun chet tili ta’limiga hikoya qilishni kiritish kognitiv ko‘nikmalarni oshirishga ko‘p qirrali yondashuvni taklif etadi. Hikoya orqali bolalar nafaqat til bilan, balki tanqidiy fikrlash, ijodkorlik va empatiya bilan ham shug‘ullanadilar. Hikoyalar lug‘atni o‘zlashtirish va grammatik tuzilmalar kontekstga moslashtirilgan, ularni yanada esda qolarli qiladigan immersiv ta’lim muhitini rivojlantiradi. Bundan tashqari, hikoyaning interaktiv tabiati tengdoshlar o‘rtasidagi hamkorlikni rivojlantiradi, til o‘rganish uchun zarur bo‘lgan muloqot va ijtimoiy ko‘nikmalarni rag‘batlantiradi. Talabalar hikoya qilish, qayta hikoya qilish va o‘z hikoyalarini yaratishda muhim kognitiv kompetensiyalarni rivojlantirish bilan birga o‘zlarining lingvistik qobiliyatlariga ishonchni kuchaytiradilar. Oxir oqibat, hikoyani til o‘quv dasturlariga integratsiyalashuvi shunchaki pedagogik vosita emas; yaxlit rivojlanish uchun kuchli vositadir. Ushbu yondashuvni qo‘llagan holda, o‘qituvchilar nafaqat chet tillarini yaxshi biladigan, balki ularga sinfdan tashqarida ham xizmat qiladigan muhim kognitiv ko‘nikmalarga ega bo‘lgan o‘quvchilar avlodini tarbiyalashlari mumkin. Kelgusi tadqiqotlar hikoya qilishning tilni bilishga bo‘ylama ta’sirini o‘rganishi va uning ko‘p tilli o‘quv muhitida qo‘llanilishini o‘rganishi kerak. Hikoyalarni boshlang‘ich ta’limga integratsiyalashgan holda, o‘qituvchilar til o‘rganishni interfaol va kognitiv jihatdan boyitish tajribasiga aylantirishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Baddeley A. (2003). Ishchi xotira va til: umumiy ko‘rinish. //Aloqa buzilishlari jurnali, AQSH, 2003, 36 (3). – 189-208-b. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1267 2. Kameron, L. Yosh o‘quvchilarga tillarni o‘rgatish. Kembrij universiteti matbuoti, London, 2001. 3. Ellis, G. va Brewster, J. Yana ayting! Boshlang‘ich o‘qituvchilar uchun yangi hikoyalar qo‘llanmasi. Pearson ta’limi matbuoti, AQSH, 2014. 4. Gosvami, U. Kognitiv rivojlanish: o‘rganish miyasi. Psixologiya matbuoti, AQSH, 2008. 5. Krashen, S. Ikkinchi tilni o‘zlashtirish tamoyillari va amaliyoti. Pergamon matbuoti. AQSH, 1982. 6. Nation, P. Boshqa tilda lug‘atni o‘rganish, 2-nashr, Kembrij universiteti matbuoti, London, 2013. 7. Swain, M. va Lapkin, S. O‘zaro ta’sir va ikkinchi tilni o‘rganish: Ikki o‘smir fransuz immersion talabalari birgalikda ishlaydi. //Zamonaviy til jurnali, 2005, 89(2), 135–149-b. 8. Rayt, A. Bolalar bilan hikoya qilish. Oksford universiteti matbuoti, London, 19995.