YUQUMLI KASALLIKLARNI OLDINI OLISH PROFILAKTIKASI CHORA-TADBIRLARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1271 YUQUMLI KASALLIKLARNI OLDINI OLISH PROFILAKTIKASI CHORATADBIRLARI Fayzilloyeva Nilufar Fayziyevna Toshkent shahri Yangihayot tumani 66-sonli oilaviy poliklinika ichki (yuqumli) kasalliklar shifokori fayz[email protected] +998-99-705-27-87 Annotatsiya: Ushbu maqolada yuqumli kasalliklarning kelib chiqish sabablari, ularning turlari, tarqalish omillari hamda oldini olishga qaratilgan profilaktika chora-tadbirlari keng yoritilgan. Yuqumli kasalliklar — viruslar, bakteriyalar, zamburug‘lar va parazitlar orqali yuqadigan kasalliklar bo‘lib, ular inson salomatligiga katta xavf tug‘diradi. Maqolada O‘zbekiston Respublikasida ushbu kasalliklarni oldini olish bo‘yicha amalga oshirilayotgan ishlar, jumladan, emlash kampaniyalari, sanitariya-epidemiologik osoyishtalikni ta’minlash, oilaviy poliklinikalar faoliyatini kuchaytirish va epidemiologik nazorat tizimining takomillashtirilishi haqida ma’lumot berilgan. Shuningdek, 2023-yil statistik tahlillari asosida O‘tkir respirator virusli infeksiyalar, gripp va tuberkulyoz kabi kasalliklar bilan bog‘liq holatlar tahlil qilinib, profilaktika ishlarining dolzarbligi ta’kidlangan. Xususan, emlash va gigiyena qoidalariga rioya etish yuqumli kasalliklarning oldini olishda eng samarali vosita ekani isbotlangan. Maqola yakunida sog‘lom jamiyatni shakllantirish uchun profilaktik tadbirlarning davlat, tibbiyot xodimlari va aholining hamkorligida olib borilishi zarurligi xulosa sifatida qayd etilgan. Kalit so‘zlar: Yuqumli kasalliklar, Profilaktika, Emlash, Gigiyena, Virusli infeksiyalar, ORVI, Gripp, Tuberkulyoz, Karantin, Vaksinatsiya qamrovi. Kirish. So‘nggi yillarda dunyo miqyosida yuqumli kasalliklar — ayniqsa, pandemiyalar, zoonoz infeksiyalar, parazitar va virusli kasalliklar inson salomatligiga jiddiy tahdid solmoqda. O‘zbekistonda ham sog‘liqni saqlash tizimi ushbu kasalliklarning oldini olish, ularni nazorat qilish va bartaraf etishga qaratilgan kompleks profilaktik chora-tadbirlarni joriy qilmoqda. Ushbu maqolada yuqumli kasalliklarning asosiy turlari, ularning tarqalish sabablari, profilaktik tadbirlarning dolzarbligi va samaradorligi tahlil qilinadi. ASOSIY QISM Kasallik tarqalishini oldini olish Yuqumli kasalliklar: tushuncha va tasnif. Yuqumli kasalliklar — bu viruslar, bakteriyalar, zamburug‘lar yoki parazitlar orqali yuqadigan kasalliklardir. Ular odatda havodan, suvdan, oziqovqatdan, shuningdek, to‘g‘ridan-to‘g‘ri odamdan odamga yoki hayvondan odamga yuqishi mumkin. Yuqumli kasalliklar quyidagi toifalarga bo‘linadi: Bakterial infeksiyalar: sil, difteriya, brusellyoz, ichburug‘. Virusli kasalliklar: gripp, gepatit, OIV (AIDS), koronavirus. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1272 Parazitar kasalliklar: bezgak (malariya), giardioz, toksoplazmoz. Zamburug‘li kasalliklar: kandidamikoz, dermatofitoz. Yuqumli kasalliklarning tarqalish omillari. Quyidagi omillar yuqumli kasalliklarning keng tarqalishiga sabab bo‘ladi: Sog‘lomlashtirish, sanitariya-gigiyena sharoitlarining yetarli emasligi; Ichimlik suvi va oziq-ovqat xavfsizligining pastligi; Aholining emlanish darajasining pastligi; Global migratsiya va turizmning kuchayishi; Hayvonlardan yuqadigan infeksiyalar (zoonozlar); Tibbiy xizmatga kech murojaat qilish. Profilaktika chora-tadbirlari. Yuqumli kasalliklarni oldini olishda profilaktika muhim o‘rin tutadi. Profilaktika umumiy va maxsus chora-tadbirlar orqali amalga oshiriladi: 1. Umumiy profilaktika choralari. Shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilish (qo‘l yuvish, og‘iz-burun niqoblari taqish); Ichimlik suvi va ovqat mahsulotlarining xavfsizligini ta’minlash; Tozalik va sanitariya sharoitlarini yaxshilash; Vektorlar (masalan, chivin, kalamush) bilan kurashish; Sog‘lom turmush tarzini shakllantirish. 2. Maxsus profilaktika choralari Emlash (immunizatsiya): Ko‘pgina xavfli yuqumli kasalliklarni (masalan, qizamiq, gepatit B, polimiyelit, sil) oldini olishda vaksinalar asosiy rol o‘ynaydi. Karantin va izolyatsiya: Yuqtirgan bemorlarni ajratish orqali kasallik tarqalishini cheklash. Epidemiologik nazorat: Kasallik holatlarini doimiy monitoring qilish va xavfli zonalarda zudlik bilan choralar ko‘rish. Zudlik bilan tibbiy yordam: Kasallikni dastlabki bosqichda aniqlash va davolash. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan yuqumli kasalliklarni oldini olish borasida quyidagi ishlar amalga oshirilmoqda: Respublika bo‘ylab emlash kampaniyalari; Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik xizmatlari faoliyatining takomillashtirilishi; COVID-19 pandemiyasidan so‘ng tezkor javob tizimlarining kuchaytirilishi; Chekka hududlarda emlash va gigiyena bo‘yicha aholiga tushuntirish ishlari olib borilishi; Tibbiyot xodimlarining malakasini oshirish. Yuqumli kasalliklar bo‘yicha statistik tahlil qilinganda quyidagilar aniqlandi: 1. O‘tkir respirator virusli infeksiyalar (ORVI) Kasallanish holatlari: 2023 yilning 10 oyi davomida O‘zbekistonda 11 452 ta ORVI holati qayd etilgan. Bolalar o‘rtasida kasallanish: Ushbu holatlarning 44,4 foizi (5 088 nafar) 14 yoshgacha bo‘lgan bolalar o‘rtasida kuzatilgan. 2. Grippga o‘xshash kasalliklar Kasallanish holatlari: 2023 yilning o‘tgan 10 oyi davomida grippga o‘xshash kasalliklar 2022 yilga nisbatan 79 foizga oshgan. Bolalar o‘rtasida kasallanish: Ushbu holatlarning 9 foizi (10 nafar) 14 yoshgacha bo‘lgan bolalar o‘rtasida qayd etilgan. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1273 3. Tuberkulyoz (sil) Kasallanish va o‘lim holatlari: O‘zbekistonda tuberkulyoz bilan kasallanish darajasi 1,5-2 barobar kamaygan, o‘lim holatlari esa 6-8 barobar kamaygan. 4. Emlash holati va profilaktika Global emlash darajasi: Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti (JSST) ma'lumotlariga ko‘ra, 2022 yilda qizamiqqa qarshi emlashning birinchi dozasi bilan qamrov 83% ni tashkil etgan. Bu esa epidemiyalardan himoya qilish uchun zarur bo‘lgan 95% dan ancha past. Oilaviy poliklinikalarning o‘rni. Oilaviy poliklinikalar – aholi salomatligini saqlashda birlamchi bo‘g‘in hisoblanadi. Aynan shu muassasalarda: Kasalliklarning erta aniqlanishi; Vaqtida profilaktik emlashlar; Aholining sanitariya madaniyatini oshirish bo‘yicha targ‘ibot ishlari olib boriladi. Yuqumli kasalliklar turlari va ularning xavfi – statistik asos. O‘zbekistonda 2023-yil davomida yuqumli kasalliklar, ayniqsa O‘RVI va gripp holatlari avvalgi yillarga nisbatan sezilarli darajada ko‘paygan. Sog‘liqni saqlash vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra: 2023-yilda O‘RVI holatlari soni – 11 452 ta bo‘lgan. Shundan 44,4% holatlar 14 yoshgacha bo‘lgan bolalar orasida qayd etilgan. Grippga o‘xshash kasalliklar soni 2022-yilga nisbatan 79% ko‘paygan. Bu statistika qishloq joylaridagi tibbiy-profilaktik ishlarning dolzarbligini ko‘rsatadi. Oilaviy poliklinikalar faoliyati – real natijalar. So‘nggi yillarda oilaviy poliklinikalar orqali amalga oshirilayotgan profilaktik chora-tadbirlar quyidagi natijalarni berdi: 2023-yilda 178 ta muassasada tekshiruvlar o‘tkazilgan (maktab, bog‘cha va boshqa). Emlash ishlari kengaytirilib, aholining emlanish qamrovi oshirildi. Jumladan, gripp va gepatit A kasalliklariga qarshi maqsadli emlashlar kuchaytirildi. Qishloqlarda gigiyena va ichimlik suvi sifatini nazorat qilish ishlari SSV va SES tomonidan faol olib borilgan. Epidemiologik monitoring va ogohlantirish. 2023-yilda O‘zbekiston bo‘ylab oilaviy poliklinikalar quyidagilarni amalga oshirdi: Har bir kasallik o‘chog‘i bo‘yicha zudlik bilan tibbiy nazorat va izolyatsiya ishlari yo‘lga qo‘yildi. Qishloq joylardagi 40 dan ortiq hududda mobil brigadalar ish boshladi. Bolalar muassasalari, ayniqsa maktabgacha ta’lim tashkilotlarida harorat o‘lchash va simptomatik nazorat muntazam ravishda olib borildi. Mazkur yo‘nalishda quyidagi muammolar mavjudligi ko‘zga tashlanmoqda: Kadrlar yetishmasligi; Qishloq joylarda tibbiyot anjomlarining eskiligi; Aholining tibbiy madaniyati pastligi. Xulosa qilib aytganda, yuqumli kasalliklarni oldini olish bu davlat, sog‘liqni saqlash tizimi, tibbiyot xodimlari va har bir fuqaroning hamkorlikda olib borishi kerak bo‘lgan muhim vazifadir. Profilaktika davolashdan ko‘ra arzon va samaraliroq bo‘lib, sog‘lom jamiyatni barpo etishning asosi hisoblanadi. Vaqtida amalga oshirilgan emlash, gigiyena va sanitariya choralariga amal qilish orqali ko‘plab yuqumli kasalliklarning oldini olish mumkin. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1274 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. “Sog‘liqni saqlash tizimida yuqumli kasalliklar profilaktikasi.” Toshkent, 2022. 2. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST). Infectious diseases and their prevention: Global health report 2022. Geneva: WHO Press, 2022. https://who.int 3. “Bolalar orasidagi yuqumli kasalliklar bo‘yicha zarur chora-tadbirlar ko‘rilgan.” UZA – O‘zbekiston Milliy axborot agentligi, 2023. https://uza.uz 4. “O‘zbekiston sog‘liqni saqlash tizimida tuberkulyozga qarshi kurash.” Uz24.uz yangilik portali, 2023. https://uz24.uz 5. “JSST: Qizamiqqa qarshi emlash darajasi xavf ostida.” Gazeta.uz, 2023. 6. Islomova, N.S., va Karimov, F.A. “Yuqumli kasalliklar va ularning oldini olish yo‘llari.” Toshkent tibbiyot akademiyasi, Ilmiy maqolalar to‘plami, 2021.