APLASTIK ANEMIYA: ETIOLOGIYASI, KLINIKASI, DAVOLASH USULLARI VA SUYAK ILIGI TRANSPLANTATSIYASI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1280 APLASTIK ANEMIYA: ETIOLOGIYASI, KLINIKASI, DAVOLASH USULLARI VA SUYAK ILIGI TRANSPLANTATSIYASI Aziziy Azizxon Abdullayevich¹, Shukurova Malika Abdullayevna², Aziziy Malika Xamiudullayevna³, Ablakimova Malika Abdumukhtarovna⁴ 1. “Onkologiya, onkogematologiya va radiatsion onkologiya” kafedrasi assistenti, Toshkent davlat tibbiyot universiteti 2. “Gematologiya va transfuziologiya” kafedrasi assistenti, Markaziy Osiyo Universiteti (CAU) 3. Onkologiya kafedrasi klinik ordinatori, “Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti”, O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi 4. Toshkent davlat tibbiyot universiteti talabasі Annotatsiya: Ushbu maqolada aplastik anemiyaning kelib chiqish sabablari, patogenez mexanizmlari, klinik belgilari, tashxislash usullari va zamonaviy davolash yo‘nalishlari haqida so‘z yuritiladi. Shuningdek, suyak iligi transplantatsiyasi — kasallikni to‘liq remissiyaga olib keluvchi eng samarali davolash usuli sifatida yoritiladi. Maqolada so‘nggi yillardagi xalqaro tavsiyalar, ilmiy tadqiqotlar va klinik tajriba natijalari keltirilgan. Kalit so‘zlar: aplastik anemiya, gematopoez, suyak iligi, transplantatsiya, immunosupressiv terapiya, siklosporin A. Kirish Aplastik anemiya (AA) — bu suyak iligida gematopoezning (qon hujayralari ishlab chiqarilishining) keskin pasayishi yoki to‘xtashi bilan kechadigan og‘ir gematologik kasallikdir. Ushbu patologiya natijasida organizmda eritrotsitlar, leykotsitlar va trombotsitlar miqdori keskin kamayadi, ya’ni pansitopeniya rivojlanadi. Kasallik kam uchraydi, biroq o‘z vaqtida tashxis qo‘yilmasa, bemorning hayoti uchun xavfli oqibatlarga olib keladi. Dunyo statistikasi ma’lumotlariga ko‘ra, aplastik anemiyaning yillik uchrash chastotasi 1 million aholiga nisbatan 2–6 holatni tashkil etadi (WHO, 2023). Kasallik jinsga bog‘liq emas, biroq asosan 10–25 yoshdagi yoshlar va 60 yoshdan oshgan keksalarda ko‘proq uchraydi. Bu ikki yosh oralig‘idagi yuqori xavf davri suyak iligida regenerativ jarayonlarning o‘ziga xos fiziologik o‘zgarishlari bilan izohlanadi (Savchenko va boshq., Hematology and Transfusionology, 2020). Etiologiyasi va patogenezi Aplastik anemiyaning sabablari ko‘p omilli (polietiologik) bo‘lib, ularning asosida suyak iligi ildiz hujayralarining to‘g‘ridan-to‘g‘ri shikastlanishi yoki immun tizim tomonidan bostirilishi yotadi. 1. Dori vositalari bilan bog‘liq toksik ta’sirlar. Eng ko‘p uchraydigan sabablar qatoriga xloramfenikol, fenilbutazon, karbamazepin, oltin preparatlari, sitotoksik kimyoterapiya dori vositalari kiradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, xloramfenikol qabul qilgan har 30–40 ming bemordan bittasida aplastik anemiya rivojlanadi (Mikhailova E.A. va boshq., 2020). ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1281 2. Virusli infeksiyalar. Gepatit B va C, Epstein–Barr virusi, parvovirus B19 hamda OITS virusi bilan zararlanish holatlarida aplastik anemiya ikkilamchi asorat sifatida paydo bo‘lishi mumkin (WHO Clinical Guidance, 2022). Viruslar suyak iligida gematopoetik ildiz hujayralarni shikastlaydi yoki immun tizimni o‘z hujayralariga qarshi yo‘naltiradi. 3. Radiatsiya va kimyoviy omillar. Ionlashtiruvchi nurlanish (radiologlar, atom sanoati xodimlari orasida), benzin bug‘lari, benzol va boshqa pollyutantlar bilan uzoq muddatli ta’sirda bo‘lish — suyak iligi hujayralarining genetik apparatiga zarar yetkazadi. 4. Irsiy shakllar. Fanconi anemiyasi, Dyskeratosis congenita kabi irsiy sindromlarda suyak iligi yetishmovchiligi tug‘ma ravishda kuzatiladi. Patogenez markazida suyak iligi ildiz hujayralarining apoptozga moyilligi va immun tizimning T-limfotsitlar orqali autoagressiv faollashuvi yotadi. Shuningdek, interferon-γ, TNF-α va IL-2 kabi sitokinlarning ortiqcha ishlab chiqilishi gematopoez jarayonini bostiradi (The Lancet Hematology, 2023). Klinik ko‘rinishlar Aplastik anemiya odatda sekin rivojlanadi, lekin ayrim holatlarda bir necha hafta ichida og‘ir pancitopeniya yuzaga keladi. Klinik belgilar quyidagi sindromlar bilan ifodalanadi: 1. Anemik sindrom: rangparlik, bosh aylanishi, tez charchash, yurak urishining tezlashuvi, nafas qisishi. 2. Gemorragik sindrom: burundan qon ketish, milkdan qon kelish, petexiyalar, teri osti ko‘karishlar, bachadondan qon ketish. 3. Infeksion sindrom: agranulotsitoz tufayli tonzillit, pnevmoniya, otit, teri absesslari, sepsis. Kasallikning og‘irligiga qarab quyidagi shakllar farqlanadi (European Hematology Association, 2022): Yengil shakl: neytrofillar >1.0×10⁹/l, trombotsitlar >50×10⁹/l. Og‘ir shakl: suyak iligi hujayraliligi <25%, neytrofillar <0.5×10⁹/l, trombotsitlar <20×10⁹/l. O‘ta og‘ir shakl: neytrofillar <0.2×10⁹/l, o‘lim xavfi juda yuqori. Tashxislash usullari Aplastik anemiyani aniqlashda klinik ko‘rsatkichlar bilan bir qatorda laborator va morfologik tekshiruvlar muhim ahamiyatga ega: Umumiy qon tahlili: pansitopeniya, retikulotsitopeniya. Biokimyoviy tahlil: LDH normal yoki past, ferritin odatda yuqori. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1282 Suyak iligi biopsiyasi: hiposellyulyar ilik, yog‘ to‘qimasining ustunligi, blast hujayralar yo‘qligi. Sitogenetik tahlil: mielodisplastik sindrom va paroksismal tungi gemoglobinuriyani farqlash uchun. Tashxisni aniqlashtirishda immunofenotiplash, flow-cytometry va HLA-tipirovka tekshiruvlari ham o‘tkaziladi. Davolash usullari Aplastik anemiyani davolashda maqsad — suyak iligida qon hujayralarining ishlab chiqilishini tiklash, infektsiyalarni oldini olish va gemorragik asoratlarni nazorat qilishdan iborat. 1. Qon quyish (Transfuziya terapiyasi) Eritrotsit va trombotsit massasi quyilishi gemoglobin darajasini saqlash hamda qon ketishining oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Ammo uzoq muddatli transfuziyalar gemosideroz va alloimmunizatsiya xavfini oshiradi, shu bois ular faqat zarurat tug‘ilganda amalga oshiriladi. 2. Immunosupressiv terapiya Donor topilmagan bemorlarda asosiy tanlov usuli hisoblanadi. Antitimotsit globulin (ATG) va Siklosporin A kombinatsiyasi — 60–70% bemorlarda remissiyaga olib keladi (NIH, 2022). Eltrombopag (trombopoetin retseptor agonisti) — yangi qon hujayralari ishlab chiqilishini rag‘batlantiradi. Glyukokortikoidlar qisqa muddatli qo‘llanadi, lekin ularning uzoq ta’siri cheklangan. 3. Suyak iligi transplantatsiyasi (Hematopoetik ildiz hujayra transplantatsiyasi, HSCT) Bu aplastik anemiyani davolashning yagona radikal usuli. 40 yoshgacha bo‘lgan bemorlarda, ayniqsa aka-uka donor mavjud bo‘lsa, allogen suyak iligi transplantatsiyasi eng yuqori natijalarni beradi (The New England Journal of Medicine, 2023). Transplantatsiya bosqichlari: 1. Tayyorgarlik: kimyoyoki radioterapiya orqali organizmdagi zararlangan ilikni tozalash. 2. Transplantatsiya: markaziy vena orqali donor ildiz hujayralarini kiritish. 3. Reabilitatsiya: 30–40 kunlik izolyatsiya, infektsion nazorat, immunosupressiv dori vositalari. Suyak iligi ildiz otganining birinchi belgisi — neytrofillar sonining >500/μl gacha oshishi. Uzoq muddatli kuzatuvlarga ko‘ra, o‘z vaqtida transplantatsiya o‘tkazilgan bemorlarning 80% dan ortig‘i to‘liq remissiyaga erishadi (EHA, 2023). Oldini olish ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1283 Aplastik anemiyaning oldini olishda asosiy yo‘nalishlar: Ionlashtiruvchi nurlanishdan himoyalanish. Benzol, pestitsid, organik erituvchilardan uzoq turish. Noaniq antibiotiklarni (xloramfenikol va boshqalar) o‘zboshimchalik bilan qabul qilmaslik. Virusli gepatit va immun tanqislik infeksiyalarini erta aniqlash va davolash. Xulosa Aplastik anemiya — kam uchraydigan, biroq hayot uchun xavfli gematologik kasallikdir. Kasallikning muvaffaqiyatli davolanishi erta tashxis, to‘g‘ri etiologik baho va individual yondashuvga bog‘liq. Zamonaviy tibbiyot sharoitida suyak iligi transplantatsiyasi, immunosupressiv terapiya va qo‘llab-quvvatlovchi muolajalar yordamida ko‘plab bemorlarning hayoti saqlab qolinmoqda. Agar davolash o‘z vaqtida amalga oshirilsa, aplastik anemiya endi o‘lim hukmi emas — u to‘liq tuzalish imkonini beruvchi nazorat qilinadigan kasallikka aylangan. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Mikhailova E.A. va boshq. Klinik tavsiyalar bo‘yicha aplastik anemiyani tashxislash va davolash // Gematologiya va Transfuziologiya, 2020; 65(2): 208–226. 2. WHO Clinical Guidance. Management of Aplastic Anemia. Geneva, 2023. 3. NIH Hematology Division. Immunosuppressive Therapy Outcomes in Severe Aplastic Anemia, 2022. 4. The Lancet Hematology. Volume 10, Issue 6, 2023. 5. European Hematology Association Guidelines. Bone Marrow Failure Syndromes, 2022. 6. The New England Journal of Medicine: Allogeneic Hematopoietic Stem-Cell Transplantation for Aplastic Anemia, 2023. 7. Savchenko V.G., Parovichnikova E.N., Obukhova T.N. Current management of aplastic anemia. Moscow, 2021. 8. Asqarov I.R. Saratonni xalq tabobati usullari bo‘yicha davolash va uni amaliyotga joriy etish. Xalq Tabobati Plyus jurnali, 2020.