PEDAGOGIK TA'LIMOTLAR TARIXI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 589 PEDAGOGIK TA'LIMOTLAR TARIXI Subhonova Sayyora Sodiq qizi Erkin izlanuvchi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17468597 Annotatsiya. Mazkur maqolada pedagogik ta’limotlar tarixi fanining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari ilmiy tahlil etilgan. Unda qadimgi Sharq, Yunon-Rim davrlari, O‘rta asr Sharq allomalari, Yevropa Uyg‘onish davri olimlari hamda zamonaviy pedagogik oqimlarning asosiy g‘oyalari yoritilgan. Shuningdek, O‘zbekiston hududida shakllangan milliy pedagogik an’analar, Al-Xorazmiy, Al-Farg‘oniy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Alisher Navoiy kabi mutafakkirlarning ta’lim-tarbiya haqidagi qarashlari tahlil qilingan. Maqola zamonaviy ta’lim tizimida tarixiy-pedagogik merosdan foydalanishning ilmiy va amaliy ahamiyatini ochib beradi. Kalit so‘zlar:pedagogika, ta’limot, tarbiya, ta’lim tizimi, didaktika, falsafa, allomalar, qadriyat, Forobiy, Ibn Sino, Alisher Navoiy, milliy pedagogika, tarixiy meros, zamonaviy ta’lim. HISTORY OF PEDAGOGICAL TEACHINGS Abstract. This article provides a scientific analysis of the formation and development stages of the discipline of the history of pedagogical teachings. It covers the main ideas of the ancient East, Greco-Roman periods, scholars of the Middle Ages, scholars of the European Renaissance, and modern pedagogical movements. It also analyzes the national pedagogical traditions formed in Uzbekistan, the views of thinkers such as Al-Khwarizmi, Al-Farghani, Forabi, Beruni, Ibn Sina, Alisher Navoi on education and upbringing. The article reveals the scientific and practical significance of using historical and pedagogical heritage in the modern education system. Keywords: pedagogy, teaching, upbringing, educational system, didactics, philosophy, scholars, value, Forabi, Ibn Sina, Alisher Navoi, national pedagogy, historical heritage, modern education. ИСТОРИЯ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ УЧЕНИЙ Аннотация. В статье представлен научный анализ становления и этапов развития дисциплины «История педагогических учений». В ней рассматриваются основные идеи Древнего Востока, греко-римского периода, учёные Средневековья, учёные эпохи европейского Возрождения и современные педагогические течения. Анализируются национальные педагогические традиции, сформировавшиеся в Узбекистане, взгляды таких мыслителей, как Аль-Хорезми, Аль-Фергани, Фораби, Беруни, Ибн Сина, Алишер Навои, на образование и воспитание. В статье раскрывается научное и практическое значение использования историко-педагогического наследия в современной системе образования. Ключевые слова: педагогика, обучение, воспитание, система образования, дидактика, философия, учёные, ценность, Фораби, Ибн Сина, Алишер Навои, национальная педагогика, историческое наследие, современное образование. Kirish Pedagogika insoniyat taraqqiyotining eng qadimiy va muhim sohalaridan biri bo‘lib, u jamiyatning ma’naviy, madaniy va intellektual rivojini ta’minlashda beqiyos o‘rin tutadi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 590 Inson tafakkurining yuksalishi, ijtimoiy munosabatlarning murakkablashuvi natijasida ta’lim va tarbiya jarayonlari ilmiy asosda o‘rganila boshladi. Shu tariqa pedagogika fani shakllanib, avloddan avlodga bilim, tajriba va qadriyatlarni yetkazishning asosiy vositasiga aylandi. Pedagogik ta’limotlar tarixini o‘rganish insoniyat tafakkurining rivojlanish jarayonini, ta’lim va tarbiya haqidagi g‘oyalarning qanday shakllanganini anglash imkonini beradi. Qadimgi Sharq donishmandlari, Yunon-Rim faylasuflari, o‘rta asr allomalari, Yevropa Uyg‘onish davri olimlari hamda zamonaviy pedagoglar o‘z davrining ijtimoiy-siyosiy, falsafiy va diniy qarashlariga asoslangan holda turli ta’limiy g‘oyalarni ilgari surganlar. O‘zbekiston hududida ham pedagogik fikrlar juda qadimdan shakllangan. Al-Xorazmiy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Alisher Navoiy, Ahmad Donish, Abdulla Avloniy kabi allomalar o‘z asarlarida ta’lim va tarbiyaning ma’naviy, axloqiy, estetik hamda ijtimoiy ahamiyatini chuqur tahlil qilganlar. Ularning asarlarida ilgari surilgan g‘oyalar hozirgi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan. Zamonaviy O‘zbekiston ta’lim tizimi ham aynan ana shu boy tarixiy-pedagogik merosga tayangan holda shakllanmoqda. Bugungi kunda ta’lim jarayonini modernizatsiya qilish, innovatsion metodlarni joriy etish va barkamol avlodni tarbiyalash masalalari davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Shu bois pedagogik ta’limotlar tarixini o‘rganish nafaqat ilmiy, balki amaliy ahamiyatga ham ega bo‘lib, u o‘qituvchi shaxsining kasbiy va ma’naviy shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Adabiyotlar sharxi Pedagogik ta’limotlar tarixi bo‘yicha ilmiy manbalarni o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, bu fan inson tafakkurining eng qadimiy qatlamlaridan boshlab rivojlangan bo‘lib, har bir davr o‘zining ijtimoiy, siyosiy, diniy va falsafiy qarashlariga mos tarzda ta’lim-tarbiya tizimini shakllantirgan. Ushbu yo‘nalishda xorijiy va mahalliy olimlarning ilmiy ishlari alohida ahamiyat kasb etadi. Qadimgi davr manbalari orasida Konfutsiy, Platon, Aristotel, Sokrat kabi faylasuflarning ta’limiy g‘oyalari pedagogik fikr tarixining poydevorini tashkil etadi. Masalan, Konfutsiy “axloqiy kamolot”ni inson tarbiyasining markaziga qo‘ygan bo‘lsa, Platon “Davlat” asarida bilim va tarbiyaning jamiyatdagi rolini falsafiy asosda yoritgan. Aristotel esa ta’limni insonning tabiiy salohiyatini rivojlantirish jarayoni deb qaragan. Bu davr ta’limotlarida insonning axloqiy yetukligi va fuqarolik fazilatlarini shakllantirish ustuvor o‘rin tutgan. O‘rta asr musulmon Sharqida pedagogik tafakkur yangi bosqichga ko‘tarildi. Abu Nasr Forobiyning “Fozil odamlar shahri”, Abu Rayhon Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar”, Abu Ali Ibn Sinoning “Donishnoma”, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig”, Alisher Navoiyning “Mahbub ul-qulub” kabi asarlari o‘sha davr pedagogikasining ilmiy-nazariy poydevorini mustahkamladi. Forobiy ta’lim va tarbiyani insonni baxt-saodatga yetkazuvchi yo‘l deb bilgan bo‘lsa, Ibn Sino bola ruhiyatini o‘rganish, yoshga qarab ta’lim berish tamoyillarini ilgari surgan. Navoiy esa axloqiy poklik, insonparvarlik va komillik g‘oyalarini ta’lim-tarbiya tizimining asosi sifatida e’tirof etgan. Yevropa Uyg‘onish davrida esa Ya.A. Komenskiy, Jon Lokk, Jan-Jak Russo, I. G. Pestalossi, A. Disterverg, G. Gegel, J. Dewey kabi olimlar pedagogika fanining ilmiy yo‘nalish ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 591 sifatida shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatdilar. Komenskiy ta’limning umumiylik, izchillik va tabiatga muvofiqlik tamoyillarini ishlab chiqdi, Russo esa tabiiy tarbiya g‘oyasini ilgari surdi. Dewey esa pragmatik ta’lim nazariyasini yaratib, ta’limni hayot bilan chambarchas bog‘lash zarurligini ta’kidladi. O‘zbekiston va Markaziy Osiyo olimlari orasida Ahmad Donish, Abdulla Avloniy, Munavvar qori Abdurashidxonov, Sadriddin Ayni, Fitrat singari ma’rifatparvarlarning pedagogik qarashlari alohida e’tiborga loyiqdir. Abdulla Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asari milliy pedagogik tafakkurning durdona namunasidir. U “tarbiya biz uchun yo hayot, yo mamot” deya, ta’limning ma’naviy, axloqiy va milliy ahamiyatini yuksak darajada baholagan. XX asrning ikkinchi yarmi va XXI asr boshlarida pedagogika fani ilmiy-nazariy jihatdan yanada boyidi. S.L. Rubinshteyn, L.S. Vigotskiy, A.N. Leontyev, B.G. Ananev, V.A. Suxomlinskiy kabi olimlar shaxs rivoji, faoliyat va ijtimoiy muhit o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni o‘rganib, zamonaviy pedagogikaning psixologik asoslarini yaratdilar. Bugungi kunda esa konstruktivizm, kompetensiyaga asoslangan ta’lim, inklyuziv ta’lim va raqamli pedagogika kabi yo‘nalishlar keng rivojlanmoqda. Shunday qilib, pedagogik ta’limotlar tarixi bo‘yicha adabiyotlarni tahlil qilish, insoniyat tafakkuri va ijtimoiy ongning rivojlanish jarayonini chuqur anglash imkonini beradi. Har bir davrda shakllangan g‘oyalar bir-birini boyitib, zamonaviy ta’lim falsafasining poydevoriga aylandi. Shu bois tarixiy-pedagogik merosni o‘rganish, uni amaliy ta’lim jarayonida qo‘llash — har bir o‘qituvchi va pedagog olimning muhim vazifasidir. Metodologiya Pedagogik ta’limotlar tarixini o‘rganish murakkab, tizimli va ko‘p qirrali ilmiy jarayon bo‘lib, u tarix, falsafa, psixologiya, sotsiologiya va ta’lim nazariyasi fanlarining o‘zaro integratsiyasiga asoslanadi. Ushbu metodologiya pedagogik g‘oyalarning tarixiy shakllanishi, ularning ijtimoiy-madaniy omillar bilan bog‘liqligini aniqlash hamda zamonaviy ta’lim jarayonida ularning ilmiy ahamiyatini yoritishga qaratilgan. Pedagogik ta’limotlarni o‘rganishda tarixiy-tizimli yondashuv muhim o‘rin tutadi. Bu yondashuv orqali ta’lim va tarbiya haqidagi fikrlarning qanday sharoitda paydo bo‘lganini, ularning rivojlanish ketma-ketligini hamda zamonaviy pedagogik fikrga ko‘rsatgan ta’sirini tahlil qilish imkonini beradi. Shu bilan birga, komparativ tahlil metodi yordamida turli davr va mintaqalarda shakllangan pedagogik g‘oyalar o‘zaro taqqoslanadi. Masalan, qadimgi Yunoniston va Sharq allomalari ta’lim qarashlari orasidagi umumiylik va tafovutlar aniqlanadi. Falsafiy-analitik metod yordamida pedagogik ta’limotlarning asosiy g‘oyalari, ularning insonparvarlik, axloqiylik va ma’naviyat tamoyillariga asoslangan jihatlari tahlil qilinadi. Bu yondashuv insonni komil shaxs sifatida shakllantirishga qaratilgan qadriyatlarning falsafiy ildizlarini ochib beradi. Shuningdek, manbashunoslik yondashuvi orqali Forobiy, Ibn Sino, Navoiy, Avloniy kabi allomalarning asarlari, qadimgi qo‘lyozmalar, diniy-falsafiy risolalar, Yevropa Uyg‘onish davri olimlarining ilmiy ishlari ham o‘rganiladi. Bu yondashuv orqali pedagogik g‘oyalarning asl manbalari tahlil qilinadi va ularning zamonaviy talim tizimiga ta’siri o‘rganiladi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 592 Empirik tahlil metodidan foydalanish esa hozirgi davr ta’lim tizimida tarixiy-pedagogik merosdan foydalanish darajasini aniqlashga yordam beradi. Bu jarayonda pedagogik nazariyalar amaliyotdagi ko‘rinishlari bilan solishtirilib, ularning samaradorligi baholanadi. Metodologik jihatdan tadqiqot ilmiylik, obyektivlik, tizimlilik va izchillik tamoyillariga tayanadi. Chunki pedagogik ta’limotlarning tarixini o‘rganishda har bir davr o‘ziga xos siyosiy, diniy va madaniy muhitga ega bo‘lgan. Shu bois har bir g‘oya o‘sha davr sharoitida tahlil etilishi zarur. Pedagogik ta’limotlar tarixini o‘rganish metodologiyasi — bu insoniyatning ma’naviy va intellektual rivojini tahlil qilish, pedagogik g‘oyalarning evolyutsiyasini ochib berish va zamonaviy ta’lim tizimini boyitishning ilmiy asosi hisoblanadi. Tahlil va natijalar Pedagogik ta’limotlarning tarixiy taraqqiyotini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, insoniyat tafakkuri rivojining har bir bosqichida ta’lim va tarbiya jamiyat taraqqiyotining asosiy omili sifatida qaralgan. Pedagogik g‘oyalar jamiyatning iqtisodiy, siyosiy, madaniy va dini qadriyatlariga mos tarzda shakllangan va o‘z davrining ehtiyojlariga javob bergan. Qadimgi davr ta’limiy g‘oyalari insoniyat tarixining eng dastlabki bosqichlarida paydo bo‘lib, ularning asosiy maqsadi yosh avlodni jamiyatning axloqiy, diniy va mehnat qadriyatlari ruhida tarbiyalashga qaratilgan edi. Bu davrda ta’lim jarayoni hali alohida ijtimoiy institut sifatida shakllanmagan bo‘lsa-da, u oilaviy, diniy va jamoaviy hayotning ajralmas qismi sifatida mavjud bo‘lgan. Ta’limning asosiy mazmuni — hayotiy tajriba, e’tiqod, urf-odatlar va axloqiy me’yorlarni yosh avlodga o‘rgatishdan iborat bo‘lgan. Qadimgi Sharq — Misr, Bobil, Xitoy, Hindiston, Eron kabi sivilizatsiyalarda ta’limtarbiya, eng avvalo, diniy-ma’naviy qadriyatlar bilan chambarchas bog‘liq edi. Misrda ta’lim ibodatxonalar qoshidagi maktablarda olib borilgan bo‘lib, bu yerda yozuv, matematika, astronomiya va dini marosimlar asoslari o‘rgatilgan. Misrliklar uchun o‘qish va yozish san’ati muqaddas hisoblangan, shuning uchun o‘qituvchilar “ma’naviy nur tarqatuvchi” sifatida e’tirof etilgan. Bobil (Mesopotamiya) sivilizatsiyasida ta’lim amaliy hayot bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan. U yerda “Edubba” — ya’ni “yozuvchilar uyi” nomli maktablarda bolalarga mixxat yozuvi, hisob-kitob, qonunlar va davlat boshqaruvi asoslari o‘rgatilgan. Bobil pedagogikasi axloq, tartib-intizom va kasbiy mahoratni ustuvor qadriyat sifatida ko‘rgan. Xitoyda esa ta’lim g‘oyalari buyuk mutafakkir Konfutsiy (mil. avv. 551–479-yillar) nomi bilan bog‘liq. U o‘z ta’limotida insonni axloqiy komillikka yetaklashni eng oliy maqsad sifatida ko‘rgan. Konfutsiy ta’limning asosiy vazifasini “odamni odam qilish”da deb bilgan. Uning fikricha, chinakam ma’naviyatga ega inson halollik, kamtarlik, odob va ota-onaga sadoqat fazilatlariga ega bo‘lishi kerak. Konfutsiy tomonidan ilgari surilgan “bevosita tajriba orqali o‘rganish” tamoyili bugungi zamonaviy ta’lim psixologiyasining ilk shakllaridan biri sifatida qaraladi. Shuningdek, u o‘qituvchini jamiyatning eng hurmatli kishisi sifatida ulug‘lagan. Hindistonda esa ta’lim diniy-falsafiy manbalar — “Vedalar”, “Upanishadlar”, “Mahabharata” va “Ramayana” asarlariga asoslangan. Ushbu davrda ta’limning asosiy maqsadi ruhiy poklanish, bilim orqali ilohiy haqiqatga yetishish, nafsni tiyish va insonni mukammal ruhiy kamolotga yetkazish edi. Hind pedagogikasi insonning to‘rt asosiy bosqichli hayotini (brahmacharya – o‘qish davri, grihastha – oila hayoti, vanaprastha – nafaqadagi hayot, sannyasa ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 593 – ruhiy ozodlik) asos qilib olgan. Bu esa insonni hayot davomida o‘zini o‘rganishga va axloqiy kamolotga intilishga o‘rgatgan. Eron hududida esa ta’lim Zardushtiylik dini g‘oyalari bilan uyg‘un bo‘lgan. “Avesto” kitobida insonni “fikrda, so‘zda va amalda pok” bo‘lishga chaqiruvchi ta’lim-tarbiya tizimi ilgari surilgan. Zardushtiylik ta’limotiga ko‘ra, insonning vazifasi – ezgulikni yoyish va yovuzlikka qarshi kurashishdir. Shu bois o‘sha davrda bolalarni halollik, sadoqat, jasurlik, mehnatsevarlik ruhida tarbiyalash muhim deb hisoblangan. O‘rta asr musulmon Sharqi — ilm-fan, falsafa va pedagogik tafakkur eng yuksak cho‘qqiga ko‘tarilgan davr bo‘lib, bu davrda ta’lim-tarbiya tizimi nafaqat diniy qadriyatlar, balki ilmiy va falsafiy tamoyillar asosida shakllandi. Bu davr mutafakkirlari insonni komil shaxs sifatida shakllantirishni, uni aqliy, ma’naviy, jismoniy va axloqiy jihatdan yetuk inson darajasiga olib chiqishni asosiy maqsad deb bildilar. Abu Nasr Forobiy (873–950) Forobiy “Sharq Aristoteli” deb atalgan buyuk mutafakkir bo‘lib, uning “Fozil odamlar shahri”, “Baxt-saodatga erishish haqida” kabi asarlarida ideal jamiyat va inson kamolotining asoslari chuqur tahlil etilgan. Forobiy fikricha, jamiyatning taraqqiyoti ilm, axloq va tarbiyaning uyg‘unligiga bog‘liq. U shunday yozadi: “Agar jamiyatda bilimli, odobli, halol insonlar ko‘paysa, u fozil shahar bo‘ladi.” Forobiy ta’limni faqat nazariy bilim berish emas, balki insonni aqliy va axloqiy jihatdan yetuk etib tarbiyalash jarayoni deb bilgan. Abu Rayhon Beruniy (973–1048) Beruniy o‘zining “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar”, “Geodeziya”, “Hindiston” asarlarida ilmiy bilishning mohiyatini tahlil qilib, inson tafakkurining tabiatni o‘rganish orqali rivojlanishini asoslab bergan. U tarbiya jarayonini insonni tabiat bilan uyg‘unlikda o‘stirishga qaratgan. Beruniy o‘qituvchini “ilm manbai”, o‘quvchini esa “bilim chanqog‘i” sifatida ko‘rgan. U ta’limda kuzatish, tajriba va amaliy mashg‘ulotlar metodini joriy etish zarurligini ta’kidlab, zamonaviy ilmiy-pedagogik metodlarning poydevorini qo‘ygan. Abu Ali Ibn Sino (980–1037) Ibn Sino pedagogika va psixologiya tarixida chuqur iz qoldirgan buyuk olimdir. Uning “Donishnoma”, “Tib qonunlari”, “Risola fi an-nafs” kabi asarlarida bola psixologiyasi, yosh davrlariga mos ta’lim-tarbiya metodlari haqida fikrlar ilgari surilgan. U bola tarbiyasini jamiyatning eng muhim masalasi sifatida ko‘rgan va “yosh avlodni to‘g‘ri tarbiyalash — davlatni mustahkamlashdir” degan g‘oyani ilgari surgan. Ibn Sino o‘qituvchi shaxsining o‘rni va namunasiga alohida e’tibor bergan: “Tarbiyachi har jihatdan pok, aqlan yetuk va mehr-oqibatli bo‘lmog‘i lozim,” deydi u. Yusuf Xos Hojib (XI asr) Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” (“Saodatga eltuvchi bilim”) asari turkiy xalqlarning ma’naviy-pedagogik fikrida ulkan o‘rin tutadi. Asarda davlat boshqaruvi, adolat, axloq, bilim va insoniy fazilatlar chuqur yoritilgan. U hukmdorni ham, xalqni ham ilm va axloq orqali tarbiyalash zarurligini ta’kidlaydi. Yusuf Xos Hojibga ko‘ra, “Bilim — jamiyatni yorituvchi quyosh, axloq esa uning yuragini poklovchi nurdir.” Alisher Navoiy va o‘rta asr ma’naviy merosi ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 594 O‘rta asr oxirlariga kelib, Alisher Navoiy pedagogik tafakkurda yangi bosqichni boshlab berdi. U “Mahbub ul-qulub”, “Nasoyim ul-muhabbat” va “Xamsa” asarlarida insonparvarlik, axloq, mehnatsevarlik va mehr-oqibatni tarbiyaning asosiy ustunlari sifatida belgiladi. Navoiy uchun komil inson — bu nafaqat bilimli, balki ruhiy jihatdan barkamol, insoniy fazilatlarga ega shaxsdir. Bu davrda shakllangan pedagogik merosning eng muhim jihati — ilm va e’tiqodning uyg‘unligi, axloqiy yetuklikning ustuvorligi va insonni komil shaxs sifatida tarbiyalash g‘oyalaridir. Aynan shu tamoyillar keyinchalik Yevropa pedagogikasining rivojlanishiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Yevropa Uyg‘onish davri (XVI–XVIII asrlar) inson tafakkurining erkinlashuvi, ilmiy bilish va mustaqil fikrlash g‘oyalarining kuchaygan davri bo‘ldi. Bu davrda pedagogika mustaqil ilmiy fan sifatida shakllandi. Yan Amos Komenskiy (1592–1670) Komenskiy o‘zining “Buyuk didaktika” asarida ta’limni tabiat qonunlariga mos jarayon sifatida izohladi. U “hammani hamma narsaga o‘qitish” g‘oyasini ilgari surdi va ta’limning umumiy, tizimli va izchil bo‘lishini talab qildi. Komenskiy o‘qituvchini insonparvarlik timsoli deb bilib, “o‘qituvchi yuragi bilan o‘qitadi” degan mashhur fikrni ilgari surgan. Jan-Jak Russo (1712–1778) Russo “Emil yoki tarbiya haqida” asarida tabiiy tarbiya konsepsiyasini yaratdi. U bolaning tabiiy ehtiyojlariga e’tibor berish, uni ortiqcha qoidalar bilan cheklamaslik zarurligini ta’kidladi. Uningcha, ta’lim inson erkinligini buzmasligi, balki uni hayotga tayyorlashi lozim. Jon Lokk (1632–1704) Lokk “Some Thoughts Concerning Education” asarida tajriba asosida bilim hosil qilish nazariyasini yaratdi. U inson aqlini “tabula rasa” — ya’ni “bo‘sh doska” deb atagan va barcha bilimlar tajriba orqali shakllanishini isbotlagan. Jon Dewey (1859–1952) XX asrda amerikalik olim Jon Dewey ta’limni amaliy faoliyat bilan bog‘lagan pragmatik pedagogika asoschisi bo‘ldi. U “bilim — bu harakatdir” degan g‘oyani ilgari surib, ta’limni hayotning o‘zi bilan uyg‘unlashtirish zarurligini ta’kidladi. Deweyning ta’lim konsepsiyasi hozirgi zamon interfaol o‘qitish metodlari, loyiha asosidagi ta’lim va konstruktiv yondashuvlarning ilmiy poydevorini yaratdi. O‘zbek xalqining pedagogik tafakkuri jahon pedagogik madaniyatining uzviy qismidir. Milliy merosda insonparvarlik, adolat, ilmga hurmat va ma’naviyatga sadoqat g‘oyalari markaziy o‘rinni egallagan. Alisher Navoiy ta’lim va tarbiyani inson kamolotining asosiy vositasi deb bilgan. “Mahbub ul-qulub” asarida u “odam farzandining eng ulug‘ ziynati — ilm” deya ta’kidlab, ma’naviy yetuklikni har bir inson uchun zarurat deb bilgan. Ahmad Donish XIX asrda O‘rta Osiyoda ma’rifatparvarlik g‘oyalarini targ‘ib qilgan. U jamiyat taraqqiyotini ta’lim tizimi bilan bog‘lab, “bilimsiz xalq orqada qoladi” degan fikrni ilgari surgan. Abdulla Avloniy esa o‘zining “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida ta’limni “millatning hayot-mamot masalasi” deb atagan. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 595 U o‘qituvchini “millatning yuragi” sifatida tasvirlab, har bir o‘qituvchi yosh avlodni nafaqat bilimli, balki vatanparvar, axloqan pok inson etib tarbiyalashga mas’ul ekanini uqtirgan. Milliy pedagogik meros bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. O‘zbekiston Respublikasida qabul qilingan “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” aynan shu tarixiy g‘oyalarga tayanadi. Shu jihatdan, milliy pedagogik merosni chuqur o‘rganish — bu nafaqat tarixni bilish, balki kelajak ta’limini milliy qadriyatlar asosida rivojlantirishning muhim kafolatidir. Bugungi kunda pedagogika fani raqamli texnologiyalar, kompetensiyaga asoslangan yondashuv va shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim tamoyillari asosida rivojlanmoqda. Pedagogik ta’limotlar tarixini o‘rganish zamonaviy o‘qituvchilarga o‘z kasbini chuqur anglash, milliy va jahon tajribasini uyg‘unlashtirish imkonini beradi. Tarixiy-pedagogik g‘oyalardan foydalangan holda o‘quv jarayonini insonparvarlik, axloqiylik, milliy qadriyatlar asosida tashkil etish — bugungi ta’lim tizimining asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Muhokama Pedagogik ta’limotlar tarixini o‘rganish — bu insoniyat tafakkurining shakllanish jarayonini, bilim va ma’naviyatning uzluksiz rivojini tushunish demakdir. Har bir davr, har bir alloma ta’lim-tarbiya haqidagi g‘oyalarini o‘z zamonasining ehtiyojlari, qadriyatlari va ijtimoiy sharoitlari asosida shakllantirgan. Shu bois pedagogik fikrlar tarixi oddiy tarixiy ketma-ketlik emas, balki insoniyat tafakkurining ma’naviy yuksalish xronikasi sifatida qaraladi. Pedagogik ta’limotlarning eng muhim xususiyati shundaki, ular har doim insonparvarlik g‘oyasiga tayanadi. Qadimgi Sharqda tarbiya insonni jamiyatga foydali, odobli shaxs sifatida shakllantirishga qaratilgan bo‘lsa, Yevropada u tafakkur, erkin fikrlash va ijodkorlikni rivojlantirish vositasi sifatida talqin qilingan. O‘rta asr Sharq allomalari esa bu ikki yo‘nalishni uyg‘unlashtirib, ilm, e’tiqod va axloqni bir butun tizim sifatida ko‘rganlar. Masalan, Forobiy ta’limni insonni fozil jamiyat a’zosi etib tarbiyalash vositasi deb bilgan. Ibn Sino bola tarbiyasini individual yondashuv asosida olib borish kerakligini aytgan. Avloniy esa o‘qituvchini millatning yuragi deb atab, ta’limni xalq taraqqiyotining poydevori sifatida ko‘rgan. Ushbu g‘oyalar zamonaviy ta’lim konsepsiyasining ham mohiyatini tashkil etadi. Bugungi globallashuv davrida ta’lim tizimining vazifasi faqat bilim berish emas, balki mustaqil fikrlaydigan, ijodkor, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga sodiq shaxsni shakllantirishdir. Shuning uchun tarixiy-pedagogik merosni o‘rganish — bu nafaqat ilmiy zarurat, balki ma’naviy ehtiyojdir. Chunki tarixiy g‘oyalar zamonaviy ta’limga ma’naviy tayanch bo‘lib xizmat qiladi. Muhokama jarayonida aniqlanishicha, pedagogik fikrlar tarixida Sharq va G‘arb ta’limotlari o‘zaro boyituvchi rol o‘ynagan. Sharqda axloqiy va ma’naviy tarbiya ustuvor bo‘lgan bo‘lsa, G‘arbda mantiqiy tafakkur va tajriba asosiy o‘rinda turgan. Bu ikki yo‘nalish uyg‘unligi bugungi kunda integratsiyalashgan ta’lim tizimlarini yaratishga xizmat qilmoqda. Zamonaviy O‘zbekiston ta’lim siyosatida ham aynan shu tarixiy uyg‘unlik mujassam: milliy qadriyatlar, xalq pedagogikasi va zamonaviy pedagogika tamoyillari uyg‘unlashgan. Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev ta’kidlaganidek: ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 596 “Yangi O‘zbekistonni barpo etishda eng asosiy vazifamiz – barkamol, bilimli, zamonaviy fikrlaydigan yoshlarni tarbiyalashdir.” Demak, pedagogik ta’limotlar tarixini o‘rganish nafaqat o‘tmishni bilish, balki kelajak avlodni yetuk shaxs sifatida shakllantirishda yo‘l-yo‘riq olishdir. Bu jarayon o‘qituvchining kasbiy mahoratini, ta’lim jarayonining falsafiy asoslarini chuqur anglashini taqozo etadi. Shunday qilib, muhokama natijalari shuni ko‘rsatadiki, tarixiy-pedagogik meros — bu zamonaviy ta’limning ildizi, ma’naviy ozuqasi va istiqbol yo‘nalishidir. Undan samarali foydalanish bugungi o‘qituvchilar oldidagi eng muhim ilmiy-amaliy vazifadir. Xulosa Pedagogik ta’limotlar tarixini o‘rganish natijalari shuni ko‘rsatadiki, insoniyatning har bir taraqqiyot bosqichi ta’lim va tarbiyani yangi mazmun bilan boyitgan. Har bir davrda pedagogik fikr jamiyat ehtiyojlariga, ma’naviy qadriyatlarga va ilmiy dunyoqarashga mos tarzda shakllangan. Qadimgi Sharq allomalari insonparvarlik va axloqiy yetuklikni ta’limning asosi sifatida ko‘rgan bo‘lsa, Yevropa Uyg‘onish davri olimlari tafakkur, erkinlik va tajriba orqali bilim olish tamoyillarini ilgari surgan. O‘rta asr Sharq mutafakkirlari — Forobiy, Ibn Sino, Beruniy, Navoiy, Avloniy va boshqalar — insonni komil shaxs sifatida tarbiyalash g‘oyasini ilgari surib, pedagogika fanining nazariy asoslarini yaratganlar. Ularning asarlari nafaqat tarixiy, balki zamonaviy ta’lim falsafasida ham o‘z dolzarbligini saqlab qolgan. Bugungi kunda O‘zbekiston ta’lim tizimining rivojlanish yo‘nalishlari aynan shu tarixiypedagogik merosga tayangan holda shakllanmoqda. Zamonaviy o‘qituvchi uchun pedagogik ta’limotlar tarixini bilish — bu o‘z kasbining ma’naviy ildizlarini anglash, o‘quvchilarda milliy g‘urur, insonparvarlik va ijodkorlikni shakllantirishning ishonchli yo‘lidir. Pedagogik ta’limotlar tarixi — bu insoniyatning ma’naviy o‘sish yo‘li, millat tafakkurining ifodasi va zamonaviy ta’lim islohotlarining ilmiy manbaidir. Shu bois uni chuqur o‘rganish, amaliy ta’lim jarayoniga joriy etish va milliy pedagogik qadriyatlarni asrash — har bir pedagog olimning va o‘qituvchining muqaddas burchidir. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Avloniy, A. (1992). Turkiy guliston yoxud axloq. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti. 2. Forobiy, A.N. (1975). Fozil odamlar shahri. Toshkent: Fan nashriyoti. 3. Ibn Sino, A.A. (1980). Donishnoma. Toshkent: Fan nashriyoti. 4. Beruniy, A.R. (1973). Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. Toshkent: Fan nashriyoti. 5. Navoiy, A. (1989). Mahbub ul-qulub. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti. 6. Komenskiy, Ya.A. (1982). Buyuk didaktika. Moskva: Pedagogika. 7. Russo, J.J. (1969). Emil yoki tarbiya haqida. Moskva: Pedagogika. 8. Dewey, J. (1916). Democracy and Education. New York: The Macmillan Company. 9. Locke, J. (1693). Some Thoughts Concerning Education. London: A. and J. Churchill. 10. Pestalozzi, J.H. (1801). How Gertrude Teaches Her Children. London: Swan Sonnenschein. 11. Suxomlinskiy, V.A. (1981). Yurakni bolalarga beraman. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 597 12. Donish, A. (1964). Tanlangan asarlar. Toshkent: Fan nashriyoti. 13. Karimov, I.A. (1997). Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti. 14. Mirziyoyev, Sh.M. (2021). Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti. 15. Qodirov, N. va Jo‘rayev, A. (2019). Pedagogika tarixi. Toshkent: Innovatsion rivojlanish nashriyoti.