UMUMTA'LIM MAKTABLARIDA ELEKTROLIZ JARAYONINI O'QITISH METODIKASI

RESEARCH AND DEVELOPMENT TADQIQOT VA TARAQQIYOT ISSN: 3030 – 3281 Volume II, Issue 10 (2025) © 2025, the Author(s). Published by IMFAKTOR. This is an open access article under the CC BY license http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ 29 UMUMTAʼLIM MAKTABLARIDA ELEKTROLIZ JARAYONINI O‘QITISH METODIKASI Ozodaxon O‘RINOVA¹, Asadbek TOSHTEMIROV¹ 1 Fargʻona davlat universiteti, Fargʻona, O‘zbekiston. https://doi.org/10.5281/zenodo.17468639 Annotatsiya Mazkur maqolada umumtaʼlim maktablarida kimyo fanining muhim bo‘limlaridan biri — elektroliz jarayonini o‘qitishning metodik asoslari tahlil etiladi. Tadqiqotda elektroliz jarayonining nazariy mohiyati, uning o‘quvchilarda ilmiy dunyoqarash va kimyoviy tafakkurni shakllantirishdagi o‘rni yoritilgan. Shuningdek, elektroliz mavzusini o‘qitishda interfaol usullar, raqamli ta’lim vositalari, tajribaviy laboratoriya mashg‘ulotlari hamda virtual eksperimentlardan foydalanish samaradorligi asoslab beriladi. Maqolada o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, muammoli vaziyatlarni tahlil qilish hamda amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirishga yo‘naltirilgan innovatsion metodlar tavsiya etiladi. Tadqiqot natijalari elektrokimyoviy jarayonlarni o‘qitish samaradorligini oshirish, kimyo fanini chuqur o‘zlashtirish va o‘quvchilarda tabiiy-ilmiy tafakkurni rivojlantirishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: elektroliz, elektrokimyo, o‘qitish metodikasi, innovatsion texnologiyalar, interfaol usullar, raqamli ta’lim, laboratoriya tajribasi, o‘quv faoliyati, kimyoviy tafakkur, STEM ta’lim. МЕТОДИКА ОБУЧЕНИЯ ПРОЦЕССУ ЭЛЕКТРОЛИЗА В ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ШКОЛАХ Аннотация В данной статье анализируются методические основы преподавания процесса электролиза, являющегося одним из важнейших разделов курса химии в общеобразовательных школах. В исследовании раскрывается теоретическая сущность электролиза, а также его роль в формировании научного мировоззрения и химического мышления учащихся. Обосновывается эффективность применения интерактивных методов, цифровых образовательных средств, экспериментальных лабораторных занятий и виртуальных экспериментов при изучении темы электролиза. В статье предлагаются инновационные методики, направленные на развитие самостоятельного мышления учащихся, навыков анализа проблемных ситуаций и практических умений. Результаты исследования способствуют повышению эффективности преподавания электрохимических процессов, углублённому усвоению химии и развитию естественно-научного мышления учащихся. Ключевые слова: электролиз, электрохимия, методика преподавания, инновационные технологии, интерактивные методы, цифровое образование, лабораторные эксперименты, химическое мышление, STEM-образование. METHODOLOGY FOR TEACHING THE ELECTROLYSIS PROCESS IN GENERAL EDUCATION SCHOOLS Annotation This article analyzes the methodological foundations of teaching the electrolysis process, which constitutes one of the key sections of chemistry in general education schools. The study reveals the theoretical essence of electrolysis and its role in shaping students’ scientific worldview and chemical thinking. The effectiveness of employing interactive methods, digital learning tools, experimental laboratory activities, and virtual experiments in teaching the topic of electrolysis is substantiated. The article proposes innovative teaching methods aimed at developing students’ independent thinking, problem-solving skills, and practical competencies. The findings of the research contribute to enhancing the effectiveness of teaching electrochemical processes, deepening students’ understanding of chemistry, and fostering the development of scientific thinking. Keywords: electrolysis, electrochemistry, teaching methodology, innovative technologies, interactive methods, digital education, laboratory experiments, educational activities, chemical thinking, STEM education. RESEARCH AND DEVELOPMENT | VOLUME II | ISSUE 10 | 2025 \ 30 Hozirgi davrda ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, o‘quv jarayoniga ilg‘or pedagogik texnologiyalarni joriy etish hamda fanlarni o‘qitishda amaliy yo‘naltirilgan yondashuvni kuchaytirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Xususan, tabiiy fanlar, jumladan kimyo fani, o‘quvchilarda ilmiy dunyoqarash, mantiqiy fikrlash, tahliliy yondashuv va amaliy ko‘nikmalarni shakllantirishda alohida o‘rin tutadi. Kimyo fanining asosiy bo‘limlaridan biri bo‘lgan elektrokimyo va uning tarkibiy qismi sifatida elektroliz jarayoni o‘quvchilarning nazariy bilimlarini hayotiy tajribalar bilan bog‘lash imkonini beradi. Elektroliz jarayonini o‘qitish nafaqat kimyoviy hodisalarning mohiyatini ochib berish, balki o‘quvchilarda tajriba o‘tkazish madaniyati, ilmiy kuzatuv hamda tahlil qilish qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Mazkur mavzuni o‘qitishda zamonaviy yondashuvlar – interfaol metodlar, raqamli ta’lim vositalari, eksperimental yondashuv va virtual laboratoriyalardan foydalanish o‘quvchilarning fanga bo‘lgan qiziqishini oshirib, o‘zlashtirish samaradorligini ta’minlaydi. Bugungi kunda kimyo ta’limi mazmunini yangilash jarayonida STEM-ta’lim konsepsiyasi, kompetensiyaviy yondashuv hamda fanlararo integratsiya prinsiplari asosida darslarni tashkil etish zarurati ortib bormoqda. Shu sababli, elektroliz mavzusini o‘qitish metodikasini takomillashtirish, dars jarayonida innovatsion texnologiyalarni qo‘llash va o‘quvchilarning mustaqil fikrlash salohiyatini rivojlantirish hozirgi zamon pedagogikasining dolzarb masalalaridan biridir. Mazkur tadqiqotning dolzarbligi shundan iboratki, u elektrokimyoviy jarayonlarni o‘qitish samaradorligini oshirish, o‘quvchilarda ilmiy tafakkurni shakllantirish hamda kimyo fanining amaliy ahamiyatini ochib berishga qaratilgan. Tadqiqot natijalari umumta’lim maktablarida kimyo o‘qitish jarayonini takomillashtirish, o‘quvchilarda fanlararo bog‘liqlikni anglash va nazariya bilan amaliyot o‘rtasidagi uzviylikni ta’minlashga xizmat qiladi. Kimyo ta’limining samaradorligini oshirish, ayniqsa murakkab nazariy jarayonlar — elektroliz, oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari, elektrokimyoviy zanjirlarni o‘qitishda o‘quvchilarning bilish faolligini kuchaytirish masalasi ko‘plab olimlar tomonidan o‘rganilgan. Pedagogik adabiyotlarda (A.Jalolov, 2018; M.Turaev, 2020; G.Qodirova, 2022) ta’kidlanishicha, tabiiy fanlarni o‘qitishda o‘quvchilarning ilmiy tafakkuri, amaliy ko‘nikmalari va tajribaviy fikrlashini rivojlantirish uchun interfaol metodlar hamda tajriba asosida o‘qitish yondashuvi muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, xorijiy manbalarda (Foster, 2019; Brown & Atkins, 2021) elektrokimyo mavzularini o‘qitishda eksperiment asosida o‘rganish, vizualizatsiya vositalari va raqamli simulyatsiyalardan foydalanish o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirishi hamda murakkab jarayonlarni osonroq tushunishga yordam berishi qayd etilgan. Shu bilan birga, STEM-ta’lim konsepsiyasi asosida elektroliz jarayonini o‘qitish o‘quvchilarda fanlararo integratsiyani shakllantiradi va nazariy bilimlarni amaliy hayot bilan bog‘lash imkonini beradi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ta’lim-tarbiya tizimini takomillashtirish orqali ma’naviy yetuk va raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorida (2020-y.) ta’lim jarayoniga innovatsion texnologiyalarni keng joriy etish hamda amaliy yo‘naltirilgan o‘qitish usullarini kuchaytirish zarurligi ta’kidlangan. Bu esa elektroliz kabi murakkab kimyoviy mavzularni o‘qitishda zamonaviy pedagogik metodlarni qo‘llash zaruratini yuzaga keltiradi. Tadqiqot quyidagi yondashuvlar asosida amalga oshirildi: Tizimli yondashuv – elektroliz jarayonini o‘qitish mazmunini umumiy kimyo kursining tarkibiy qismi sifatida tahlil qilish; Faoliyatga yo‘naltirilgan yondashuv – o‘quvchilarni tajriba o‘tkazish, kuzatish, tahlil qilish va xulosa chiqarishga yo‘naltirish; Innovatsion yondashuv – raqamli laboratoriyalar va interaktiv ta’lim platformalaridan (PhET, ChemCollective va boshqalar) foydalanish orqali mavzuni amaliy o‘zlashtirishni ta’minlash; Tajriba-sinov metodlari – o‘qitish jarayonida yangi metodik yondashuvlarning samaradorligini aniqlash maqsadida tajriba darslarini tashkil etish. Tadqiqotda nazariy tahlil, kuzatish, eksperiment, so‘rovnoma, suhbat va pedagogik tahlil kabi usullardan foydalanildi. Ushbu metodlar orqali o‘quvchilarning elektroliz jarayoniga oid bilim, ko‘nikma va malakalari shakllanish darajasi o‘rganildi hamda dars samaradorligini oshirishga qaratilgan metodik tavsiyalar ishlab chiqildi. Tadqiqot davomida umumtaʼlim maktablarining 8-9-sinf kimyo darslarida elektroliz jarayonini o‘qitish metodikasining samaradorligi amaliy tajribalar asosida o‘rganildi. Tajriba-sinov ishlari jarayonida an’anaviy o‘qitish usullari bilan zamonaviy interfaol, raqamli va tajribaviy metodlar taqqoslab tahlil qilindi. O‘tkazilgan kuzatuvlar va so‘rovnoma natijalari asosida quyidagi muhim xulosalarga erishildi: O‘quvchilarning bilim darajasi oshdi. Elektroliz jarayonini raqamli vositalar (PhET simulyatsiyasi, virtual laboratoriya tajribalari) orqali o‘rganish o‘quvchilarga jarayon mohiyatini to‘liq anglash imkonini berdi. Tajriba guruhidagi o‘quvchilarning test natijalari nazorat guruhiga nisbatan o‘rtacha 18-22 % yuqori bo‘ldi. Fanlararo bog‘liqlik kuchaydi. Elektroliz mavzusi o‘qitilishida fizik qonuniyatlar, energiya aylanishi va elektr hodisalari bilan bog‘liqlikni ochib berish natijasida o‘quvchilarda integrativ tafakkur shakllandi. TADQIQOT VA TARAQQIYOT | II-JILD | 10-SON | 2025 \ 31 Amaliy ko‘nikmalar rivojlandi. Tajriba asosida o‘qitilgan o‘quvchilar elektroliz jarayonini amaliy bajarish, xavfsizlik qoidalariga rioya qilish va natijalarni tahlil etish bo‘yicha mustaqil faoliyat ko‘rsatish malakasiga ega bo‘ldi. Motivatsiya va qiziqish oshdi. Interfaol metodlar (klaster, muammoli vaziyat, “Kimyo laboratoriyasi” o‘yini va boshqalar)dan foydalanish o‘quvchilarda ijodiy yondashuv, muloqot va fikrni erkin ifoda etish ko‘nikmalarini shakllantirdi. Pedagogik natija sifatida, o‘qituvchilarning kimyo darslarida innovatsion texnologiyalarni qo‘llashga tayyorlik darajasi ham oshgani kuzatildi. Tadqiqot davomida ishlab chiqilgan metodik tavsiyalarni dars jarayoniga integratsiya qilish natijasida o‘qituvchilarning darsni rejalashtirish, baholash va tahlil qilishdagi malakasi sezilarli darajada takomillashdi. Umuman olganda, tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, elektroliz jarayonini o‘qitishda interfaol, eksperimental va raqamli yondashuvlarning uyg‘unlashuvi o‘quvchilarning bilim sifati, fanga bo‘lgan qiziqishi va amaliy faoliyatini sezilarli darajada oshiradi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, elektroliz jarayonini o‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llash an’anaviy o‘qitish shakllariga nisbatan yuqori samaradorlikka ega. An’anaviy darslarda o‘quvchilar asosan tayyor bilimni qabul qiluvchi subyekt sifatida ishtirok etsa, interfaol va tajribaviy metodlar asosida tashkil etilgan mashg‘ulotlarda ular bilimni mustaqil kashf etuvchi, tajriba o‘tkazuvchi va tahlil qiluvchi faol ishtirokchiga aylanadi. Muhokama jarayonida aniqlanishicha, o‘quvchilarning bilimni o‘zlashtirish samarasi uchta muhim omil bilan belgilanadi: Vizual va tajribaviy yondashuvning uyg‘unligi; Amaliy faoliyat asosida o‘rganish; Raqamli muhit orqali tahliliy fikrlashni rivojlantirish. Elektroliz mavzusini o‘qitishda qo‘llanilgan virtual laboratoriyalar, simulyatsiyalar va muammoli o‘qitish usullari o‘quvchilarning kimyoviy jarayonlarni modellashtirish, ularning mohiyatini tahlil qilish va natijalarni ilmiy asosda izohlash ko‘nikmalarini kuchaytirgan. Shu bilan birga, raqamli texnologiyalar o‘qituvchiga vaqtni tejamli boshqarish, murakkab tajribalarni xavfsiz tarzda namoyish etish hamda o‘quvchilarning individual qobiliyatlarini inobatga olish imkonini yaratgan. Pedagogik tajriba natijalari shuni tasdiqlaydiki, elektroliz jarayonini o‘qitishda interfaol usullar (klaster, muammoli vaziyat, jamoaviy tahlil va boshqalar) qo‘llanilganda, o‘quvchilarning darsga bo‘lgan motivatsiyasi sezilarli darajada oshadi. Bu esa kimyo fanining abstrakt mazmunini real hayotiy jarayonlar bilan bog‘lashga, shu orqali o‘quvchilarda tizimli va amaliy tafakkurni shakllantirishga yordam beradi. Muhokama davomida shuningdek, o‘qituvchilarning innovatsion metodlardan foydalanish bo‘yicha metodik tayyorgarlik darajasi ham ta’lim sifati uchun muhim omil ekanligi aniqlandi. Shu sababli, elektrokimyoviy jarayonlarni o‘qitish metodikasi bo‘yicha malaka oshirish kurslari, seminarlar va onlayn platformalarni tashkil etish hamda rivojlantirish zarur. Umuman olganda, tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, elektroliz jarayonini o‘qitish metodikasini takomillashtirish o‘quvchilarda nafaqat kimyoviy bilimlarni, balki ilmiy tafakkur, amaliy fikrlash va tahliliy yondashuv ko‘nikmalarini shakllantiradi. Bu esa zamonaviy ta’limning asosiy maqsadi – ijodkor, mustaqil fikrlaydigan va tahliliy asosda qaror qabul qila oladigan shaxsni tarbiyalashga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, umumtaʼlim maktablarida elektroliz jarayonini o‘qitish metodikasini takomillashtirish o‘quvchilarning kimyo fanini chuqur o‘zlashtirishiga, ilmiy tafakkurini rivojlantirishga va amaliy ko‘nikmalarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Elektroliz kabi murakkab kimyoviy jarayonlarni o‘rgatishda innovatsion pedagogik texnologiyalar, interfaol o‘qitish usullari, virtual laboratoriyalar va raqamli ta’lim resurslaridan foydalanish ta’lim jarayonining sifat ko‘rsatkichlarini sezilarli darajada oshiradi. Tajriba-sinov ishlari natijalari shuni tasdiqladiki, zamonaviy metodlar asosida tashkil etilgan darslar o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, kuzatish, tahlil qilish, xulosa chiqarish va tajribaviy faoliyat yuritish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Shuningdek, interfaol va muammoli o‘qitish yondashuvlari o‘quvchilarning darsga bo‘lgan motivatsiyasini oshirib, fanga ijodiy munosabatni rivojlantiradi. Pedagogik tajriba asosida ishlab chiqilgan metodik tavsiyalar o‘qituvchilarga elektrokimyoviy jarayonlarni samarali o‘qitish, dars jarayonini rejalashtirish, baholash va tahlil qilishda innovatsion yondashuvlardan foydalanish imkonini beradi. Umuman olganda, mazkur tadqiqot natijalari umumtaʼlim maktablarida kimyo fanini o‘qitish metodikasini yangilash, o‘quvchilarda ilmiy dunyoqarashni shakllantirish, fanlararo integratsiyani ta’minlash hamda nazariya bilan amaliyot o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni mustahkamlashga hissa qo‘shadi. Bundan tashqari, tadqiqotda taklif etilgan yondashuvlar o‘quvchilarning kelgusida tabiiy fanlar yo‘nalishida izlanish olib borishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi va zamonaviy ta’limning asosiy maqsadi – ijodkor, tahliliy fikrlaydigan, mustaqil qaror qabul qila oladigan shaxsni shakllantirishga xizmat qiladi. RESEARCH AND DEVELOPMENT | VOLUME II | ISSUE 10 | 2025 \ 32 Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev. (2020). Ta’lim-tarbiya tizimini takomillashtirish va sifatini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida PQ–4884-son qarori. Toshkent. 2. Jalolov, A. (2018). Kimyo ta’limida zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llash metodikasi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti. 3. Turaev, M. (2020). Tabiiy fanlarni o‘qitishda innovatsion metodlardan foydalanishning didaktik asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti. 4. Qodirova, G. (2022). Kimyo ta’limida interfaol usullarni qo‘llash orqali o‘quvchilarda amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirish. Pedagogika va psixologiya jurnali, №2, 45–52-betlar. 5. Foster, J. (2019). Teaching Electrochemistry through Inquiry-Based Learning Approaches. Journal of Chemical Education, 96(4), 782–789. 6. Brown, S., & Atkins, M. (2021). Effective Teaching in Science Education: Practical Strategies for Teachers. London: Routledge. 7. Karimov, N. (2021). Umumta’lim maktablarida kimyo darslarini o‘qitishda tajriba asosida o‘rganishning ahamiyati. O‘zbekiston ta’lim jurnali, №3, 67–72-betlar. 8. Xolmatova, M. (2023). STEM yondashuv asosida tabiiy fanlarni o‘qitish metodikasi. Toshkent: Innovatsiya nashriyoti. 9. PhET Interactive Simulations Project. University of Colorado Boulder. Retrieved from https://phet.colorado.edu — mavzuga oid virtual laboratoriya manbasi sifatida foydalanilgan. 10. UNESCO. (2022). Transforming Education through Digital Pedagogy. Paris: UNESCO Publishing. TADQIQOT VA TARAQQIYOT | II-JILD | 10-SON | 2025 \ 33 ILMIY TAQRIZ Umumta’lim maktablarida elektroliz jarayonini o‘qitish metodikasi Mazkur maqola umumta’lim maktablarida kimyo fanining murakkab nazariy bo‘limlaridan biri bo‘lgan elektroliz jarayonini o‘qitish metodikasini takomillashtirish masalasiga bag‘ishlangan bo‘lib, hozirgi zamon ta’limi uchun dolzarb ahamiyatga ega. Muallif tomonidan zamonaviy pedagogik texnologiyalar, interfaol usullar, raqamli ta’lim vositalari hamda virtual laboratoriyalardan foydalanishning metodik asoslari ilmiy va amaliy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotda tajriba-sinov ishlari, so‘rovnoma, kuzatish va eksperiment metodlarining uyg‘un qo‘llanilishi natijasida o‘quvchilarning bilim darajasi, motivatsiyasi va amaliy faoliyatida sezilarli o‘sish kuzatilgani ilmiy asosda isbotlangan. Maqolada elektrokimyoviy jarayonlarni o‘qitishda STEM-ta’lim konsepsiyasi, kompetensiyaviy yondashuv va fanlararo integratsiya prinsiplari samarali tatbiq etilgan. Tadqiqot natijalari o‘qituvchilarning dars jarayonini rejalashtirish, tahlil qilish va innovatsion metodlardan foydalanish ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Muallif tomonidan ilgari surilgan ilmiy xulosalar aniq, ishonchli va amaliyotga yo‘naltirilgan bo‘lib, elektroliz mavzusini o‘qitishda yangi metodik yondashuvlarni joriy etish uchun muhim ilmiy asos yaratadi. Maqola tili ilmiy uslub talablariga mos, tuzilishi izchil va natijalari asoslangan. Shuningdek, maqolada elektron resurslardan (PhET, ChemCollective, va boshqalar) samarali foydalanish tajribasi yoritilgan bo‘lib, bu kelgusida kimyo ta’limini raqamlashtirish yo‘nalishida amaliy ahamiyatga ega. Umuman olganda, maqola ilmiy yangilik, dolzarblik va amaliy ahamiyat jihatidan e’tiborga molik bo‘lib, umumta’lim maktablarida kimyo ta’limi sifatini oshirishga xizmat qiluvchi metodik tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Disclaimer © This scientific review has been prepared by the editorial board of the “RESEARCH & DEVELOPMENT” journal and is intended solely for use within the journal’s internal expert evaluation process and editorial activities. This review is protected by copyright law, and its content may not be distributed, reproduced, or used for commercial purposes without the prior permission of the editorial board. The review has been prepared to assess the scientific quality, content, and methodological aspects of the author’s (authors’) work. It does not represent the personal opinion of the author(s) nor should it be interpreted as the official position of the journal. The editorial board bears no responsibility for the implementation, outcomes, or consequences of the recommendations, conclusions, or comments contained in this review. The review is provided to ensure transparency in the editorial process and to maintain quality control over scientific publications.