NEOLOGIZMLAR VA ULARNING O'ZBEK TILI LUG'AVIY TIZIMIDAGI O'RNI

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 33 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17469732 NEOLOGIZMLAR VA ULARNING O‘ZBEK TILI LUG‘AVIY TIZIMIDAGI O‘RNI Karimova Muxtabar Adhamovna O‘zXIA akademik litseyi Ona tili va adabiyot fani o‘qituvchisi ANNOTATSIYA Mazkur maqolada neologizmlar va ularning o‘zbek tili lug‘aviy tizimidagi o‘rni ilmiy asosda tahlil qilinadi. Til taraqqiyotida yangi so‘zlarning yuzaga kelish sabablari, shakllanish manbalari, neologizmlarning ijtimoiy, texnik va madaniy omillar bilan bog‘liqligi yoritiladi. Shuningdek, o‘zbek tilining mustaqillikdan keyingi davrida paydo bo‘lgan yangi so‘zlar misolida ularning adabiy til me’yorlariga moslashish jarayoni va xalq og‘zaki nutqida tutgan o‘rni tahlil qilinadi. Maqolada globallashuv, raqamli muhit, va madaniy aloqalar natijasida kirib kelgan yangi so‘zlar til tizimiga qanday ta’sir etayotgani haqida fikr yuritiladi. Kalit so‘zlar: neologizm, yangi so‘z, lug‘aviy tizim, globallashuv, o‘zlashma, til taraqqiyoti, semantika, adabiy norma. KIRISH Til — bu xalqning ma’naviy boyligi, milliy o‘zligining eng muhim ko‘zgusidir. U jamiyat taraqqiyoti, ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar, fan va texnika yutuqlari bilan chambarchas bog‘liq holda rivojlanadi. Til tizimi har doim harakatda bo‘lib, unda yangi so‘zlar, yangi ma’nolar va yangi ifoda vositalari paydo bo‘lib turadi. Tilshunoslikda neologizm tushunchasi bu jarayonning markazida turadi. Yunoncha “neos” — yangi, “logos” — so‘z degan ma’noni anglatadi. Shunday qilib, SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 34 neologizm deganda tilda yangidan paydo bo‘lgan yoki mavjud so‘zga yangi ma’no yuklangan birliklar tushuniladi. Hozirgi davrda o‘zbek tili ham jadal o‘zgarishlar jarayonini boshdan kechirmoqda. Internet, raqamli texnologiyalar, global aloqa, yangi ta’lim tizimlari, siyosiy va ijtimoiy yangilanishlar tufayli har kuni yangidan-yangi so‘zlar paydo bo‘lmoqda. Masalan, onlayn, bloger, veb-sayt, sun’iy intellekt, brending, innovatsiya, startap kabi so‘zlar neologizmlar sifatida o‘zbek tili lug‘aviy tizimiga kirib keldi. Neologizmlarni o‘rganish til taraqqiyotini tahlil qilishda, jamiyatning ma’naviy va ilmiy darajasini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. ASOSIY QISM 1. Neologizmlarning mohiyati va turlari Tilshunoslikda neologizmlar ikki asosiy ko‘rinishda namoyon bo‘ladi: 1. Leksik neologizmlar – yangi atama yoki so‘z shaklida yuzaga kelgan birliklar. Masalan: kompyuter, sun’iy intellekt, onlayn, bloger, skaner, printer, smartfon. 2. Semantik neologizmlar – mavjud so‘zga yangi ma’no yuklanadi. Masalan, tarmoq so‘zi ilgari “to‘r, arqon” ma’nosini bildirgan bo‘lsa, hozirda “internet tarmog‘i” ma’nosini anglatadi; oyna so‘zi “shisha buyum” ma’nosidan tashqari “kompyuter oynasi” ma’nosida ham qo‘llanilmoqda. Bundan tashqari, ayrim tadqiqotchilar so‘z yasovchi neologizmlarni ham ajratadilar. Masalan, dasturchi, videotasvirchi, onlaynlik, mobilograf kabi so‘zlar tilning ichki imkoniyatlari yordamida yaratilgan. 3. Neologizmlarning vujudga kelish sabablari Tilning yangilanishi tabiiy jarayon bo‘lib, u jamiyatdagi o‘zgarishlar bilan uzviy bog‘liq. Quyidagi omillar neologizmlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi: Fan va texnika taraqqiyoti: yangi ixtirolar va ilmiy kashfiyotlar yangi atamalarni talab etadi (robototexnika, kvant kompyuter, blokcheyn). Globallashuv: xalqaro aloqalar, madaniy va iqtisodiy integratsiya natijasida boshqa tillardan o‘zlashmalar kirib keladi (marketing, brend, menedjer, startap). SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 35 Axborot texnologiyalari: raqamli hayot tarzining shakllanishi natijasida yangi tushunchalar paydo bo‘lmoqda (post, kontent, like, trend, hashtag, profil). Ijtimoiy-siyosiy jarayonlar: mustaqillik davrida yangi siyosiy va ijtimoiy tushunchalar kirib keldi (mustaqillik, istiqlol, islohot, liderlik, yangilanish). Madaniy o‘zgarishlar: ommaviy madaniyat va reklama sohasi ta’sirida dizayn, imidj, brending, fashion kabi so‘zlar faol ishlatilmoqda. 4. O‘zbek tilida neologizmlarning shakllanish manbalari O‘zbek tilida neologizmlar uch asosiy yo‘l bilan shakllanadi: 1. Tashqi manba (o‘zlashma so‘zlar): ingliz, rus, turk va boshqa tillardan kirib kelgan yangi so‘zlar. Masalan: kompyuter, sayt, brending, smartfon, dizayn, menedjer, softver. 2. Ichki manba (so‘z yasash): mavjud o‘zbek so‘zlariga qo‘shimchalar qo‘shish orqali yangi so‘z yasash. Masalan: dasturchi, tahlilchi, foydalanuvchi, yuklovchi, kuzatuvchi. 3. Ma’no kengayishi (semantik yo‘l): mavjud so‘zning ma’nosi kengayadi yoki yangi kontekstda ishlatiladi. Masalan: oyna — “kompyuter oynasi”, tarmoq — “ijtimoiy tarmoq”, dastur — “kompyuter dasturi”. Bu jarayonlar o‘zbek tilining boyligi va moslashuvchanligini ko‘rsatadi. 4. Mustaqillikdan keyingi davrda neologizmlarning o‘sishi O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, til siyosatida milliylik, davlat tili maqomini mustahkamlash va o‘zbek tili imkoniyatlarini kengaytirish asosiy yo‘nalishga aylandi. Shu bilan birga, ilm-fan, iqtisodiyot, axborot texnologiyalari sohalarining rivojlanishi yangi so‘zlarga ehtiyojni kuchaytirdi. Masalan, davlat boshqaruvi, bozor iqtisodiyoti, raqamli transformatsiya, axborot xavfsizligi, elektron hukumat kabi tushunchalar uchun yangi terminlar yaratildi. Ommaviy axborot vositalarida esa yangilanish, islohot, raqamlashtirish, startap, innovatsion markaz, onlayn ta’lim kabi so‘zlar keng qo‘llanilmoqda. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 36 Bu davrda yaratilgan neologizmlar tildagi lug‘aviy tizimni boyitib, o‘zbek tilining ilmiy-texnik sohalarda ham faol ishlatilishiga zamin yaratdi. 5. Neologizmlarning ijtimoiy va madaniy roli Neologizmlar nafaqat tilni, balki jamiyat tafakkurini ham yangilaydi. Yangi tushunchalar yangi fikrlash, yangi dunyoqarashni shakllantiradi. Masalan, bloger, kontent yaratuvchi, raqamli iqtisodiyot, brending, sun’iy intellekt kabi so‘zlar zamonaviy insonning kasbiy, madaniy va ijtimoiy faoliyatini ifoda etadi. Shuningdek, neologizmlar xalq nutqida ham faol qo‘llanilmoqda. Ijtimoiy tarmoqlarda yoshlar “post qo‘yish”, “layk bosish”, “repost qilish” kabi birikmalarni ishlatadi. Bu jarayon o‘zbek tilining zamonaviylik va texnikaviy muhit bilan uyg‘unlashayotganini ko‘rsatadi. 6. Neologizmlarning adabiy til me’yorlariga kirib borishi Neologizmlar dastlab so‘zlashuv tilida, ijtimoiy tarmoqlarda yoki ommaviy axborot vositalarida paydo bo‘ladi. Ularning ba’zilari vaqt o‘tishi bilan adabiy til me’yoriga kiradi. Masalan, kompyuter, internet, onlayn, dastur, foydalanuvchi kabi so‘zlar hozirda rasmiy lug‘atlarga kiritilgan. Biroq ayrim neologizmlar qisqa umr ko‘radi. Texnika rivoji bilan bog‘liq ayrim so‘zlar, masalan disketa, pager, modem bugungi kunda deyarli ishlatilmaydi. Bu esa neologizmlarning tabiiy saralash jarayonini ko‘rsatadi — faqat kerakli, faol ishlatilayotgan so‘zlargina til tizimida mustahkam o‘rnashadi. 7. Neologizmlarning til tizimidagi o‘rni va ahamiyati Tilning lug‘aviy tizimi doimo harakatda bo‘ladi. Neologizmlar bu tizimning eng faol qatlamini tashkil etadi. Ular: Yangi tushunchalarni ifoda etadi; So‘z boyligini oshiradi; Ijtimoiy-madaniy taraqqiyot darajasini ko‘rsatadi; Tilda dinamiklik va zamonaviylikni ta’minlaydi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 37 Neologizmlar tufayli o‘zbek tili xalqaro ilmiy va texnik sohalarda o‘z o‘rnini mustahkamlab bormoqda. Masalan, hozirgi paytda “sun’iy intellekt”, “blokcheyn”, “startap”, “innovatsion iqtisodiyot” kabi atamalar o‘zbek tilida faol ishlatilmoqda. XULOSA Neologizmlar tilning doimiy rivojlanib borishini ta’minlovchi muhim omillardandir. Ular o‘zbek tili lug‘aviy tizimida yangi qatlamlar hosil qilib, tilni zamon bilan uyg‘unlashtiradi. Globallashuv davrida yangi so‘zlarning paydo bo‘lishi tabiiy jarayon bo‘lib, bu tilning hayotiyligidan dalolat beradi. Shu bois neologizmlarni ilmiy jihatdan o‘rganish, ularni tizimlashtirish, adabiy me’yorlarga kiritish va o‘zbek tilining imkoniyatlari asosida yangiliklar yaratish muhim vazifa hisoblanadi. O‘zbek tili o‘z rivoj yo‘lida mustaqil, boy, zamon talablari bilan hamnafas til sifatida shakllanmoqda. Neologizmlar esa bu jarayonning ajralmas qismidir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Normatov N. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Fan, 2010. 2. Mahmudov N. Tilshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2015. 3. Boboev A. O‘zbek tilida neologizmlarning rivojlanish xususiyatlari. – Toshkent, 2018. 4. Ahmedov Sh. Til va jamiyat munosabati. – Toshkent: O‘zbekiston, 2020. 5. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2022. 6. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 7. Qosimova D. Til va taraqqiyot: zamonaviy o‘zbek tilida yangi so‘zlar. – Samarqand, 2021