5G TEXNOLOGIYALARINING KOMPYUTER TARMOQLARIGA TA'SIRI

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 49 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17469756 5G TEXNOLOGIYALARINING KOMPYUTER TARMOQLARIGA TA’SIRI Suyumov Jo‘rabek Yunusaliyevich Farg‘ona davlat texnika universiteti o‘qituvchisi. Bozarov Baxromjon Ilxomovich Farg‘ona davlat texnika universiteti o‘qituvchisi. Minavarjonov Abrorjon Po‘latjon o‘g‘li Farg‘ona davlat texnika universiteti 652-24 DI guruh talabasi. Xabibullayev Zikirillo Muxammadnosir o‘g‘li Farg‘ona davlat texnika universiteti 652-24 DI guruh talabasi. ANNOTATSIYA Ushbu maqolada 5G texnologiyasining kompyuter tarmoqlariga ko‘rsatadigan ta’siri, u orqali uzatiladigan ma’lumotlar tezligi, tarmoqlar samaradorligi hamda yangi imkoniyatlar yoritilgan. 5G texnologiyasi yuqori tezlik, past kechikish va ko‘p qurilmani bir vaqtning o‘zida bog‘lash imkoniyatlari bilan ajralib turadi. Maqolada ushbu texnologiyaning sanoat, ta’lim, sog‘liqni saqlash va axborot xavfsizligi sohalaridagi qo‘llanilishi ham tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: 5G texnologiya, axborot, global aloqa, autentifikatsiya tizimlari, sun’iy intellekt. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 50 АННОТАЦИЯ В статье рассматривается влияние технологии 5G на компьютерные сети, скорость передачи данных, эффективность сетей и новые возможности, которые она предоставляет. Технология 5G отличается высокой скоростью, низкой задержкой и возможностью подключения большого количества устройств одновременно. Также анализируется использование 5G в промышленности, образовании, здравоохранении и информационной безопасности. Ключевые слова: технология 5G, информация, глобальная связь, системы аутентификации, искусственный интеллект. ANNOTATION This article examines the impact of 5G technology on computer networks, focusing on data transmission speed, network efficiency, and emerging opportunities. 5G is characterized by high speed, low latency, and the ability to connect numerous devices simultaneously. The article also analyzes its applications in industry, education, healthcare, and information security. Keywords: 5G technology, information, global communication, authentication systems, artificial intelligence. Kirish Zamonaviy internet texnologiyalari inson hayotining barcha jabhalariga chuqur kirib borgan bo‘lib, ular global aloqa va axborot almashinuvi jarayonlarini tubdan o‘zgartirdi. Internetning keng imkoniyatlari ijtimoiy, iqtisodiy hamda madaniy sohalarga katta ta’sir ko‘rsatib, dunyoni yagona raqamli makonga aylantirmoqda. Bugungi kunda 5G tarmoqlari, bulutli texnologiyalar, Internet of Things (IoT), sun’iy intellekt (AI), blokcheyn va kiberxavfsizlik kabi yo‘nalishlar internetning rivojlanishida yetakchi o‘rinni egallamoqda. Ayniqsa, 5G texnologiyasining paydo SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 51 bo‘lishi kompyuter tarmoqlarining yangi bosqichini boshlab berdi. Bu texnologiya yuqori tezlikda ma’lumot uzatish, past kechikish, ishonchli aloqa va milliardlab qurilmalarni bir vaqtning o‘zida tarmoqqa ulash imkoniyatini yaratadi. Natijada, 5G texnologiyasi kompyuter tarmoqlarining samaradorligini oshirib, yangi texnologik yechimlarni joriy etish imkonini bermoqda. Masalan, 5G asosidagi tarmoqlar orqali aqlli shaharlar, avtonom transport vositalari, masofaviy tibbiy xizmatlar va sun’iy intellektga asoslangan boshqaruv tizimlari faol ishlay boshladi. Shu bilan birga, 5G texnologiyasi bulutli hisoblash, IoT va AI kabi sohalar bilan birlashib, ma’lumotlarni tezkor qayta ishlash, saqlash va tahlil qilish imkonini kengaytiradi. Internet texnologiyalarining bunday tez sur’atlarda rivojlanishi inson faoliyatining barcha sohalariga, jumladan, ta’lim, sog‘liqni saqlash, ishlab chiqarish va iqtisodiyotga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bilan bir qatorda, internet tarmoqlarining kengayishi ma’lumot xavfsizligini ta’minlash, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish va kiberxavflarga qarshi kurashish kabi dolzarb masalalarni ham yuzaga chiqarmoqda. 5G texnologiyasi kompyuter tarmoqlarining yangi arxitekturasini shakllantirib, ularning imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytiradi, biroq bu bilan birga tarmoqlarni boshqarish, resurslarni optimallashtirish va energiya samaradorligini oshirish bo‘yicha yangi yondashuvlarni ham talab etadi. Shu sababli, 5G texnologiyasining rivojlanishi nafaqat texnik yutuq, balki axborot xavfsizligi, iqtisodiy samaradorlik va inson faoliyatini avtomatlashtirish yo‘lidagi muhim qadam sifatida baholanadi [1]. Asosiy qism 5G texnologiyasi — bu beshinchi avlod mobil aloqa tizimi bo‘lib, u ilgari qo‘llanilgan 4G LTE texnologiyasidan sezilarli darajada farq qiladi. 5G tarmoqlari yuqori chastotalarda ishlaydi, bu esa ma’lumot uzatish tezligini 10 Gbit/s gacha oshirish imkonini beradi. Kim tomonidan ta’kidlanganidek, 5G texnologiyasi faqat aloqa tezligini oshirish bilan cheklanmay, balki butun infratuzilma va xavfsizlik tizimlarini qayta tashkil etadi [2]. 5G tizimlari tarmoqning barqarorligi va ishonchliligini ta’minlash uchun ilg‘or xavfsizlik mexanizmlarini, jumladan, end-to- SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 52 end shifrlash, autentifikatsiya tizimlari va sun’iy intellekt asosida tahdidlarni aniqlash usullarini qo‘llaydi. Shu bilan birga, 5G tarmoqlari millimetr to‘lqin diapazonida (mmWave) ishlash orqali keng polosali ulanishni ta’minlaydi, bu esa ma’lumotlarni uzatish tezligini bir necha barobarga oshiradi (Rappaport va boshq., [6]). Zhang (2022) fikricha, 5G tarmoqlari “Next Generation Mobile Networks” kontseptsiyasi asosida yaratilgan bo‘lib, u global mobil aloqani yagona ekotizimga birlashtiradi [3]. 5G texnologiyasi “network slicing” tamoyiliga asoslangan — bu esa bitta jismoniy tarmoqni bir nechta virtual tarmoqlarga ajratish imkonini beradi. Har bir tarmoq turi ma’lum xizmat yoki foydalanuvchi uchun optimallashtirilgan bo‘ladi. Masalan, sog‘liqni saqlash tizimida kechikishsiz real vaqt tarmoqlari ishlatilsa, korporativ tarmoqlarda yuqori xavfsizlik darajasi talab etiladi. Bu yondashuv tarmoq resurslaridan samarali foydalanish imkonini beradi hamda xizmat sifatini oshiradi. 5G tarmoqlarining yana bir muhim jihati — Internet of Things (IoT) qurilmalari bilan integratsiya qilish imkoniyatidir. 5G texnologiyasi milliardlab IoT qurilmalarini bir vaqtning o‘zida tarmoqqa ulay oladi. Bu “aqlli shaharlar”, “aqlli transport” va “aqlli ishlab chiqarish” tizimlarini yaratish uchun asosiy omil hisoblanadi. Andrews va boshqalar (2014) tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda 5G tarmoqlari orqali IoT tizimlarining ishlash samaradorligi 4G tarmoqlariga nisbatan 5–10 barobar oshishi aniqlangan. Bu esa raqamli iqtisodiyotning tez rivojlanishiga xizmat qilmoqda [5]. Shuningdek, Sesia, Toumi va Baker (2009) tomonidan keltirilganidek, 5G tarmoqlari LTE texnologiyalarining uzviy davomi bo‘lib, ularni yangilangan tarmoq arxitekturasi bilan to‘ldiradi [4]. Ularning fikriga ko‘ra, 5G tizimlari heterogen tarmoqlar (HetNet) konsepsiyasiga asoslanadi, bunda turli aloqa texnologiyalari — Wi-Fi, LTE va 5G — birgalikda ishlaydi. Bu tizim foydalanuvchilar uchun barqaror va uzluksiz ulanishni ta’minlaydi. 5G texnologiyasi nafaqat texnik, balki iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. Ericsson (2023) ma’lumotlariga ko‘ra, 2030-yilga borib dunyo bo‘yicha 5G foydalanuvchilar soni 5 milliarddan oshadi [9,10]. Bu esa tarmoq SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 53 infratuzilmasi va uskunalar bozorida trillionlab dollarlik yangi iqtisodiy imkoniyatlarni yaratadi. Shu bilan birga, 5G texnologiyasi energiya sarfini kamaytirish va tarmoq samaradorligini oshirish orqali ekologik barqarorlikka ham hissa qo‘shadi. Biroq, 5G texnologiyasining keng joriy etilishi bir qator muammolarni ham yuzaga keltiradi. Ulardan biri — axborot xavfsizligi. ITU (2015) tomonidan ishlab chiqilgan IMT-2020 me’yoriy hujjatlarida 5G tarmoqlari uchun xavfsizlik, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish va tarmoq boshqaruvini mustahkamlash talablariga alohida e’tibor qaratilgan [7,11]. Chunki 5G tarmoqlari orqali o‘tadigan ma’lumot hajmi juda katta bo‘lgani uchun, ularni nazorat qilish va himoya qilish masalasi murakkablashmoqda. Qualcomm (2022) ma’lumotlariga ko‘ra, 5G mmWave texnologiyasi joriy etilganda, signal tarqalish masofasi qisqaradi va bu ko‘proq bazaviy stansiyalar o‘rnatishni talab qiladi [8]. Bu esa infrastrukturani rivojlantirish uchun katta sarmoya va texnik tayyorgarlikni talab etadi. Shu bilan birga, 5G tarmoqlari sanoat avtomatlashtirish, masofaviy boshqaruv tizimlari va raqamli sog‘liqni saqlash kabi yo‘nalishlarda inqilobiy o‘zgarishlarni amalga oshirishga imkon beradi. Xulosa qilib aytganda, 5G texnologiyasi kompyuter tarmoqlarining ishlash tamoyillarini, ularning xavfsizlik mexanizmlarini va ulanish infratuzilmasini tubdan o‘zgartiruvchi yangi bosqichni boshlab berdi. Bu texnologiya inson hayotining barcha sohalariga, jumladan, iqtisodiyot, tibbiyot, transport, ta’lim va sanoat sohalariga bevosita ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Biroq, uning samarali va xavfsiz ishlashi uchun xalqaro standartlar, texnik me’yorlar hamda xavfsizlik siyosatlarini yanada takomillashtirish zarur. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Qodirov, F. E. (2024). Internet texnologiyalarining zamonaviy rivojlanishi. Shahrisabz davlat pedagogika instituti ilmiy jurnali, 1(23), 101–106. https://doi.org/10.5281/zenodo.15117473 SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 54 2. Kim, J. (2021). 5G Security and Infrastructure. IEEE Communications Magazine. 3. Zhang, L. (2022). Next Generation Mobile Networks: A 5G Perspective. Springer. 4. Sesia, S., Toumi, O., & Baker, M. (2009). LTE: The UMTS Long Term Evolution – From Theory to Practice. John Wiley & Sons. 5. Andrews, J. G., Buzzi, S., Choi, W., Hanly, S. V., Lozano, A., Soong, A. C. K., & Zhang, J. C. (2014). What Will 5G Be? IEEE Journal on Selected Areas in Communications, 32(6), 1065–1082. 6. Rappaport, T. S., Heath Jr, R. W., Daniels, R. C., & Murdock, J. N. (2019). Millimeter Wave Wireless Communications. Prentice Hall. 7. International Telecommunication Union (ITU). (2015). Recommendation ITUR M.2083-0: Framework and Overall Objectives of the Future Development of IMT for 2020 and Beyond. Geneva. 8. Qualcomm Technologies. (2022). 5G mmWave Deployment Best Practices. Retrieved from https://academy.qualcomm.com/blogs/5G-mmWave-DeploymentBestPractices 9. Ericsson. (2023). Ericsson Mobility Report. Retrieved from https://www.ericsson.com/en/reports-and-papers/mobility-report/reports 10. ACM Digital Library. (2015). 5G and Future Wireless Networks. Retrieved from https://dl.acm.org/doi/book/10.5555/2530346 11. International Telecommunication Union (ITU-D). (2015). Measuring the Information Society Report. Retrieved from https://www.itu.int/en/ITUD/Statistics/Pages/publications/mis2015.aspx